Su

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Su doldurulmuş stəkan

Okean suları

Su (H₂O) hidrogenin oksigenlə adi şəraitdə davamlı olan sadə kimyəvi birləşməsi. Rəngsiz (qalın təbəqələri göyümtül), dadsız və iysiz mayedir. Kutləcə 11,19% hidrogen və 88,81% oksigendən ibarətdir. Təbiətdə suyun 2 növü var. Adi su və "Ağır su". Ağır suyun tərkibində hidrogenin yerinə izotopu Deyterium olur. Formulu D₂O şəklindədir. Təbiətdə 1/100 nisbətdə ağır su mövcuddur. Adətən atom reaktorlarında ağır sudan neytron yavaşıdıcısı kimi istifadə edirlər. Süni yolla tərkibində Tritium olan lap Ağir su əldə edilmişdir. Formulu T₂Odur.

[redaktə / تحریر] Su - həyatdır.

Populyar ədəbiyyatdan da məlumdur ki, Yer kürəsinin 2/3-i sudan ibarətdir. Amma "su - həyat mənbəyidir" fikri bundan xeyli əvvəl səslənib. Sonralar isə insana aydın olub ki, su - elə həyatın özüdür! Məsələn, ötən əsrin ortalarından başlayaraq, bəşər əhli nəzərlərini kosmik ənginliklərə tuşlamağa və ən azı Günəş sistemi planetlərindən hansındasa həyat əlamətləri axtarmağa başlayıb. Bəs, kosmosa uçan insan orada həyatın olub-olmadığını hansı əlamətlərə görə, hansı üsullarla axtarır? Yenə də su göz önünə gəlir: insan dühası qonşu planetlərdə məhz suyu axtarır - bilir ki, su olan məkanda mütləq həyat olacaq.…

Dünyadakı bütün canlıların (bitkilərin, heyvanların, insanların) orqanizmi bu və ya digər nisbətdə, sudan ibarətdir. İnsanın canını təşkil edənlərin hamısında - qanda, sümükdə, əzələdə, daxili orqanlarda... bu və ya digər nisbətdə su olur. Mənbələrin məlumatına görə, normal şəraitdə sağlam insanın orqanizmindən müxtəlif yollarla, gün ərzində 2-3 litr intervalında su xaric olunur. Yaşamaq üçün orqanizmə elə o qədər də su qəbul etmək lazım gəlir. Məhz bu səbəbdəndir ki, insan susuz uzun müddət yaşmaq qüdrətində deyil.

Suyun sanitariya-gigiyenik əhəmiyyəti barədə uzun-uzadı danışmağı yersiz hesab edirik - hər kəs öz şəxsi həyatından bilir ki su olmasa, insan öz çirkinin əsirinə çevrilər və onu "bit-birə basıb yeyər"…

[redaktə / تحریر] Su - həlledicidir

Su - həm də çox universal mühitdir, həlledicidir. Məlumdur ki, insanın qidasını təşkil edən nemətlərin böyük əksəriyyəti suda həll olur. Ümumiyyətlə, su olmasa, insanın həzm prosesi pozular - orqanizmin qidalanması mümkün olmaz. Belə ki, bütün qida maddələri yalnız suda həll olmuş vəziyyətdə (sulu məhlul halında) insanın həzm sistemi tərəfindən "emal" oluna bilir. Məhz bu hikmətdən başqa bir vacib şərt qaynaqlanır - suyun insan həyatı üçün faydalılığı, həm də onun təmizliyi (nisbi təmizlikdən söhbət gedir) ilə şərtlənir. Məsələn, çağdaş elmə məlumdur ki, 1 dəqiqə ərzində insan orqanizmində 4 milyon eritrosit (qırmızvı qan kürəyiyi) ölür, elə o qədəri də yaranır - bax, insanın həyatı bundan ibarətdir. Alimlər öyrədirlər ki, su nə qədər təmiz olsa, onun iştirakı ilə yaranan və yaşayan qan maddəsi daha təmiz və sağlam olar. Çünki su özü ilə gətirdiyi "çirkab" vasitəsilə qanı korlayır - orqanizmdə mutagen dəyişikliklər yaradır və DNT-lərə (genlərə) yazılmış "genetik informasiya"nı dağıdır!

[redaktə / تحریر] Suyun kimyəvi tərkibi

Son bir neçə ildə suyun ən yeni və əsrarəngiz xüsusiyyətləri üzə çıxmaqdadır. Məsələn, dünənə qədər suyu yalnız "haş iki o" kimi səciyyələndirən və onun xüsusiyyətlərini bu prizmadan açmağa çalışan bəşər elmi necə bir yanlış yolda oduğunu etiraf etməyə məcbur olub. Artıq məlum olub ki, suyun əksər xüsusiyyətləri onun kimyəvi quruluşundan yox, fəza qəfəsinin quruluşundan (buna kristal qəfəsi deyilir) şərtlənir. Atomların düzülüşü və onlar arasındakı kimyəvi rabitənin forma və xüsusiyyətinin variasiyalı olmasından dolayı, suyun xassəsi də dəyişə - variasiya edə bilir. Sudan başqa, bəzi digər kimyəvi maddələrdə də belə allotropik modifikasiya xüsusiyyətinə rast gəlinir. Amma sudan fərqli olaraq, onların hamısı kimyəvi birləşmə yox, kimyəvi elementdir. (məsələn, karbonun allotropik modifikasiyalarını önə çəkmək olar - qrafit, almaz, kömür, brilyant).…

Bir çox kimyəvi maddələrdən fərqli olaraq temperatur dəyişdikcə, suyun aqreqat halı (material forması) da dəyişir. Bu zaman onun bir çox xassəsi də dəyişir. Məsələn, məlumdur ki, kimyəvi təmiz su müsbət 100 dərəcə (Selsi) temperatura qədər qızdırılan zaman qaynayır və bu proses davam etdikcə, o, maye halından buxar halına keçir. Bəs, bu zaman nə baş verir? Əlbəttə ki, bu zaman su mayelərə xas olan xüsusiyyətlərini itirir və onun istilik tutumu kəskin şəkildə aşağı düşür, həcmi isə artır. Sonradan, soyuyarkən, su buxarı yenidən maye suya çevrilir. Amma belə su əvvəlkindən xeyli fərqli olur - buxar kondensatının tərkibində demək olar, kənar qarışıqlar olmur. Buna nisbi təmiz su deyilir...…

Kimyəvi təmiz su 0 dərəcə (Selsi) temperaturda donur - maye halından bərk hala (buz) keçir. Bu proses istiliyin ayrılması ilə baş verir (ekzotermik prosesdir). Maraqlıdır ki, bu zaman suyun həcmi genişlənir, amma fizikanın qanunlarına görə, maddələr soyuyarkən sıxılır - onların həcmi azalır. Həm də sıfır dərəcədən aşağı temperaturlara qədər soyudularkən buz halına keçmiş suyun həcmində müvafiq azalma (sıxılma) müşahidə olunur. Belə suyun istilik tutumu maye suyun istilik tutumu ilə müqayisədə xeyli yüksək olur.

Ümumiyyətlə, su - həyat üçün təhlükəsiz olan kimyəvi birləşmələr arasında istşlik tutumunun yüksək olması ilə seçilir. Məhz suyun bu xassəsi sayəsində Yerin atmosferində temperatur nisbi sabit qala bilir. Məsələn, gündüzlər Yerə çatan Günəş enerjisinin bir qismi yerin səthindən əks olunaraq atmosferə istiqamətlənir. Bu enejinin böyük qismi atmosferdə cəmləşən su buxarı tərəfindən udulur və gecə saatlarında (Günəş enejisi yerin səthinə çatmayan saatlarda) Yerin səthində yaranan eneji balansını kompenssiya edir. Bu effekt səhralarda müşahidə olunur. Məsələn, məlumdur ki, gündüzlər istidən yanan səhralarda, gecələr nabələd adamların təsəvvür edə bilmədiyi həddə qədər soyuq olur. İnsan bədənin temperaturunun sabit (36,5 dərəcə, Selsi) qalması da suyun sayəsində mümkün olur... ^[1]