Mete xaqan

Mete xaqan Mete şanyuy Bahadur
Şanyuy
234 — 174
Sələfi:	Tuman
Xələfi:	Laoşan
Milliyəti:	Hun türkü
Dini:	Tanrıçı
Vəfatı:	174,

Mete xaqan (qədim Çin mənbələrində Mo-tun və ya Şanyu olaraq da adlandırılır) (çin. 冒頓單于; 234—Bizim eradan əvvəl 174) — Böyük Hun İmperiyasının (şanyuy)u eradan əvvəl 209-cu ildən 174-cü ilədək.

Həyatı

Böyük Çin tarixçisi Sıma Syan yazır ki, Hunlar (syunnilər) öz uzun tarixləri ərzində dəfələrlə gah güclənib yekdil, vahid səltənət yaratmış, gah zəyifləyib ayrı-ayrı xanlıqlara parçalanmışlar.

Məsələn eramızdan əvvəl III əsrin əvvəllərində Hun xaqanlığının Çinin Sin sülaləsinin 37-ci hökmüdarı Cjou Vanın dul anası Syuan Qay Xoudan hətta iki oğlu da olmuşdur.

Hunların Çin imperiyası ilə müharibələri o qədər gərgin, o qədər fəlakətli olmuşdur ki, bütün bunlara birdəfəlik son qoymaq üçün imperator Şin Xyan Çinin şimal sərhədləri boyu 4000 km uzunluğunda, 4 m enində və 10 m hündürlüyündə sədd çəkdirmək əmri verdi. Həmin sədd bu günə kimi durur. Əslində bu Çin xalqının zəhmətkeşliyi ilə bərabər Hun cəngavərlərinin qəhramanlığına qoyulan abidədir.

Nəhayət eramızdan əvvəl 238-ci ildə Çin imperiyasına, hətta digər qonşularına belə xərac verən Hun kaqanı Bumının heç yuxusunada girməzdi ki, evində yenicə dünyaya gələn körpə nəyinki, yaxın uzaq qonşularından, hətta böyük Çin imperiyasının özündən xərac alacaq.

Metenin qırmızıyanaq bi ögey qardaşı da vardı. Təcüblü olsada Bumın böyük oğlu Meteni deyil onu taxt-tac varisi etmək istəyirdi. Qəddar ata hələ bununla kifayyətlənməyib Meteni düşmən tayfalarına girov göndərib sonrada onların üstünə hücum etmək istəyirdi ki, düşmənlər Meteni öldürsünlər. Lakin, bunu hiss edən Metenin at belində əsirlikdən qaçıb gəldiyini görən Bumın ona on min atlı bağışlayıb uzaq əyalətlərdən birinə vali göndərdi.

İllər keçdi. Mete qəddar və qorxaq atasının taxt-tacı kiçik və iradəsiz oğluna verməsinə razı olmayıb, Hun səltənətində nizam-intizamı və döyüş ruhunu bərpa etdi.

Onun düşmən qəbilə və tayfaları ilə, yaxın və uzaq xalqlarla mübarizəsi e.ə 202-ci ilə kimi davam etdi. Və o xəzər sahillərindən sibirə qədər, Çin sərhədlərindən sakit okiana qədər ərazilərdə yaşayan 26 xalqı xərac verməyə məcbur etdi.

Nəhayət şərqin ən güclü, mütəşəkkil və döyüşkən ordusuna və möhkəm dövlət sturukturuna hökmuranlıq edən Mete üzünü Çinə tutdu. Çində bu zaman xan sülaləsi ağalıq edirdi. Bu o qədər güclü səltənət idi ki, hətta indiyə kimi çinlilər özlərini həmin sülalənin adıyla, yəni xan milləti adlandırır. Bu sülalənin başçısı keçmiş çay qayıqçısı Lyu Ban idi.

Meye öz əyan və köməkçilərini məsləhətə çağırdı. Hun imperiyasını idarə edən 24 vali kaqanın solunda və sağında oturub Metenin sanki daşdan yoğrulmuş üzünə baxırdılar. Heç kim onun nə deyəcəyini, hara yeni hucuma başlayacağını bilmirdi.

Nəhayət, xaqan sözə başladı:

-Mən nə vaxt idi ki, qonşularımızla döyüşmək üçün səbəb axtarırdım. Göylər özü bu səbəbi bizə göndərdi. Lyu Ban xan Sini böyük bir qoşunla üstümüzə göndərib. Yəqin ki, qoyun sürülərimizi və at ilxılarımızı qənimət aparmaq istəyir. Fikiriniz nədi?

Kaqan dönüb sol tərəfinə baxdı. Çünki birinci söz onların idi. Əmrlər bir nəfərə kimi səsləndilər:

-Qana qan!

-Bəs siz nə fikirdəsiniz?

-Qana qan

-Doğrudur. Çünki, əgər ilk həmləyə layiqli cavab verməsək, Lyu Banın ayaqları yer tutar.

Mete sərkərdələrdən birini Xan Sini qabaqlamağa göndərdi. Xan Sin əvvəcədən bu yüyrüşün tərəfdarı deyildi. O, Hunların döyüş rəşadətinə və qələbə əzminə bələd idi. Buna görə ordusunu əbəs yerə qırğına vermək istəməyib Man qalasına çəkildi. Çin paytaxtı uzaqda idi. Qalada ehtiyat azuqəsi az idi. Buna görə çin sərkərdəsi bir neçə danışıqdan sonra qoşunu ilə bərabər təslim olub Hunlara xidmət etməyə razı oldu.

Bu xəbəri eşidən Çin imperatoru elə qəzəbləndi ki, böyük qoşunla öz keçmiş sərkərdəsinə qarşı yeridi. Rəqiblə Tanyuan əyalətində üz üzə gəldi. Təbbi ki, imperator qalib gəldi, ancaq öz keçmiş sərkərdəsini tuta bilmədi. Xan Sin Hunların yanına gəldi və öyrəndiklərini Meteyə danışdı.

Bu zaman sərhəddən xəbər gəldi ki, imperator saysız-hesabsız ordu ilə Ordosa tərəf gəlir. Hun sərkərdələri, əyanlar qorxub əl-əyağa düşdülər. Mete onları sakitləşdirdi. Qoşun toplamaq əmrini verib Xan imperatorun qabağına yeridi.

202-ci ilin qış ayları şaxtalı keçirdi. Qobi Altayının sonsuz düzənlərində acı küləklər vıyıldayırdı.

Qoşunların ön dəstələri üz-üzə gələndə birdən-birə gözlənilməz hadisə baş verdi. Hunların qara atlı suvariləri günbatana tərəf dönüb ağır-ağır uzaqlaşmağa başladılar. Bu xəbər Lyu Bana catanda böyük və həlledici döyüşə hazırlaşan imperator bütün ümüdlərinin boşa çıxdığını və Hunları təqib etməyi əmr etdi.

Mete niyə geri çəkildi. Heç kim bilmirdi. Dahi ona görə dahidir ki, Tanrı ən gərgin anlarda ən doğru qərarı onların ürəyinə pıcıldayır.

Lyu Ban Hunları təqib edib özüdə qoşunun önündə Pinçenə gəldi. Qoşun Bayden dağının ətəyində ikən birdən xəbər gəldi ki, uzaqdan hunlar görükür. Sonra başqa bir cinahdanda eyni xəbər gətirdilər…

Üç yüz minlik ac, yorğun qoşun hərəkətə gəlməmiş Metenin ildırım sürətli dörd rəngli altlı qoşunları Çin ordusunu İmperatorla birlikdə mühasirəyə aldı. Onlar heç kimə toxunmurdular. Sadəcə onsuzda yorğun olan Çin əsgərlərinin taqətdən düşməsini, beləliklə bir nəfəri qurban vermədən qələbə çalmaq taktikasını seçmişdilər. Eyni zamanda Çinlilərə rahatlıqda vermirdilər.

Beləliklə yeddi gün-yeddi gecə Çin qoşunları ac-susuz, yuxusuz qalmağa məcbur oldular.

Bu Çinin tarixində ən ağır fəlakət, ən acı məğlubiyyət idi. Ağlamaqdan impertorun gözləri şişmişdi. Nəhahayət O, məktub yazıb Meteyə elçi ilə göndərdi. Bu yalvarış və iltimas məktubu idi.

Xan imperatoru əsirlikdən, böyük ordusunu isə məhv olmaqdan heç nə xilas edə bilməzdi.

Mete məktubu oxuyub xeyli fikirə getdi. Sonra çadırdan çıxıb ata mindi. Əli ilə işarə verib Çinlilər üçün dağın gündoğan tərəfindən Hunların içindən dar bir cığır açıldı.

-Qoy yavaş-yavaş getsinlər!

Ürəklərində narazı olsalarda heç kim etiraz edə bilmədi və ucsuz-bucaqsız qoşun bitib-tükənməz sıra ilə ağır-ağır keçib getdi.

Dünya müharibələri tarixində bu görünməmiş bir alicənablılıq idi.

Mete xaqan Çini sakit buraxdı. Bundan sonra qılınca əl atmadı. Çünki, ona baş əyməyən bir xalq qalmamışdı. O, eramızdan əvvəl 174-cü ildə vəfat etdi. Onun səltənəti düz üç yüz il-daxili qırğınlar ölkəni dağıdana qədər yaşadı.

Mete xaqanın dövründə Hun imperiyası

Mete xaqan və Türk törəsi

Bunu hun torpaqlarına mütəmadi yürüşlər təşkil edən monqol dunxu tayfaları ilə hunların münasibətlərindən də görmək mümkündür. Dunxu tayfaları ilə münasibətlərin dinc yolla tənzimlənməsinin tərəfdarı olan Mete xaqan onların torpaq istəklərinin yolverilməz olduğunu dərk edərək nüfuzlu saray məmurları, ordu başçıları, ağsaqqallar arasında məsləhətləşmələr aparır. Məsləhətləşmələr zamanı torpaq məsələsi ilə bağlı bir sıra ziddiyyətli məqamlar üzə çıxır. Ağsaqqallar xaqana yararsız torpaq sahələri uğrunda qan tökülməsinin yol verilməzliyini vurğulayaraq xaqanı bu işdən vaz keçməyə çağırırlar. Lakin Mete xaqan onların bu təkliflərindən qəzəblənərək bildirmişdir: "Torpaq dövlətin təməlidir, torpaq millətindir və babalarımız onu qan axıtmaqla qoruyublar. Millətin malını isə heç kimə vermərəm. Torpaq istəyənlərin bircə cavabı var: onlarla savaşa girmək. Ona görə də mən əmrimi verirəm: hazırlaşın, düşmən üzərinə gedirik" . Belə ki, ilk olaraq böyük hun sərkərdəsi Mete xaqan tərəfindən həyata keçirilən islahatlar da bir növ Törənin möhkəmləndirilməsinə yönəldilmişdi. Mete xaqanın həyata keçirdiyi islahatlar o vaxta qədər mövcud olmuş ənənəvi xalq qanunlarının bir növ rəsmiləşdirilmiş və təkmilləşdirilmiş forması idi. Törə adlandırdığımız ənənəvi xalq qanunları xüsusilə xalq təfəkkürünə əsaslanan ibtidai qaydalar toplusu idi. Mete xaqan isə bəhs olunan Törə qanunlarını rəsmi dövlət qanunları səviyyəsinə qaldırdı və bu adət-ənənələrin zamanın aramsız həmlələrindən və unutqanlığından bir növ xilas etmiş oldu. Xüsusilə Mete xaqanın idarəçilik sisteminin təkmilləşdirilməsi sahəsində atdığı addımlar birbaşa törəyə əsaslanırdı. O, idarəçilik sistemində yeni vəzifə bölgüsünü müəyyənləşdirdi. Belə ki, dövlətin həm şərq, həm də qərb bölgəsində şanyuydan sonra gələn ən yüksək vəzifə cuki knyaz idi. Adətən, Şərqdəki cuki knyaz şanyuyun varisi olurdu. İkinci böyük vəzifə luli knyaz idi. Üçüncü yüksək vəzifə baş sərkərdəyə aid edilirdi. Daha sonrakı pillələrdə böyük duyuy və beşinci pillədə isə böyük danhu vəzifəsi müəyyənləşdirilmişdi. Qeyd edək ki, həm şərq, həm də qərb bölgəsinində bütün bu vəzifələr şanyuy olan soydan çıxmış əyanların əlində idi və irsi bölgəsi var idi. Vəzifə pilləkənində irəlilədikcə həmin zadəganlar vəzifəsinə uyğun bölgə alırdı. Qədim türk törələrinə görə imperiya iki yerə şərq və qərb bölgələrinə ayrılırdı. İmperiyanın qərb bölgəsi tarduş, şərq bölgəsi isə tölis adlanırdı. Tölis və tarduşlara rəhbərlik edən şəxslər şad titulu daşıyırdı. Aşina soyundan olan bütün kişilər tigin (şahzadə) adlanırdı. Vəzifə bölgüsü ilə yanaşı əsilzadə soyların növbə ilə imperiyanı idarə etməsi haqqında məlumatlar da olduqca maraqlıdır. Bu haqda N.Biçurin yazır: "Mete dövründə 24 soydan üçü (Xuyan, Lan, Süybu) əsilzadə soylar hesab olunurdu. Şanyuyun aid olduğu soy Si Lyuandi soyadını daşıyırdı. Şanyuy yalnız bu üç soydan qız ala bilərdi. Deməli, dövlət aparatındakı yüksək vəzifələr bu soyların-zadəgan əyanların əlində idi. Nəzərə alanda ki, vəzifələr irsi idi, bunun nə demək olduğu aydın olur. Çin mənbələrinin verdiyi məlumata görə, hun imperiyasında baş hakim yalnız Süybu soyundan olurdu.

Bəzən tarixşünaslıqda Mete xaqan Hun imperatorluğu daxilində qanunlar müəllifi kimi qeyd olunur. Əslində bu fikir kökündən yanlışdır. Mete xaqan Ölkə ərazisində minilliklər boyu tətbiq olunan və o dövrə qədər qorunub saxlanılan adət və ənənələr toplusunu müasir dillə desək Ana Yasa, Konstitusiya formasına sala bildi və bir növ qanunların hamisi rolunda çıxış etdi. Mete xan dövlət quruculuğu, iqtisadi, hərbi, ailə-məişət və hüquq sahəsində o dövr üçün vacib, mütərəqqi islahatlar həyata keçirtmişdir.Tətbiq olunan yeni qanunlara əsasən silahı lüzumsuz yerə qınından çıxaran adam edam edilməli, oğurluq edən şəxsin nəslinin bütün əmlakı müsadirə olunmalı, yol verilmiş kiçik cinayətlərə görə adamın sifətinə çapıq nişanəsi vurulmalı, andını pozan, satqınlıq edən, ordu xidmətindən boyun qaçıran, fərarilik edən, dövlət sirlərini yayan adamlar edam olunmalı idi.

Həmçinin bax

• Hun imperiyaları
• Böyük Hun İmperiyası

Xarici keçidlər

• All Empires: The Xiongnu Empire
• The Xiongnu - China Knowledge site