Göl
Göl — təbii şirinsulu su hövzələri olub geoloji baxımdan nisbətən yaxın keçmişdə – son bir neçə on min illərdə əmələ gəlmişdir, yalnız bəzi göllərin yaşı milyon illərlə hesablanır (məs. Baykal gölü).[1]
Göllər Dünya Okeanın hissəsi hesab olunmur.
Dünyanın ən böyük gölu Xəzər dənizidir. O, böyük olduğu üçün dəniz adlanır. Göllərin suyu əsasən şirin olsa da, şor sulu göllər də az deyil. Belə şor sulu göllərdən biri Cənubi Azərbaycanda yerləşən Urmiyə gölüdür.
Böyük göllər [redaktə]
Yer kürəsindəki göllərinin ümumi sahəsi quru hissənin təqribən 1,8 %-ni (təqribən 2,7 mln km²) təşkil edir.
| Gölün adı | Səthinin maksimum sahəsi, min. km² |
Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü, m |
Ən dərin yeri, m |
Materik və ya qitə |
|---|---|---|---|---|
| Xəzər dənizi | 376 | −28 | 1025 | Avropa və Asiya |
| Yuxarı göl | 82 | 183 | 393 | Şimali Amerika |
| Viktoriya gölü | 68 | 1134 | 80 | Afrika |
| Quron gölü | 60 | 177 | 208 | Şimali Amerika |
| Miçiqan gölü | 58 | 177 | 281 | Şimali Amerika (ABŞ) |
| Tanqanika gölü | 34 | 773 | 1470 | Afrika |
| Baykal | 32 | 456 | 1620 | Asiya (Rusiya) |
| Malavi gölü | 31 | 472 | 706 | Afrika |
| Böyük Ayı gölü | 30 | 157 | 137 | Şimali Amerika (Kanada) |
| ?Böyük Qul gölü | 29 | 156 | 150 | Şimali Amerika(Kanada) |
| Eri gölü | 26 | 174 | 64 | Şimali Amerika |
| Çad gölü | 26 | 281 | 11 | Afrika |
| Vinnipeq gölü | 24 | 217 | 28 | Şimali Amerika (Kanada) |
| Balxaş | 22 | 342 | 26 | Asiya (Qazaxıstan) |
| Ontario gölü | 20 | 75 | 236 | Şimali Amerika |
| Aral dənizi | 18,24 | 3,5 | 54,5 | Asiya |
| Ladoqa gölü | 18 | 5 | 230 | Avropa (Rusiya) |
| Marakaybo gölü | 16 | 0 | 250 | Cənubi Amerika |
| Banqveulu | 15 | 67 | 5 | Afrika |
| Duntin | 12 | 11 | 8 | Asiya |
| Oneqa gölü | 10 | 33 | 127 | Avropa (Rusiya) |
| Tonlesap gölü | 10 | 12 | 14 | Asiya |
| Turkana | 8,5 | 375 | 73 | Afrika |
| Nikaraqua gölü | 8.4 | 32 | 70 | Şimali Amerika |
| Titikaka | 8,3 | 3812 | 304 | Cənubi Amerika |
| Atabaska gölü | 7,9 | 213 | 60 | Şimali Amerika (Kanada) |
| Maral gölü | 6,3 | 350 | 60 | Şimali Amerika |
| İsıkgöl | 6,2 | 1608 | 668 | Asiya (Qırğızıstan) |
| Böyük Duzlu göl | 6 | 1282 | 15 | Şimali Amerika |
| Torrens gölü | 5,7 | 34 | 8 | Avstraliya |
| Albert gölü | 5,6 | 619 | 58 | Afrika |
| Venern | 5,5 | 44 | 100 | Avropa (İsveç) |
Göllər mənşəyinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:
1. Tektonik göllər: belə göllərin çalaları tektonik sınmada yerləşir.Tektonik mənşəli göllər sinklinal çökəkliklərdə enli və nisbətən dayaz(Xəzər,Viktoriya),qrabenlərdə yerləşdikdə isə uzunsov və dərin olur(Baykal,Tanqanika,Nyasa).
2. Zəlzələ,uçqun və yaxud bənd gölləri: çay dərələrinin qarşısının dağ uçqunları(Göygöl,Maralgöl,Sarez və s.)sürüşmə və ya lava axənları tərəfindən kəsilməsi nəticəsində yaranır.
3. Vulkan göllər: gölün təbii çökəkliyini vulkanın krateri və eyni zamanda ətraf sahələrə yayılmış lavalar arasındakı çökəklik təşkil edir.
4. Meteorit göllər: nə vaxtsa yerin səthinə düşmüş meteoritin yaratdığı çökəklikdə su toplanması nəticəsində əmələ gəlir.(Estoniyadakı Kaala gölü).
5. Buzlaq mənşəli göllər: buzlaqlar tərəfindən "qazılmış"çuxurlarda və ya buzlaq təpələri və tirələri arasındakı çökəkliklərdə əmələ gəlir.Skandinaviya yarımadasında və Kanada-Arktik arxıpelağında belə göllər çoxdur (Çud,Vinnipeq,Böyük Ayı,Böyük Kölə,Böyük Göllər və s.).
6. Karst gölləri: yeraltı suların təsiri ilə əhəng daşı,dolomit,gips həll olur və bu yolla yaranan çökəkliklərə cod,lakin duru su dolur. Onlar kiçik,nadir hallarda dərin olurlar (Qərbi sibirin cənubundakı Çanı gölü və s.)
7. Eol gölləri: küləyin fəaliyyəti ilə yaranan çalalarda əmələ gələn göllərdir.
8. Su-erozion-akkumiliyativ göllər: dəniz sahilində,qədim çay dərələrində əmələ gəlir.Çay dərələrində yaranan göllər axmazlar adlanır.[Mənbə göstərin]
İstinadlar [redaktə]
- ↑ Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. "Ekologiya, ətraf mühit və insan" Bakı, "Elm" nəşriyyatı – 2006, 608 s. ISBN 5-8066-1765-3
Xarici keçidlər [redaktə]
 |
Commonsda Göl ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var. |
Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: گؤل
 |
Göl ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə Vikipediyanı zənginləşdirin. |
