Nikola Tesla

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Nikola Tesla
Tesla Sarony.jpg
Doğum tarixi: 10 iyul 1856(1856-07-10)
Doğum yeri: Smilyana, Flag of Croatia.svg Xorvatiya
Vəfatı: 7 yanvar 1943 (86 yaşında)
Vəfat yeri: Nyu-York, Flag of the United States.svg ABŞ
Elm sahəsi: Fizik, mühəndis-mexanik, mühəndis-elektrik
Alma mater: Karlov Universiteti

Nikola Tesla (10 iyul 1856, Smilyana, Xorvatiya7 yanvar 1943, Nyu-York, ABŞ) — serb əsilli fizik, ixtiraçı, maşın və elektrik mühəndisi, XIX və XX əsrin ən tanınmış ixtiraçılarından biri.

Həyatı[redaktə]

Nikola Teslanın atası keşiş idi. Təhsilinin olmamasına baxmayaraq, anası xalq arasında praktik ev alətləri bilicisi kimi tanınırdı. Keşiş olması üçün atasının məcbur etməsinə qarşı çıxaraq, gənc Tesla, mühəndislik peşəsində israr etdi. Anası da onu dəstəklədi, fizika və riyaziyyatda məlumatını artırarkən Grazdakı Politexnik məktəbinə girdi və Praqa Universitetində təhsilini davam etdi. Xarici texniki əsərləri oxuya bilmək üçün, orada xarici dil kursuna davam etdi. Ana dili olan serb dilini bilməklə yanaşı ailəlikcə alman dilində də danışa bilirdilər. Bundan başqa Tesla ingilis, fransız, italyan dillərini öyrəndi.

Praqadakı təhsilini 1880-ci ildə bitirdikdən sonra Budapeştdə lisans üstü edərkən, professoruyla alternativ axının xüsusiyyətlərini müzakirə etdi. Sonra bir Paris telefon şirkətində işə başladı. Burada sabit cərəyan mühərrikləri və dinamolar mövzusunda geniş və əhəmiyyətli təcrübələr əldə etdi. Orada işlədiyi dövrü maşınları qorumaq üçün requlyasiyaedici idarə cihazları icad etdi.

Elektrik sənayesinin vəziyyəti[redaktə]

O günlərdə ümumiyyətlə sabit cərəyan, istilətməyə, işıqlandırmağa, güc təmin etməyə və çatdırmağa ən uyğun elektrik cərəyanı olaraq bilinərdi. Lakin sabit cərəyan müqavimət itkinləri o qədər böyük idi ki, hər kvadrat mil üçün bir güc stansiyasına ehtiyac vardı. İlk akkor lampalar (110 Voltda), güc stansiyasına yaxın olsalar belə parlaq yanmırlar və bir mildən daha uzaqlıqdakılar isə itən elektrik cərəyanının gücü itdiyinə görə çox zəif(sönük) yanırdılar.

1884-cü ildə gənc Tesla, başı fikirlərlə dolu və cibində 4 sentlə Nyu-Yorkda gəmidən ayrıldı. Təcrübəsi onu sabit cərəyan mühərrikləri və dinamolardaki komutatorun sonsuz problemlər yaradan, gərəksiz bir qarışıqlıq olduğuna inandırmışdı. Sabit cərəyan generatorun bir komutatorla xarici dövrədə tamamilə eyni yönə axan dalğa silsilə şəklində alternativ axın meydana gətirdiyini gördü. O zaman, mühərrikdə dönmə hərəkətini təmin edəcək bir sabit cərəyan əldə etmək üçün, üsul tərsinə çevrilməli idi. Hər elektrik mühərrikinin endüvisi, mühərrikə alternativ axın bəsləmək üçün fırlandığı vaxtda maqnetik qütblərin yönlərini dəyişdirən, dönər komutatura sahib idi.

İlham[redaktə]

Teslaya görə bu sabit cərəyan, axmaqlığın da özü idi. Həm generator, həm də mühərrikdəki komutatoru ortadan qaldırmaq və alternativ cərəyanı bütün sistemdə istifadə etmək ağla uyğun gəlməkdə idi. Lakin heç kim alternativ axında işləyə bilən bir mühərriki meydana gətirməmişdi və Tesla bu problemi çox düşündü. 1882-ci ilin fevralında, Budapeştenin bir parkında Szigetti adında bir sinif yoldaşı ilə gəzişərkən birdən qışqırdı: "Tapdım!" Bütün elektrik sənayesində inqilab edəcək olan "dönən maqnetik sahəni" tapmışdı. Dönən işçiyə əlaqə gərəyi olmayacaqdı. Komutator yox idi artıq.

Sonradan bütün alternativ axın elektrik sistemlərini hazırladı. Alternatorler, elektrik enerjisinin iqtisadi mesajmı və paylaması üçün gərginlik yüksəldici və alçaldıcı transformatorlar və mexaniki güc təmin etmək üçün alternativ axın mühərrikləri. Dünyanın hər tərəfində xərclənib gedən su gücünün bolluğundan ilhamlanıb, lazımlı olan yerlərə enerji paylaya bilən hidroelektrik stansiyalarıyla bu böyük gücün əldə edilməsini hazırladı. Budapeştedə "Bir gün Niaqara Çağlayanını elektrik əldə etmək üçün istifadə edəcəyəm" deyərək dinləyənləri çaşdırdı.

Edison onun planlarına etinasız qaldı[redaktə]

Teslanın axtarışları səmərəsini versə də bu asanlıqla başa gəlmədi. O zamanlar Nyu Yorkda Pearl prospektindəki ilk laboratoriyasında akkor lampası üçün bazar axtarmaqla məşğul olan Edisona rast gəldiyi zaman Tesla, gənclik həyəcanıyla, özünün tapdığı alternativ axın sisteminin ona şərh etdi. Edison onun baxışları dərhal və tamamilə rədd edərək, "Sən nəzəriyyə üzərində vaxtını xərcləyirsən" dedi.

Bir il ərzində, uzun boylu, zəif serb, bu xarici ölkədə aclıqdan qorunmaq üçün mübarizə etdi. O dolanışığını yer qazmaqla təmin edirdi. Lakin onunla birlikdə çalışan Western Unionun ustası, yemək saatlarında Teslanın maraqlandığı yeni elektrik sistemlərinin xəyali üstünlüklərini dinləyərək, bu mövzu üzərində plan quraraq, Teslanı A.K.Brown adlı firmanın sahibiylə tanış etdi. Teslanın parlaq planlarıyla ovsunlanaraq, Brown bir ortağı tədqiqatlar üçün ayırmağa qərar verdi və bu tədqiqatlar üçün böyük miqdarda sərmayə qoyuldu. Tesla Qərbi Brodveydə bir təcrübə laboratoriyası qurdu. Orada Tesla generator, transformatorlar, transmisiya xətti, mühərriklər və işıqlar kimi hazırladığı sistemlərin bütününün planlarını hazırladı. Hətta iki və üç fazalı sistemləri də hazırladı.

Kornell Universitetinin professoru V. A. Antoni yeni alternativ axın sistemini sınadı və dərhal Teslanın sinxron mühərrikinin ən yaxşı doğru axın mühərrikinə bərabər yetərlikdə olduğunu açıqladı.

Gallery[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]