Ay

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ay

Ay - Yer planetinin yeganə təbii peykidir. Yer və Ayın mərkəzləri arasındakı məsafə orta hesabla 384 467 km-dir. Ayın Yer ətrafında bir tam dövrü 27 gün 7 saat 44 dəqiqə 2803 saniyədir. Saatda 3679 km yolu qət edir. Diametri 3476 km, səthinin sahəsi 3,79·107 km²; kütləsi 7,347673·1022 kq.

Orta temperaturu – 23 °S

minimum – 233 °S
maksimum – 123 °S

Atmosfer təzyiqi 3·10−13 hPa.

Tərkibi: helium 25% , neon 25% , hidrogen 23% , arqon 20% , qalanı isə karbon qazı və metandan ibarətdir.

Aydakı atmosfer o qədər incədir ki müasir həssas müşahidələrdən əvvəlki zamanlarda onu yox sayırdılar. Belə bir atmosfer Ayı meteorlardan qoruya bilmədiyindən Ay səthində çoxlu krater mövcuddur. Kraterlərin forması çox az dəyişilir çünki atmosferin incə olması daimi cərəyanların olmamasına və süxurların çox az aşınmasına səbəb olur. Bu kraterlərin hamısına böyük alimlərin adları verilmişdir. Nikolay Kopernik, Qalileo Qaliley, Jül Vern kraterləri bunlara misaldır. Yerdən Ayın ancaq bir yarımkürəsi görünür. Ayın görünməyən tərəfinin fotoşəkli ilk dəfə 1959-cu ildə Sovet kosmik stansiyası tərəfindən çəkilmişdir. Daha sonra 1969-cu ildə Apollon proqramı çərçivəsində iki ABŞ astronavtı Ay səthinə enmiş və tədqiqat aparmışdır. Ay kosmik fəzada insanın ayaq basdığı tək fəza cismidir.

Orbiti[redaktə]

Ayın Yer ətrafına fırlanma orbiti tam çevrə deyil. Odur ki, Ay Yerə bəzən yaxınlaşır bəzən isə uzaqlaşır. Ayın Yerə ən yaxınlaşma nöqtəsinə perigey, ən uzaqlaşma nöqtəsinə isə apogey deyilir. Ay apogeydə olarkən onun Yerdən uzaqlığı 405 363 km, perigeydə olarkən 357 448 km olur. Odur ki, onun perigeydə olarkən görünən ölçüləri apogeydə olan ölçülərindən böyük olur. Məsələn, perigeydə Ayın görünən diskinin diametri apogeydə olan diskindən 14%, parlaqlığı isə 30% çox olur. Ay perigeydə olarkən okeanlarda qabarmanın səviyyəsi də yüksək (təqribən 6-15 sm) olur. Ayın bu vəziyyəti insanların əhval–ruhiyyəsinə, psixoloji vəziyyətlərinə də təsir edir. Ay adətən dekabr ayında bu vəziyyətdə olur.

Ay, 1.02 km/sn.lıq ortalama bir sürətlə, Dünya ətrafında ellipsə yaxın bir orbit üzrə fırlanır. Dünyadan ortalama uzaqlığı, 384.400 km ya da Dünya radiusunun 60 qatıdır. Hər hansı bir andakı uzaqlığı 356.400 km ilə 406.800 km arasında dəyişər. Dünya' nın mərkəzindən baxıldığında səmada müəyyən bir nöqtədən iki dəfə keçərək etdiyi tam fırlanış, Ayın sideral fırlanışıdır və ortalama dəyəri 27.32166 gündür. Sideral fırlanışı iki eyni mərhələ arasındakı zaman aralığı olan sinodal fırlanışla (29.53059) müqayisə etsək, bərabər olmadıqları görünür. Sinodal və sideral ayların uzunluqları arasındakı fərqin səbəbi, Dünya ilə Ayın, Günəş ətrafındakı birləşmiş hərəkətləridir.


Bir gün boyu şərqə doğru təxminən 13°-lik bir hərəkəti vardır. Bu görünən hərəkətin müstəvisi, ekliptik müstəvisiylə 4°8'43"-lik bir bucaq edər. Burada olan xətt, Göy kürəsinin Ay düyünləri adı verilən iki əleyhdar nöqtədə kəsir. Nöqtələrdən biri çıxış düyünü o biri eniş düyünüdür. Günəşin təsiriylə düyün nöqtələri göy kürəsi üzərində dəyişməz deyildir, qərbə doğru qayıdar. Təxminən 18.6 ildə düyünlər, tam bir fırlanma edərlər. Ayın eyni bir düyünlə arxa arxaya iki dəfə üst-üstə düşməsi arasındakı ortalama müddət, 27. 21222 gündür və buna düyünlər ayı deyilir.

Ayın davamlı olaraq eyni üzü Dünyaya tərəfdir. Bu hadisə, Ayın öz oxu ətrafında dönmə periodunun, Yer ətrafında dönmə müddətinə bərabər olması nəticəsidir. Çərşənbə axşamınım hərəkətini doğuran səbəblər bunlardır:

  • Orbitini çəkərkən, ekliptik müstəvisiylə etdiyi bucaq səbəbiylə bir dəfə Şimal bir dəfə də Cənub qütbünü, Yer üzünə çevirər.
  • Dünyanın öz oxu ətrafında dönməsi nəticəsində, bir müddət sonra müşahidəçinin mövqesi və baxış istiqaməti də dəyişəcək,
  • Ellips orbiti üzərində gedərkən Günəşə yaxınlaşdıqca sürətli Günəşdən uzaqlaşdıqca yavaş hərəkət edər. Buna görə yaranan çərşənbə axşamının hadisəsi, bizə Ayın cəmi səthinin 59%-nin görülməsi imkanını təmin edər.

Ayda su[redaktə]

2009-cu ilin oktyabrında NASA su tapmaq məqsədilə Ayın cənub qütbünü bombalayıb. 2009-cu ilin noyabr ayında Amerika Aerokosmik agentliyi (NASA) Ayda donmuş halda çoxlu miqdarda su tapıldığını açıqlayıb[1].

Yaponiyanın Ayın öyrənilməsi proqramı[redaktə]

Yaponiya alimləri Yer kürəsinin peyki Ayın öyrənilməsi proqramı üzərində işləyirlər. Proqrama görə Ayda elmi-tədqiqat bazası və orada işləmək üçün xüsusı robotlar yaradılacaq. Yer kürəsinin peykinin öyrənilməsi proqramı xüsusi çağırılmış iclasda müzakirə edilib. İclasda 2020-ci ilədək Ayda aparılacaq elmi tədqiqatların ümumi dəyəri 200 milyard yen (2,2 milyard dollar) məbləğində qiymətləndirilib. Ayın səthi iki mərhələdə öyrəniləcək. 2015-ci ilədək Aya təkərli robotlar göndəriləcəkdir. Robotlar vasitəsilə videogörüntülər Yer Kürəsinə ötürüləcək və Ayın daxili quruluşu öyrəniləcəkdir. Növbəti beş ildə Ayın cənub qütbündə tədqiqat bazası yaradılacaq, həmin bazadan 100 kilometr radiusda kəşfiyyat və tədqiqat işləri aparılacaq. Stansiya müstəqil şəkildə elektrik enerjisi istehsal edəcək, torpaq nümunələri və xüsusi qiymətli nüsxələri Yerə göndərəcək[2].

İstinadlar[redaktə]

  1. Ayda donmuş halda su tapıldı
  2. Yaponlar da Aya "tamah" saldı

Həmçinin bax[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: آی