Göl

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Argentina gölü
Lake Beysehir NASA.jpg

Göl — təbii şirinsulu su hövzələri olub geoloji baxımdan nisbətən yaxın keçmişdə – son bir neçə on min illərdə əmələ gəlmişdir, yalnız bəzi göllərin yaşı milyon illərlə hesablanır (məs. Baykal gölü).[1]

Göllər Dünya Okeanın hissəsi hesab olunmur.

Dünyanın ən böyük gölu Xəzər dənizidir. O, böyük olduğu üçün dəniz adlanır. Göllərin suyu əsasən şirin olsa da, şor sulu göllər də az deyil. Belə şor sulu göllərdən biri Cənubi Azərbaycanda yerləşən Urmiyə gölüdür.

Göllərinin sayı ən çox olan ölkə Kanadadır. Dünya göllərinin 60%-i Kanada ərazisindədir. Kanadada ölkənin 9%-ni tutan 3 000 000-dan çox göl vardır.[2]

Böyük göllər[redaktə]

Xəzər dənizinin Kosmosdan görünüşü
Aral dənizinin Kosmosdan görünüşü (2009-cu il)
Baykal gölünün Kosmosdan görünüşü

Yer kürəsindəki göllərinin ümumi sahəsi quru hissənin təqribən 1,8 %-ni (təqribən 2,7 mln km²) təşkil edir.

Gölün adı Səthinin maksimum
sahəsi, min. km²
Dəniz səviyyəsindən
hündürlüyü, m
Ən dərin
yeri, m
Materik və ya qitə
Xəzər dənizi 376 −28 1025 Avropa və Asiya
Yuxarı göl 82 183 393 Şimali Amerika
Viktoriya gölü 68 1134 80 Afrika
Huron gölü 60 177 208 Şimali Amerika
Miçiqan gölü 58 177 281 Şimali Amerika (ABŞ)
Tanqanika gölü 34 773 1470 Afrika
Baykal 32 456 1620 Asiya (Rusiya)
Malavi gölü 31 472 706 Afrika
Böyük Ayı gölü 30 157 137 Şimali Amerika (Kanada)
?Böyük Qul gölü 29 156 150 Şimali Amerika(Kanada)
Eri gölü 26 174 64 Şimali Amerika
Çad gölü 26 281 11 Afrika
Vinnipeq gölü 24 217 28 Şimali Amerika (Kanada)
Balxaş gölü 22 342 26 Asiya (Qazaxıstan)
Ontario gölü 20 75 236 Şimali Amerika
Aral dənizi 18,24 3,5 54,5 Asiya
Ladoqa gölü 18 5 230 Avropa (Rusiya)
Marakaybo gölü 16 0 250 Cənubi Amerika
Banqveulu 15 67 5 Afrika
Duntin gölü 12 11 8 Asiya
Oneqa gölü 10 33 127 Avropa (Rusiya)
Tonlesap gölü 10 12 14 Asiya
Turkana 8,5 375 73 Afrika
Nikaraqua gölü 8.4 32 70 Şimali Amerika
Titikaka 8,3 3812 304 Cənubi Amerika
Atabaska gölü 7,9 213 60 Şimali Amerika (Kanada)
Maral gölü 6,3 350 60 Şimali Amerika
İssık-kul gölü 6,2 1608 668 Asiya (Qırğızıstan)
Böyük Duzlu göl 6 1282 15 Şimali Amerika
Torrens gölü 5,7 34 8 Avstraliya
Albert gölü 5,6 619 58 Afrika
Venern 5,5 44 100 Avropa (İsveç)

Göllər mənşəyinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:

1. Tektonik göllər: belə göllərin çalaları tektonik sınmada yerləşir.Tektonik mənşəli göllər sinklinal çökəkliklərdə enli və nisbətən dayaz(Xəzər,Viktoriya),qrabenlərdə yerləşdikdə isə uzunsov və dərin olur(Baykal,Tanqanika,Nyasa).

2. Zəlzələ,uçqun və yaxud bənd gölləri: çay dərələrinin qarşısının dağ uçqunları(Göygöl,Maralgöl,Sarez və s.)sürüşmə və ya lava axənları tərəfindən kəsilməsi nəticəsində yaranır.

3. Vulkan göllər: gölün təbii çökəkliyini vulkanın krateri və eyni zamanda ətraf sahələrə yayılmış lavalar arasındakı çökəklik təşkil edir.

4. Meteorit göllər: nə vaxtsa yerin səthinə düşmüş meteoritin yaratdığı çökəklikdə su toplanması nəticəsində əmələ gəlir.(Estoniyadakı Kaala gölü).

5. Buzlaq mənşəli göllər: buzlaqlar tərəfindən "qazılmış"çuxurlarda və ya buzlaq təpələri və tirələri arasındakı çökəkliklərdə əmələ gəlir.Skandinaviya yarımadasında və Kanada-Arktik arxıpelağında belə göllər çoxdur (Çud,Vinnipeq,Böyük Ayı,Böyük Kölə,Böyük Göllər və s.).

6. Karst gölləri: yeraltı suların təsiri ilə əhəng daşı,dolomit,gips həll olur və bu yolla yaranan çökəkliklərə cod,lakin duru su dolur. Onlar kiçik,nadir hallarda dərin olurlar (Qərbi sibirin cənubundakı Çanı gölü və s.)

7. Eol gölləri: küləyin fəaliyyəti ilə yaranan çalalarda əmələ gələn göllərdir.

8. Su-erozion-akkumiliyativ göllər: dəniz sahilində,qədim çay dərələrində əmələ gəlir.Çay dərələrində yaranan göllər axmazlar adlanır.[Mənbə göstərin]

İstinadlar[redaktə]

  1. Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. "Ekologiya, ətraf mühit və insan" Bakı, "Elm" nəşriyyatı – 2006, 608 s. ISBN 5-8066-1765-3
  2. Dünyadan maraqlı məlumatlar

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Göl ilə əlaqəli mediafayllar var.

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: گؤل