Finlandiya

Finlandiya Respublikası
Suomen tasavalta

Bayrağı Gerbi
Himn: "Maamme / Vårt land"
Paytaxt	Helsinki
Böyük şəhərlər	Helsinki, Espoo, Tampere, Vantaa, Turku
Rəsmi dil	fin dili, isveç dili
Dövlət dini	lüteranlıq, pravoslavlıq
İdarəetmə forması	Parlament respublikası
Prezident	Tarya Halonen
Baş nazir	Jyrki Katainen
Parlament sədri	Sauli Niynistyö
Müstəqillik	Rusiya İmperiyasından
Elan olunub	6 dekabr 1917
Tanınıb	4 yanvar 1918
Ərazi • Ümumi • Su sahəsi (%-lə)	338 424 km² (64) 10
Əhali • Təxmini sayı • Əhali sıxlığı	5 340 093 nəfər (111) nəfər/km²
Pul vahidi	Avro ([[ISO 4217|]])
Saat qurşağı	+2 (UKV)
İnternet domeni	.fi
Telefon kodu	+358

Finlandiya (fincə: Suomi, İsveç dilində: Finland) - Avropanın şimalında Baltik dənizi sahilində dövlət. Rusiya, Norveç, İsveç ilə həmsərhəddir. Sahəsi 338 min km²-dir. Əhalisi 5.3 mln nəfərdir. Paytaxtı Helsinki şəhəridir. Finlandiya inzibati cəhətdən 12 lyaniyaya bölünür. Rəsmi adı Finlandiya Respublikası (fincə: Suomen Tasavalta, İsveç dilində: Republiken Finland)

Adın etimologiyası

İsveç dilində Finland - "finlər ölkəsi" deməkdir.

Tarix

Finlandiyalılar təxminən bölgəyə 2000 il əvvəl çatmağa başlayan Baltik bölgəsindən gələn mühacirlər ilə buz çağından sonra bölgəyə daşınan əsl yerlilərin soyundan gəlir. Dil baxımından isə, estonlar və macarlar ilə birlikdə finlər də fin-ugor dil ailəsinə mənsubdur.

Finlandiyə 1155-ildə İsveç Krallığına daxil edilmişdir. İsveç hakimiyyəti altında olduğu 1809-cu ilə qədər sürən dövrdə qərb tərzində mühakimə, cəmiyyət idarəsi, siyasi sistem və ictimai xidmətlər sahələrində möhkəm quruluşların təməlləri atılmışdır. Dünyəvi quruluşların yanında Katolik Kilsəsi və XVI əsrdəki islahatların XVIII əsrin sonunda, İsveç gücü azaldıqca, müstəqil Finlandiyə fikri ortaya çıxmışdır. 1809-cu ildə Finlandiya, Rus Çarına bağlı Avtonom Çar Dukalığı olmuşdur. Finlandiya öz hüquq sistemini, inkişaf edən milli iqtisadiyyatını və ordu vahidlərini qorumuşdur. 1865-ci il tarixindən Finlandiya öz pul vahidi olan Markkanı çıxarmışdır. Parlamentar bir hökumət sistemi ilə hüququn üstünlüyünə söykənən bir hökumət inkişaf etdirmişdir. Beləcə Müstəqil Finlandiya yolunda əhəmiyyətli bir addım atılmışdır.

Oktyabr İnqilabı ilə Finlandiya müstəqilliyini elan etmək üçün 6 dekabr 1917 tarixində böyük bir fürsət əldə etmişdir. Sovet Rusiya Hökuməti 31 dekabrda Fin müstəqilliyini tanımışdır. Qonşu dövlətlər və qərb xalqları tərəfindən də tanınma müddəti sürətli bir şəkildə reallaşmışdır. Fransız sisteminə bənzəyən Finlandiya Konstitusiyası, 17 İyul 1919 tarixində qəbul edilmişdir.

Helsinki Finlandiyanın paytaxtı

Sovetlər Birliyinin Finlandiyaya 1939 da təşkil etdiyi hücumun ardından, tərəfsiz Finlandiya bir anda II. Dünya Müharibəsində istəmədən iştirakcısına cevirilmişdir. Finlandiya 1939-1940 və 1941-1944-cü illəri arasında Sovetlər Birliyi və 1944-1945 illəri arasında Almaniya ilə döyüşmüşdür. Döyüşün sonunda Finlandiya torpaqlarının 10% ilə 100,000 insan itirmişdir. Bu nəticə ilə zamanında dörd milyon əhaliyə sahib olan xalq çox ağır bir əvəz ödəmişdir.

1944-cü ilin payızı Finlandiya üçün çox çətin keçmişdir. Döyüşdə itirilərək Sovetlər Birliyinə buraxılan Kadrlıya elindəki 400,000 min insan ölkədəki başqa yerlərə yerləşdirilmişdir. Lapland böyük nisbətdə korlanmış və yenidən quruluşlandırmaq məcburiyyətində qalınmışdır. Sovetlər Birliyi ilə edilən barış andlaşması Finlandiyanin zamanında bir çox iqtisadiyyat mütəxəssisinin qeyri-mümkün gördüyü nisbətlərdə döyüş təzminatı ödəməsinə səbəb olmuşdur.

Finlandiya bütün bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmişdir. Qitədən II. Dünya Müharibəsində qatılan bütün Avropa ölkələrindən, yalnız Finlandiya az xarici birliklər tərəfindən işğal edilməmişdir və daha da əhəmiyyətlisi Fin demokratiyasına toxunulmamışdır. 1947-ci ildə Paris Andlaşması çərçivəsində, Finlandiya Sovetlər Birliyinə döyüş təzminatı ödəmək və müəyyən bir torpaq parçasını buraxmaq məcburiyyətində qalmışdır.

Coğrafiya

Qurudan Norveç , İsveç və Rusiya dövlətləri ilə həmsərhıddir. Baltik dənizinin Botnik və Fin körfəzlərı ilə okeana çıxış yolu vardır. Relyefdə düzənlik sahələrin çox olması onun təsərrüfat əhəmiyyətini artırır. Dördüncü dövr buzlaşmalarının izlərı relyefdə daha yaxşı əks olunmuşdur. Bir çox faydal qazıntılarla, dəmir, mis, əlvan metal filizləri, tikinti materialları, qrafit, aratit ilə zəngindir. Ölkə ərazisinin çox hissəsi (əsasən cənubu) düzənliklərdir. Çoxlu gölləri olan mərkəzi hissə cənub və cənub-şərqdən Salpausselkya tirəsi, şimal və şimal qərbdən Suomenselkya yüksəkliyi, şərqdən Qərbi Kareliya yüksəkliyi ilə əhatələnmişdir. Ölkənın şimalını və şərqini hündür 400-600 m-ə çatan yüksəkliklər (Manselkya və s.), şimal-qərbini Skandinaviya yaylası (mak. hündür. 1365 m. Xaltiatunturi dağ.) tutur.

Kiçik ailə fermalarının, əkinçiliyin təməlini təşkil etdiyi Finlandiya uzun bir zamandan bəri məhsular baxımdan özünü bəsləyən bir dövlətdir. Ayrıca bölgədə ət, süd və süd məhsulları, yumurta kimi məhsulların böyük bir ixracatçısı vəziyyətindədir. Buğda və çovdar, ölkənin istehsal mövsümünün 200 günün üzərində olduğu cənub-qərb seqmentinin ana məhsullarıdır.

Finlandiya da sakit bir qış günü

Bunları yenə böyük miqdarlarda yetişən yulaf, arpa, kartof və çovdar təqib edər. İstehsal mövsümünün 150 günün altına düşdüyü şimal bölgələrindəki əkinçilik ərazisi isə, geniş otlaqlardan meydana gəlir. Bu otlaqlarda xüsusilə süd istehsalı üçün iki milyon ətrafında kiçik və yenə iki milyon ətrafında da büyükbaş heyvan bəslənməkdədir. Ölkənin hər yerində görülən və cəmi yüzölçüm içərisində əhəmiyyətli bir yer örtən göllərdə də geniş ölçüdə balıqçılıq edilər.

Meşələr də Finlandiyənin təbii qaynaqları arasında böyük əhəmiyyətə sahibdirlər. Bunların 46 % şam, 36% 16 % huş, geri qalan 2% də digər növ ağaclar təşkil edər. Dövlət, şimaldakı meşələrin hamısına, digər bölgələrdə də bir qisiminə malikdir. Meşələrin 60 % ının xüsusi sektora, 40% ının dövlətə aid olmasına baxmayaraq, xüsusi sektor çıxardıqlarının 16% ını dövlətə buraxmaq məcburiyyətindədir. Cəmi sahənin 65% ini meşələrin təşkil etdiyi Finlandiyada ildə təxminən 40 milyon kub metr taxta-şalban işlənməkdədir

Nəqliyyat

Quru yolu nəqiliyyatı ölkədaxili nəqliyyatda ilk sırada yerləşir. Bunu sıra ilə dəniz, dəmiryolu və hava yolu nəqliyyatı təqib edər. 1960-ci illərdə quru yolu nəqliyyatına verilən ağırlıq üzərinə, Finlandiya indiki vaxtda bu baxımdan olduqca inkişaf etmiş bir ölkədir. Xarici ticarət və yolçu əlaqələrinin 90% ı dəniz yoluyla təmin edilər. Qış boyunca çalışan buzkıranlar, cənub-qərbdəki əhəmiyyətli limanları daim açıq saxlayırlar. Ölkə içindəki göl, çay və kanallarda da nəqliyyat edilməklə birlikdə, bunun nəqliyyat içərisində əhəmiyyətli bir yeri yoxdur. Finlandiya dəmiryollarındakı rels arası açıqlığı Rusiya Federasiyası dəmiryollarıyla eyni, lakin Türkiyədə də istifadə edilən standart dünya ölçüsündən fərqlidir. Buna görə Rusiya istisna olmaqla digər qonşularıyla dəmiryolu əlaqəsi yoxdur. 1924-cü ildən beynalxalq hava yollarının əhəmiyyətli bir əlaqə yeri olan Finlandiyada nizamlı iç xətt səfərləri davamlı çalışmaqdadır.

• Dəmiryolları: 5,741 km
• Quruyolları: 78,189 km
• Kanallar: 7,842 km
• Boru xəttləri: təbii qaz 580 km
• Limanları: Helsinki, Kokkola, Kotka, Loviisa, Osulu, Pori, Rauma, Turku, Uusikaupunki, Varkaus

Ərazi quruluşu

Ölkədəki şəhərlərin siyahısı

Finlandiya

Helsinki

Espoo

Tampere

Vantaa

Turku

Oulu

Şəhər adı	Alternativ adı	ərazi	Qurulduğu il	Əhali (2006)
Äänekoski			1973	20377
Ähtäri	Etseri		1986	6859
Akaa			2007	13995
Alajärvi			1986	8839
Alavus	Alavo		1977	9509
Anjalankoski			1977	16754
Ekenäs	Tammisaari		1546	14724
Espoo	Esbo		1972	235809
Forssa			1964	17916
Haapajärvi	Aspsjö		1977	7845
Haapavesi			1996	7547
Hämeenlinna	Tavastehus		1639	47969
Hamina	Fredrikshamn		1653	21756
Hanko	Hangö		1874	9723
Harjavalta			1977	7694
Heinola			1839	20583
Helsinki	Helsingfors		1550	565186
Huittinen	Vittis		1977	9018
Hyvinkää	Hyvinge		1960	44463
Iisalmi	Idensalmi		1891	22353
Ikaalinen	Ikalis		1977	7487
Imatra			1971	29351
Jakobstad	Pietarsaari		1652	19561
Jämsä			1977	16165
Jämsänkoski			1986	7423
Järvenpää	Träskända		1967	37730
Joensuu			1848	57681
Joutseno			2005	10829
Juankoski	Strömsdal		1998	5464
Jyväskylä			1837	128245
Kaarina	Sankt Karins		1993	22329
Kajaani	Kajana		1651	38091
Kankaanpää			1972	12531
Kannus			1986	5884
Karis	Karjaa		1977	9020
Karkkila	Högfors		1977	9005
Kaskinen	Kaskö		1785	1486
Kauhajoki			2001	14441
Kauhava			1986	7956
Kauniainen	Grankulla		1972	8440
Kemi			1869	22776
Kemijärvi	Kemi Träsk		1973	9009
Kerava	Kervo		1970	32589
Keuruu	Keuru		1986	11002
Kitee	Kides		1992	9650
Kiuruvesi			1993	9585
Kokemäki	Kumo		1977	9257
Kokkola	Karleby		1620	36599
Kotka			1878	65629
Kouvola			1960	30767
Kristinestad	Kristiinankaupunki		1649	7482
Kuhmo			1986	10019
Kuopio			1775	91039
Kurikka			1977	10500
Kuusamo			2000	17002
Kuusankoski			1973	20065
Lahti	Lahtis		1905	98861
Laitila	Letala		1986	8537
Lappeenranta	Villmanstrand		1649	59092
Lapua	Lappo		1977	14113
Lieksa			1973	13405
Lohja	Lojo		1969	37153
Loimaa			1969	13094
Loviisa	Lovisa		1745	7403
Mänttä			1973	6473
Mariehamn	Maarianhamina		1861	10922
Mikkeli	Sankt Michel		1838	48647
Naantali	Nådendal		1443	14026
Närpes	Närpiö		1993	9445
Nilsiä			1998	6541
Nivala			1992	10955
Nokia			1977	30013
Nurmes			1974	8916
Nykarleby	Uusikaarlepyy		1620	7406
Orimattila			1992	14705
Orivesi			1986	9448
Oulainen	Oulais		1977	8092
Oulu	Uleåborg		1605	130526
Outokumpu			1977	7717
Paimio	Pemar		1997	10027
Pargas	Parainen		1977	12129
Parkano			1977	12129
Pieksämäki			1962	20635
Pori	Björneborg		1558	76275
Porvoo	Borgå		1346	47553
Pudasjärvi			2004	9201
Pyhäjärvi			1993	6213
Raahe	Brahestad		1649	22428
Rauma	Raumo		1442	36944
Raisio			1974	24012
Riihimäki			1960	27614
Rovaniemi			1960	58206
Saarijärvi			1986	9932
Salo			1960	55000
Savonlinna	Nyslott		1639	27079
Seinäjoki			1960	36900
Siuntio	Sjundeå		1382	6012
Somero			1993	9526
Suonenjoki			1977	7698
Tampere	Tammerfors		1779	206480
Tornio	Torneå		1621	22331
Turku	Åbo		1200–1300	175284
Ulvila	Ulvsby		1365 to 1558, later 2000	13693
Uusikaupunki	Nystad		1617	16021
Vaasa	Vasa		1606	57695
Valkeakoski			1963	20338
Vammala			1965	16653
Vantaa	Vanda		1974	190625
Varkaus			1962	23585
Viitasaari			1996	7416
Virrat	Virdois		1977	7775
Ylivieska			1971	14100
Ylöjärvi			2004	25877

Hökumət

İdarə olunma forması respublikadır.

Ali qanunverici orqan - Eduskunta (birpalatalı parlament)

Ali icraçı orqan - hökumət

Baş nazir - Matti Vanxanen (2003)

İnzibati ərazilər

6 Lyani (quberniya) və Muxtar Aland adalarından ibarətdir.

Silahlı qüvvələr

İllik hərbi xərclər 1,8 mld dollar (1998) təşkil edir.

Demoqrafiya

Əhalinin 93,4%-ni finlər, 5,7%-ni isveçlər, 0,12%-ni qaraçılar, 0,4%-ni ruslar, 0,2%-ni saamlar təşkil edir.

Dil

Finlandiyada iki rəsmi dövlət dili mövcuddur. Bunlar fin və isveç dilləridir. XIII əsrin ortalarından XIX əsrin əvvəllərinədək Finlandiya İsveçin əsarəti altında olmuşdur və bu dövr ərzində Finlandiyanın dövlət və ədəbi dili isveç dili olmuşdur. Fin dili isə yalnız məişət danışıqları zamanı istifadə olunurdu. Yalnız 1865-ci ildə fin dili rəsmi dilə çevrilmişdir. Fin dilinin iki böyük dialekti mövcuddur: şərq və qərb dialektləri. Ölkədə yaşayan saamların böyük hissəsi öz ana dilində danışırlar. Hətta saam dilində məktəblər də fəaliyyət göstərir.

Din

Əhalinin 90%-ni lüteranlar, 1%-ni pravoslavlar təşkil edir.