Lixtenşteyn
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
| Fürstentum Liechtenstein
Lixtenşteyn Knyazlığı
|
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| Himn: Oben am jungen Rhein (Almanca) Cavan Reynin yuxarısında |
||||||
 |
||||||
| Paytaxt | Vaduts |
|||||
| Ən böyük şəhər | Şaan | |||||
| Rəsmi dillər | Alman dili | |||||
| Etnikon | Lixtenşteynli | |||||
| Hökumət | Konstitusiyalı monarxiya, Parlament demokratiyası | |||||
| - | Knyaz | Hans-Adam II | ||||
| - | Knyaz-Naibi | Alois | ||||
| - | Baş nazir | Otmar Hasler | ||||
| - | Landtag spikeri | Klaus Vaqner | ||||
| Ərazi | ||||||
| - | Cəmi | 160.4 km² (215-ci) | ||||
| Əhali | ||||||
| - | 2007 təqribi sayı | 35,322 (213-cü) | ||||
| - | 2000 siyahıyaalmaya görə sayı | 33,307 | ||||
| - | Sıxlıq | 221/km² (52-ci) | ||||
| ÜDM (AQP) | 2001 estimate | |||||
| - | Cəmi | $1,786 miliard (168-ci) | ||||
| - | Adam başına | $53,951 (3-cü) | ||||
| ÜDM (nominal) | 2005 estimate | |||||
| - | Cəmi | $3.658 miliard (23-cü) | ||||
| - | Adam başına | $105,323 (1-ci) | ||||
| Pul vahidi | İsveçrə frankı (CHF) |
|||||
| Saat qurşağı | (KÜV+1) | |||||
| - | Yay vaxtı | CEST (KÜV+2) | ||||
| İnternet domeni | .li | |||||
| Telefon kodu | +423 | |||||
Lixtenşteyn - Mərkəzi Avropada yerləşən, knyaz tərəfindən idarə edilən konstitusiyalı monarxiya dövlətidir. Lixtenşteyn Reyn çayının sağ sahilində yerləşir. Avstriya və İsveçrə ilə həmsərhəddir. Lixtenşteyn dövləti 23 yanvar 1719-cu ildə meydana gəlmişdir. 1918-ci ilə qədər Avstriya-Macarıstanla sıx əlaqədə olmuş və onun Forarlberq əyaləti ilə ümumi gömrük dairəsi təşkil etmişdir. 1921-ci ildə müstəqil dövlət elan olunaraq, İsveçrənin siyasi protektoratı altına keçmişdir.
Lixtenşteynlilərin əcdadları qədim retlər və german tayfaları olan alemanlar olublar. Son illər isə əhali əsasən immiqrantlar - avstriyalılar və alman əsilli isveçrəlilərin hesabına formalaşır.
Dövlət dili - alman dilidir. Danışıq dili isə alman dilinin dialektlərindən biri olan aleman ləhcəsidir.
Dini etiqadlarına görə əhalinin 92%-i katoliklər, 8%-i isə protestantlardırlar.
[redaktə / تحریر] İqlimi
Lihtenştayn, Orta Avrupa'da, İsviçre ile Avusturya arasında yer alır. 160 km²’lik yüzölçümü ile Avrupa’nın dördüncü küçük devletidir. Sınırları 76 km uzunluğundadır. Ren Vadisi ülkenin yarısını kaplar. Diğer yarısı ise Alp bölgesinden oluşmaktadır. Hükümet merkezi 5.000 nüfuslu Vaduz’dadır. Lihtenştayn, Özbekistan ile birlikte kendisinin ve komşularının denize kıyısı bulunmayan iki ülkeden biridir. En yüksek noktası 2.599 m yüksekliğindeki Grauspitz dağları, en alçak noktası ise 430 m irtifadaki Ruggeller Riet’dir. Vaduz’da 2004 yılında ortalama sıcaklık 10 °C idi. Vaduz’da 2004 yılında ortalama yağış miktarı 891 mm olmuştur
[redaktə / تحریر] Tarix
Roma İmperatorluğu dövründə bu günki Lihtenştayn torpaqları Raetia elinin kiçik bir hissəsini təşgil edirdi. Bu torpaqlar Avropadakı hərbi qarşıdurmalarından uzaqda iştirak edirdi, belə ki əsrlər boyunca qitəni təsir edən böyük hadisələrdən çox təsirlənmədilər. Bu günki xanədandan əvvəl ərazidə Hohenems qrafları hökm sürürdü. Ölkəyə adını Lixtenşteyn ailəsi vermişdir. Ailə, ölkəyə olduqca uzaqlarda, Aşağı Avstriyadakı Lixtenşteyn qalasında oturmaqda idi. Qala, 1140-cu ildən 13. əsr ortalarına və 1807 dən günümüzə qədər ailənin mülkiyyətində qaldı. Əsrlər boyunca ailə Moravya, Aşağı Avstriya, Silezya, və Styriada geniş ərazilər əldə etdi. Ancaq bütün bu torpaqlar daha varlı feodallara bağlı qaldı, xüsusilə də Lixtenşteyn şahzadələrinin məsləhətçilik etdiyi Habsburglara. Özünə doğrudan bağlı heç torpağı olmadığı üçün Lixtenşteyn ailəsi İmperatorluq məclisi Reichstagda bir kürsü əldə edə bilmədi. Məclisdə təmsil edilmək ailəyə böyük bir güc təmin edəcəyindən Lixtenşteynlər bunu özlərinə hədəf olaraq təyin etdilər. Bu səbəblə, arada bir qraflıq olmalı idi. Müqəddəs Roma İmperatoruna bağlı bir torpaq axtarışa başladılar. Bir müddət sonra, sırasıyla 1699-ci ildə və 1712-ci ildə, ailə kiçik Schellenberg Herrschaftını (lordluğunu) və Vaduz qraflığını Hohenemslərdən almaqı bacardı. Bu kiçik qraflıqlar, tam da Lixtenşteynlərin axtardığı kimi, öz qraflarından sonra arada bir qraflıq olmadan doğrudan İmperatora bağlı idi.
Beləcə 23 Yanva1719-ci ildə satın alma əməliyyatları tamamlandığında, Müqəddəs Roma İmperatoru 6. Charles, Vaduz və Schellenbergin birləşdiyini açıqladı və siyasi mövqesini də "gerçək qulu Anton Florian Lixtenşteyn" qüruruna Lixtenşteyn adını verdiyi Fürstentum (şahzadəlik) səviyyəsinə çıxardı. O gün, Lixtenşteyn Müqəddəs Roma İmperatorluğunun avtonom bir üzvü halına gəlmiş olurdu. , Lixtenşteyn şahzadələri daha 120 il boyunca yeni şahzadəliyə addım atmamışdırlar..
1806-ci ildə Müqəddəs Roma İmperatorluğunun böyük hissəsi I. Napolyon tərəfindən işğal edildi. Lihtenştayn üçün bu vəziyyət ciddi nəticələndirər doğurdu: İmperatorluğun siyasi və hüquqi mexanizmləri çökdü, İmperator II. Franz taxtı buraxdı. Nəticə olaraq Lihtenştayn, öz sərhədləri xaricində hər hansı bir nüfuza bağlı olmaz hala gəldi. Müasir nəşrlər ümumiyyətlə (amma səhvli olaraq) Lihtenştaynın müstəqilliyini bu hadisələrə bağlarlar. Əslində qanunən Lihtenştayn şahzadəsi suveren bir qraflıq olmaq xaricində ayrıca hökmdar halına gəlir, ancaq ölkə müstəqil olmurdu. 25 İyul 1806-ci ildə Ren Konfederasiyası qurulduğunda, Lihtenştayn Şahzadəsi, qoruyucusu olan Fransız İmperatoru Napolyon Bonaparta bağlı bir vassal vəziyyətinə gəlirdi. Bu vəziyyət, 19 Oktyabr 1813-cu ilə Konfederasiyanın həll edilməsinə qədər davam etdi. Bundan qısa müddət sonra, 20 İyun 1815-ci ildə Lihtenştayn, başçılığı Avstriya İmperatoru tərəfindən Alman Konfederasiyasına qatıldı və 24 Avqust 1866-ci ilə qədər üzvü qaldı. 1818-ci ildə I. Johann, məhdud haqqlar tanıyan bir konstitusiya elan etdi. 1818-ci ildə ayrıca, Lixtenşteyn ailəsindən bir şahzadə, Şahzadə Alois, ilk dəfə ölkəni ziyarət etdi. Ancaq suveren şahzadənin ziyarəti də 1842-ci ilə qədər reallaşmayacaqdı.(Yəni kral öz ölkəsinə gələ bilmirdi) 19. əsrdə Lihtenştayn bir çox irəliləmə qeyd etdi: 1836 da bir dulusçuluq fabriki olan ilk fabrikin açılışı, 1861 də Qənaət və Kredit Bankının quruluşu, ilk pambıq toxuma maşınının işə başlaması. Ren üzərindəki iki körpü, 1868 və 1872-ci illərdə tikildi, ölkəni tam əhatə edən bir dəmiryolu xətti döşənildi. 1866-ci ildə avstriya-Prusya Döyüşü sona çatdıqdan sonra Lihtenştayn üzərində siyasi bir təzyiq meydana gəldi: Prusya, döyüşlə əlaqədar referendumda səs verərin səhv sayıldığı iddiasıyla döyüşün məsulu olaraq Lihtenştaynı göstərirdi. Bu səbəblə Lihtenştayn, Prusya ilə barış razılaşması imzalamağı rədd etdi və döyüş vəziyyətində qaldı (ancaq heç bir isti qarşıdurma yaşanmadı). Bu vəziyyət, 1930-cu illərin sonunda Lihtenştaynın işğalını müdafiə edənlərin qarşıya qoyduğu tezislərdən birini meydana gətirdi I. Dünya Müharibəsinin sonuna qədər Lihtenştayn, Avstriya Macarıstan İmperatorluğuna möhkəmcə bağlı qaldı. Ancaq döyüşün səbəb olduğu iqtisadi dağıtma, ölkəni digər qonşusu olan İsveçrə ilə gömrük və pul birliyinə getməyə məcbur etdi. Avstriya Macarıstan İmperatorluğunun dağılmasıyla birlikdə, Lihtenştaynın köhnə bir Müqəddəs Roma İmperatorluğuvə ya qraflıqı olaraq artıq Avstriyaya bağlı olmadığı fikiri ortaya atıldı. Çünki Avstriya, o günlərdə yeni qurulmaqda olan bir ölkə idi və İmperatorluğun hüquqi varisi olduğunu rədd edirdi. Beləcə Lihtenştayn, Avropanın müstəqilliyini son qazanan suveren ölkəsi halına gəldi. Ölkə, Müqəddəs Roma İmperatorluğuna tarixi bir davamlılıq içində bağlandığını da önə müddət biləcək vəziyyətdədir. 1938-ci ildə, Avstriyanın Almaniya tərəfindən işxal edilməsindən dərhal sonra, 84 yaşındakı Şahzadə I. Franz taxtdan ayrıldı və 31 yaşındakı üçüncü əmi oğlusnu Şahzadə Franz Cozefi xələfi təyin etdi. Şahzadə I. Franz, vəzifədən çəkilmə səbəbi olaraq yaşını qarşıya qoysa da, əsl səbəbin Almaniyanın yeni qonşusu Lihtenştaynı işğal etməsi halında taxtda olmaq istəməməsi olduğu düşünülməkdədir. 1929-ci illdə evləndiyi arvadı, Viyanalı zəngin bir Yəhudi idi və yerli Nasistlər onu indidən hədəf göstərirdi. Lihtenştaynda bir Nasit partiyası olmasa da, Nasist sempatiyası hərəkət uzun müddətdir Milliyyətçi Birlik Partiyasında yer tapırdı. II. Dünya Döyüşündə Lihtenştayn tərəfsiz qaldı. Döyüş bölgələrində Lixtenşteyn ailəsinə aid xəzinələr qorunmaq üzrə Lihtenştayna və Londona nəql edildi. Döyüşün sonlarında Polşa və Çekoslovakya, "Alman malı" olaraq gördükləri digər torpaqlarla birlikdə Lixtenşteyn ailəsininkiləri də müsadirə etdilər. Bu müsadirələr 1.600 km²'nin üzərində əkinçilik və meşə ərazisini, sarayları və qalaları ehtiva edirdi. Beynəlxalq Məhkəmədə mövzuyla əlaqədar iddia açıldı. Soyuq Döyüş boyunca Lihtenştayn vətəndaşlarının Çekoslovakyaya girmələri qadağan idi. Lihtenştayn, döyüşdə Almanlarla əməkdaşlıq edən Birinci Milliyyətçi Rus Ordusundan 500 qədər əsgərə sığınma haqqı tanıdı. Bu hadisəsi xatırlamaq üzrə, sərhəd qəsəbəsi Hinterschellenbergdə bir abidə tikildi . Bu sığınma haqqı, ölkənin o zamanlar içində olduğu kasıblıq düşünülsə qeydə dəyərdir. Bu qədər sığınmacının doyurulması, Lihtenştayn kimi kiçik bir ölkə üçün çətin olmuşdur. Sonunda Argentina, sığınmacıları qalıcı olaraq torpaqlarına yerləşdirməyi qəbul etdi. Buna qarşılıq, İngiltərə, Almaniya tərəfində döyüşən Rusları öz ərazilərindən xaric etmiş və Sovetlərin əlinə düşən bu kəslər Gulaglara sürtülmüşdü. Döyüşün ardından gələn iqtisadi çətinlik dövründə Lixtenşteyn ailəsi, əllərindəki sənət əsərlərini satmaq məcburiyyətində qaldı. Satılan əsərlər arasında olan Leonardo da Vinçinin qiymətsiz portreti "Ginevra da' Mençi" də olmuşdur Ancaq bunu izləyən on illərdə Lihtenştayn bolluq yaşadı. İqtisad, aşağı təşkilatlar vergisi nisbətlərinin təmin etdiyi üstünlüklə müasirləşdi, çox sayda xarici şirkəti ölkəyə çəkdi. Lihtenştayn Şahzadəsi, təxminən 6 milyard $'lık sərvətiylə dünyanın altıncı zəngin kişisidir. Ölkənin vətəndaşları dünyadakı ən yüksək həyat standartlarından birinə malikdir.
[redaktə / تحریر] İdman
Ölkə əhalisinin %45i (15.510 adam) ən az bir idman dərnəyinə üzvdür. Hər 198 Lihtenştaynlıdan biri bir idman dərnəyi başçısıdır. Lihtenştayn Futbol Birliyi, Lichtensteində üzv sayı ən çox olan idman quruluşudur: 7 klubda cəmi 2.500 üzvü vardır. Hər 20 Lihtenştaynlıdan biri aktiv futbol oyunçusudur. 2006 Mart FIFA dünya dərəcə siyahısında Lihtenştayn 124. sırada yerləşir.
