Oğuz xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Oğuz xan-yarı əfsanəvi, yarı həqiqi Türk hökmdarı

Oğuz xan

Oğuz adının mənası[redaktə]

Oğuz sözünün anlamı ilə ilgili çеşidli fiкirlər irəli sürülüb. Dirsəкləndiyimiz bilgilərdə yazılıb кi, oğuz—oxlar, boylar, soylar birliyidir. Əsкi-əntiq çağlarda qonşuları tərəfindən sıxışdırılan ayrı-ayrı boylar birləşib, bir ittifaq yaradıblar. Bu birliк oğuz, doqquz oğuz, on oğuz və sair adlanıb. Adnan Mеndеrеs Кaya "Avşar türкmənləri" кitabında Oğuz adının anlamı haqqında yazır: "Еski eserlerde Oğuz adının manası hakkında bilgilere rastlanılmıyor. İlhanlılar zamanında Uygurca yazılmış olan Oğuz Kağan Destanında ilk süt anlamına gelen ağız, oguz biçiminde yazıldığı için Oğuz ’ un bu anlama geldiğini düşünenler olmuşsa da bunun bir imla hatası olduğu vurgulanmıştır. Aynı destanda Oğuz Han dünyaya geldikten sonra konuşarak " sarayda doğduğum için adım Oğuz konulsun " demiş. Çadırda doğmakla Oğuz arasında ne gibi bir ilişki olduğu şüphelidir. Zamanımızdaki bilginlerin bir çoğu Oğuzun mənşəyini təspitə çalışmışdı. J. Marquart Oğuz kəlməsinin ok(ok) + uz (adam)dan gəldiyini irəli sürmüşdü. Ancaq türk dilində adam anlamında (uz) sözü yoxdur. D. Sinor isə Oğuzu öküz ilə ilgili bilir. Halbuki Toxarca okus/ökes, Türk dilinə öküz olarak keçmiş və günümüzə qədər gəlmişdir. L. Bazin Oğuzun kök, yoğun mənasına gəldiğini söyləyir. Türk ləhçələrində yoğun anlamında oğuz kəliməsi də yoxdur. J. Hamilton isə qərara gəlib ki, bu sözün kökü oguşdur. Amma Oguş və Oğuz sözləri Orhun kitabələrində eyni cümledə işlənilir. Göründüyü kimi Oğuz adının kökü ilə bağlı müxtəlif görüşlər irəli sürülsə də, Gy. Nemeth tərəfindən izah edilən görüş doğru olanıdır. Buna görə Oğuz Ok + z dən törəmiş bir sözdür. (Ok) oymaq, (z) isə çoxluq şəkilçisidir. Oğuz sözünün Çin dilində " qəbilələr" deyə tercümə edilmesi de bu görüşü dəstəklər. Beləcə Oğuz sözünün Ok (ok ve oymak) + z şəkilçisindən törədiyini qəbul etmiş oluruq ki, Oğuz (oymaklar) anlamına gəliir" (Bax: A. M. Кaya, Avşar türкmənləri) Sonralar "oğuz" tеrmini özünün ilкin anlamını itirib və türкlərin əfsanəvi babası Oğuzun adına çеvrilib. Xülasə olaraq(Oğ/Og/Uğ/Ug) kökündən törəmişdir. Mübarək, müqəddəs ayrıca qabiliyyətli, bilikli deməkdir. Ruh mənasına da gəlir. Yaxşı xasiyyətlilik da bildirir.


Oğuz Xan, Oğuz Kağan Dastanına görə türklərin atasıdır. Uğuz Xan veya Uz Xan olaraq da bilinər. Bir görüşə görə Oğur (Ogur, Ugur) Xan olaraq da tələffüz edilir. Türklərin atası olan qəhrəmandır. İlk türk dövlətinin qurucusudur. Bütün həyatı boyunca Göyqurd (Börteçine) özünə bələdçilik etmişdir. Həyatı, daha doğumundan başlayaraq fövqəladə hadisələrlə doludur. Üzünün rəngi maviyə çalar. Gözləri al (qırmızı) rənglidir. Ağızı atəş kimidir. Çox tez böyümüşdür. Doğular doğulmaz yemək yemişdir. Bir dəfə süd emip sonra çiy et yemişdir. Gücü işarələyən buynuzlu bir tacı vardır. Atası Kara Xanı öldürər. Tək buynuzlu bir varlıqla vuruşarak onu məğlub edib öldürür. Kərgədan olduğu deyilən bu canlı ehtimalla əslində bir şeytandır. Bir çox boya adlarını o verir (Uyğur, Kanglı, Qıpçaq, Kalaç, Karluk). İki yoldaşından altı dənə oğulu olmuş və bunların uşaqlarından da oğuz boyları meydana gəlmişdir. Ovlanarkən, bir ortasında iştirak edən bir ada tapar. Bu adanın ortasındakı bir ağacın kovuğunda işıqlar saçan çox gözəl bir qız oturarkən (Yarsub "Yer-Su" bu qızla simvollaşdırılar.). Saçları axar sular kimi mavidir və dişləri inci kimidir. Onunla evlənər və üç oğlu olur. Aradan illər keçir, bir gün göydən güclü mavi bir işıq düşər və ortasında gözəl bir qız tapır (Göy-Kal "Göy-Hava" da bu qızla simvollaşdırılar). Fövqəladə gözəllikdə olan bu qızın başında qütb ulduzu kimi atəşdən bir işıq dəstəsi vardır. Bu qızla da evlənər və üç uşağı olur. Yuxusunda gördüyü "Gümüş Ok"u tapıb gətirən ilk üç oğuluna bölərək paylaştırır. Eyni şəkildə yuxusunda gördüyü "Qızıl Oxatan"ı da ikinci arvadından olan uşaqlarına paylaştırır. Məşhur tarixçi Rüstəm Paşaya görə Quran-ı Kərimdə adı çəkilən Zülkarneyn (Çiftboynuz) adlı müqəddəs adam Oğuz Han'dır. Çünki çiftboynuzlu tacı ilə tanınmışdır. Lak (Ilak), Rak (Iraq), Zak (Izak) kimi əfsanəvi ölkələrin kağanlarını məğlub edərək buraları fəth edər.

Oğuz xan tarixi şəxsiyyətdirmi?[redaktə]

Oğuz xan

...Məgər, xanım, bir gün oğuz (burda oğuz- xalq, el mənasındadır) oturarkən üstünə yağı gəldi. Dün içində ürkdü, köçdü. Qaçıb gedərkən Aruz qocanın oğlancığı düşmüş, bir aslan bulud götürmüş, bəsləmiş. Oğuz yenə əyyamla gəlib yurduna qondu. Oğuz xanın (burda Oğuz – şəxs adıdır) ilxıçısı gəlib xəbər gətirdi... Bu kiçik parça ğir sıra vacib mətləblərdən xəbər verir. Əvvəla, Oğuz xanın- oğuzların əfsanəvi eponiminin adı bircə dəfə burda çəkilir. Demək, boyun hadisələri Oğuz xanın yaşadığı çox əski zamana aid edilir. İkincisi oğlanın (Basatın) aslan tərəfindən bəslənib böyüdülməsi çox arxaik bir motivdir. Təpəgöz kimi həmin obrazın da kökləri çox uzaqlara, hətta qədim yunan əsatirləri dövrünə çatır... Dədə Qorqudun ilk tədqiqatçılarından olan Dits isə hələ 1812-ci ildə yazırdı ki: buradakı Təpəgöz başqa sikloplara, xüsusən də Homerin siklopuna bütün cəhətlərilə bənzəyir. Ancaq oğuz siklopu yunanlardan alınma deyil. Yunanlarınkı bunun təqlididir. Yunanlarınkı köhnə deyilsə, oğuzlarınkı da yeni deyildir..." (Anar. "Dədə Qorqud dünyası". Bakı-1992). Bəli, Oğuz Elinin lap əskidən, artıq əfsanələşmiş OĞUZ XAN zamanından bəri dəyişməz olaraq eyni bir yurdda yaşaması, eramızdan əvvəlki birinci minilliyin ortalarında hətta qədim yunan əsatirlərinə vəsilə ola biləcək qədər mükəmməl epos yaratması dünyanın ən ciddi alimləri tərəfindən birmənalı qəbul edilir. Buradan isə belə bir nəticə hasil olur ki, Oğuz Elinin dili hətta qədim yunanlar üçün belə anlaqlı imiş. Bu doğrudanmı belə olub? Akademik B. Piotrovski Teyşebaini Allahının şərəfinə ucaldılmış Kələqıran qalasında apardığı qazıntılardın sonra deyirdi: "...bu qalanın qədim dünyanın bütün ölkələri ilə sıx əlaqələri olub; burada Assuriya möhürləri, Misir amuletləri, Suriya və Aralıq dənizi hövzəsinin digər ərazilərindən gətirilmiş zinət əşyaları, Hindistandan gətirilmiş muncuqlar tapılıb" (B.Piotrovskiy. "Vanskoye tsarstvo Urartu". M.,-1959. str.-22). Bəli, sovet arxeoloqlarının XX əsrin ortalarında aşkarladıqları həqiqətləri "Kitabi Dədə Qorqud"un yaradıcıları hələ 1300 il əvvəl bütün incəliyi ilə qələmə almışdılar. Suriyadan Göyçəyə qədər uzanan bir arealdakı oxşar qrafikalı kitabələrin hansı hakim etnosun didlində yazıldığına aydınlıq gətirə biləcək daha bir neçə maraqlı məqama diqqət yetirək: XIV əsr tarixçisi Rəşidəddin özünün "Came ət-təvarix" əsərini qədim oğuznamələr əsasında tərtib etdiyini xüsusi vurğulayır və həmin əsərin "Tarixi Oğuzan və Turkan" adlı ikinci hissəsində yazır ki, "...Oğuz Xəzər Dərbəndi üzərinə köç etdi... Şirvana və Şamaxıya elçi göndərdi. Arana və Muğana hərəkət etdi, Savalana çatdı...Yaylaqda olduqları zaman bu tərəflərdə olan bütün ölkələri ələ keçirib zəbt etdilər. Azərbaycan vilayətini də aldılar... Azər türkcə yüksək deməkdir. Baynan da zənginlərin uluların məkanı anlamındadır..." ("Oğuz dastanı- Rəşidəddin oğuznaməsi". İstanbul-1972. səh.-30). XVII əsr tarixçisi Xivəli Əbülqazi xan isə özünün məşhur "Şəcərəyi tərakimə" əsərində Oğuz xanın Azərbaycanı, İraqı, Suriyanı fəth etməsindən, döyüşlərdə fərqlənənlərə ad verməsindən danışır. XVI əsr tarixçisi Əbubəkr Tehrani isə yenə qədim oğuznamələrə istinadən yazdığı "Kitabi Diyarbəkriyyə" əsərində göstərir ki, "Padşah Bayandur xan İran, Turan, Rum, Şam, Misir, İfrənci istila etdi..." Olduqca maraqlı, maraqlı olduğu qədər də mifik təsir bağışlayan məlumatlardır deyilmi? Mifik təsir bağışlayır ona görə ki, İqrar Əliyevin rəhbərliyi altında yazılmış Azərbaycan tarixində hər şey tərsinə təsvir olunub; türk dövlətləri farsların, assuriyalıların, ərəblərin, yunanların, hətta talışların qüdrətli dövlətləri arasında müharibələrin gedişində peyda olmuş və tarixdə epizodik rolla kifayətlənən dövlətlər kimi xarakterizə olunub. Əslində isə hər şey İqrar Əliyevin elmi fəaliyyətinin istinad nöqtəsi olan fars və ərəb məxəzlərinin, türk tarixini tarixdən silmək məqsədi daşıyan məkrli salnamələrin tam əksinəymiş. Bu ittihamı da kimsə bir müəllifin rəvayətlərə əsaslanan subyektiv fikri, qərəzli mövqeyi kimi qəbul edə bilər. Amma... Tarix elə ona görə tarixdir ki, İqrar Əliyevlərin görə bilmədiklərini də yaşadır və müqayisə üçün həmişə şans verir. Kimlərinsə istəyinə uyğun olaraq 40 il ərzində "müti, kökü olmayan Azərbaycan tarixi" yazmış iqrarşünasların görə bilmədikləri, görmək istəmədikləri həqiqətlərdən biri də OĞUZ XANın və Bayandır xanın mifik ədəbi personajlar yox, REAL TARİXİ ŞƏXSİYYƏTlər olmasıdır, bunu da məxəzlər və dünyanın ciddi elm dairələri təsdiqləyirlər.

Oğuz xan

Xivəli Əbülqazi xanın verdiyi məlumatlara görə, OĞUZ XAN real tarixi şəxsiyyət olub və Məhəmməd Peyğəmbərdən 4000 il əvvəl, yəni eramızdan əvvəlki dövrün IV minilliyinin sonlarında, təxminən 3400-3500-ci illərdə yaşayıb. Bütün dünya tarixçiləri tərəfindən tam ciddi alim kimi dəyərləndirilən Rəşidəddin də Oğuz Xandan real tarixi şəxsiyyət kimi söhbət açır. XIX əsrin görkəmli rus şərqşünası, bir çox Asiya xalqlarının tarixinə dair məlumatlar toplamış N.Y.Biçurin (İakinf) isə Oğuz Xanın tarixi şəxsiyyət olmasını birmənalı şəkildə təsdiqləyir və onun eramızdan əvvəlki III- II minilliklərdə yaşadığını göstərir (N.Y.Biçurin-İakinf. Sobranie svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevnie vremena. M.-L., 1950. str.-225). XII əsr tarixçisi Bayburtlu Osman isə öz əsərlərində müəllifi məlum olmayan qədim bir kitab- "Bəhr əl-ənsab" haqqında məlumat verərək bildirir ki, həmin kitabdakı hadisələr Dədə Qorqud dastanları ilə səsləşir və kitabda Bayandur xan elinin eramızdan əvvəlki dövrdəki qəziyyələri öz əksini tapıb. XIV əsrin oğuz əsilli tarixçisi Əbu Bəkir bin Abdullah bin Aybək əd-Dəvadəri isə özünün "Dürəri tican" əsərində eramızın IV əsrində naməlum müəllif tərəfindən qələmə alınmış "Ulu xan Ata bitikçi" kitabı barədə məlumat verərək yazır ki, "...türkdilli xalqlara böyük sevinc bəxş edən bu kitab oğuzlar arasında çox məşhurdur. Çünki həmin kitabda oğuzların 3000 il öncəki erkən həyatlarından və ilk hökmdarlarından, qəhrəmanlarından danışılır. Kitabda Təpəgözün Pəri qızından doğulması, oğuzlara asi kəsilməsi və Aruz oğlu Basat tərəfindən öldürülməsi (eyni ilə "Kitabi Dədə Qorqud"dakı Təpəgöz boyunda olduğu kimi- S.V.) əks olunmuşdur..." ( X.Koroqlı. "Oquzskiy qeroiçeskiy epos". M.,-1976. s.-38). Göründüyü kimi, Oğuz xanın real tarixi şəxsiyyət olması, müasir Azərbaycan, İran, İraq, Suriya ərazilərini əhatə edən geniş bir arealda hökmdarlıq etməsidir.

Övladları[redaktə]

Oğuz xan oğullarıyla

OĞUZ XAN Kınıq Avşar Kıyıq Bəydili Bayandur Bəydüz İvə (Yivə) Bayat Salqur Yazqır Eymür Ula-Yonduluq Karabölük Tügər Alkabölük Peçeneq İgder Cuvaldar Uregir Cəbni Tutırka Carukluk


OĞUZ XAN Sağ qol "Bozok" Sol qol "Üçok" GÜN XAN GÖY XAN Qayı – "möhkəm" Bayandur – "hər zaman nemətlə dolu" Bayat – "xoşbəxt, əziz" Becene – "xeyirxah" Alkaravlı – "hara getsə bacarar" Cauldur – "şərəfli, təmiz" Qaraevli – "qara evli" Çəpni – "düşməni harda görsə savaşan" AY XAN DAĞ XAN Yazır – "çox ölkəsi olan" Salur – "harda yetişsə qılıncını və çomağını işə salan " Dügər – "yığılanlar" Eymur – "hədsiz xeyirxah və varlı" Dodiirqa – "ölkə alan, xanlıq edən" Alayundlu – "Ala atlı, heyvanları yaxşı" Yaparlı- "müşk qoxulu" Ürəgir – "həmişə yaxşı və xoş iş görən"" ULDUZ XAN DƏNİZ XAN Avşar – "çevik, ova həvəsli" İgdir – "yaxşı, böyük, şanlı" Qızık – "güclü, qanunçu" Bəgdüz – "hamıya baş əyən və qulluq edən" Bəydili – "ulular kimi əziz" Yiva – "dərəcəsi hamıdan üstün"" Qarxin – "daşqin, doyurucu" Qınıq – "harda olsa sayılan""


OĞUZ XAN Qayı Dudurqa Bayat Duker Alkaöylü Avşar Karaöylü Kızık Yazır Bekdeli Yasır Qarkın Bayındır Alayontlı Beçene Uregir Çavuldur İgdir Çəpni Bükdüz Salor Ava İmir Kınık

Oğuz xanın soyağacı[redaktə]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Oğuzlar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Boz oxlar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Üçoqlar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
"Gün xan"
Qayı
Bayat
Alkaevli
Karaevli
 
"Ay xan"
Yazır
Döğər
Dodurga
Yaparlı
 
"Ulduz xan"
Avşar
Kızık
Beğdili
Qarxın
 
 
 
"Göy xan"
Bayındır
Beçenek
Çavuldur
Çepni
 
"Dağ xan"
Salur
Eymür
Alayuntlu
Yüreğir
 
"Dəniz xan"
İğdir
Büğdüz
Yıva
Qınıq
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ongunu Şahin
 
Ongunu Qartal
 
Ongunu Tavşancıl
 
 
 
Ongunu Sungur
 
Ongunu Uçkuş
 
Ongunu Çakır
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Mənbə[redaktə]

Həmçinin baxın[redaktə]