San-Marino

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
San Marino Respublikası
Repubblica di San Marino
San Marino bayrağı San Marino gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: lat. Libertas
Himn: San-Marino himni
San Marino – xəritədə yeri
Paytaxt San Marino
Böyük şəhərlər Doqana
Rəsmi dil İtalyan dili
Etnik qruplar İtalyanlar
İdarəetmə forması Unitar respublika
Kapitan-qəyyum Andrea Belluzzi
Kapitan-qəyyum Roberto Venturuni
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

61,2 km2 km² (227)
0
Əhali
• Təxmini sayı (2012)
• Siyahıyaalma
Əhali sıxlığı

32576 nəfər
520/km2 nəfər
nəfər/km²
Pul vahidi Avro ([[ISO 4217|EUR]])
Saat qurşağı +1 (UKV)
İnternet domeni .sm
Telefon kodu ++378

San MarinoAvropada yerləşən şəhər-dövlət. San-Marino sahəsinə görə dünyanın ən kiçik dövtətidir. İtaliyanin ərazisində yerləşən bu dövlətin sahəsi 60 km²-dir, əhalisinin sayı isə 26 min nəfərdir. Dövlət quruluşu parlamentli respublika, dövlət dili italyan, çoxluq dini katolisizm, pul vahidi isə avrodur. Burada əsasən kimya sənayesi, xammal, şərab növləri, maşınqayırma və s. inkişaf etmişdir.

San Marino ordusu dünyanın ən kiçik ordularından biridir və cəmi 225 əsgəri vardır. Ordunun vəzifəsi sərhədlərin patrul keşiyini çəkmək, hökumət binalarını qorumaq, cinayətkarları tutmaqda polisə kömək etmək və ölkəni müdafiə etməkdir. San Marinonun 700 nəfər şəxsi heyəti olan polisi vardır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Quruluş[redaktə | əsas redaktə]

San Marino Qalası dünyanın ən köhnə ölkələrindən biri olan və ən köhnə respublikası olan San Marino, 3 sentyabr 301-ci ildə Roma İmperatoru Diokletianın Xristianlara qarşı tətbiq etdiyi işgəncədən qaçan Xristian bir daş ustası Müqəddəs Marinus və ətrafına toplananlar tərəfindən qurulmuşdur.

Yeni dövr[redaktə | əsas redaktə]

1503-cü ildə bir müddət Cesare Borgia tərəfindən işğal edildi. 1631-ci ildə Papalıq tərəfindən müstəqilliyi tanınmışdır. 1739-cu ildə Papa XII Klementin ordusu tərəfindən işğal edildi. 1797-ci ildə Napoleonun işğalından kapitan-qəyyumlardan biri olan Antonio Onofri sayəsində qurtulmuşdu. 1815-ci ildə Vyana konqresi, San Marinonu bir dövlət olaraq tanımaya davam etdi. San Marino Cüzeppe Qaribaldinin birləşmə hərəkatına da qoşulmamışdı. Abraham Linkoln San Marinonun fəxri vətəndaşı titulu daşıyırdı.[1]

Yaxın dövr[redaktə | əsas redaktə]

1915-ci ildə İtaliya-Avstriya döyüşündə San Marino bitərəf olduğu üçün İtaliya tərəfindən telefon xətləri kəsilmişdi. San Marino, 1923dən 1943ə qədər San Marino Faşist Partiyası (PSK) hakimiyyəti altında idi. Səhvən 17 sentyabr 1940 tarixində İngiltərəyə müharibə elan edilməsi xəbərinə baxmayaraq, İkinci Dünya müharibəsi vaxtı San Marino bitərəf qaldı.[2] İtaliyada Benito Mussolininin devrilməsindən sonra, yeni hökumət müharibədə tərəfsizliyini elan etdi. Buna baxmayaraq Britaniya hava qüvvələri tərəfindən 26 iyun 1944-cı ildə bombalandı. Ən az 35 vətəndaş əməliyyatda öldürüldü. Müttəfiq qüvvətlər Qot xəttinə geri çəkilərkən, San Marino minlərlə mühaciri qəbul etdi. Sentyabr ayı, 1944-cü ildə, San Marino Nasist Almaniyası tərəfindən işğal edildi lakin San Marino döyüşündə məğlubiyyətə uğradıldı. 1945-1957-ci illərdə San Marino dünyadakı ilk demokratik seçilmiş kommunist hökümətə sahib oldu.[3] 1988-ci ildə Avropa Şurasının, 1992-ci ildə BMTnin üzvü olmuşdur.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

San Marino, İtaliya torpaqları içərisindəki Emiliya RomanyaMarke regionları arasında olan bir anklavdır. Adriatik Dənizi sahilindən 10 kilometr qərbdə yerləşir, ölkənin tək qonşusu İtaliyadır. Paytaxtı Monte Titano üzərindəki San Marino şəhəridir. Ölkə, Avropada VatikanMonakodan sonra ən kiçik ölkədir. San Marino dağlıq ölkədir.

İqlim[redaktə | əsas redaktə]

Ölkədə İtaliya yarımadasında effektiv olan Aralıq dənizi iqliminə sahibdir. İlıq yayları, sərin qışları olur.

Siyasət[redaktə | əsas redaktə]

1600-cü ildə hazırlanmış San-Marino konstitusiyası

San Marino çox partiyalı, demokratiya ilə idarə olunan bir demokratik respublikadır. Dövlət başçısı iki nəfərdən ibarət kapitan-qəyyumlardır. Bu kapitanlar hər 6 ayda bir baş tutan seçkilərlə yenilənir. Kapitan seçkiləri Böyük Şurada reallaşır. Böyük Şuranın 60 üzvü 5 il üçün sərbəst seçkilərlə iş başına gəlməkdədir. İdarəedici qüvvə hökümətdir. Məhkəmə sistemi müstəqildir. Ölkə Avropanın ən köhnə konstitusiyası olan 1600 tarixli bir konstitusiyaya malikdir. İcra vəzifəsini iki kapitan yerinə yetirir. Bu sistem 1243-cü ildə formalaşıb. Dünyada ən çox qadın dövlət başçısı görmüş ölkədir.

Bölgələri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: San-Marino şəhərləri
San Marino şəhər istisna olmaqla 8 bələdiyyədən ibarətdir: Akkuaviva, Borqo-Macore, Kezanuova, Domanyano, Faetano, Fiorentino, Montecardino, Serravalle.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə 61.2 km² olmağına baxmayaraq 290 kilometrlik bir quru yolu şəbəkəsi var və bunun böyük qisimini şoselər meydana gətirər. San Marinonun nömrələrdə istifadə etdiyi kod "RSM"dir. Ölkəyə giriş çıxışların böyük qisimi quru yolu ilə edilsə də ölkədə Federico Fellini Beynəlxalq Havalımanı adında bir havalımanı da vardır və bir çox Avropa ölkəsinin böyük şəhərlərindən San Marinoya birbaşa reyslər vardır. Ölkənin dənizə sahili olmadığı üçün limanı da yoxdur.

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

San Marino Ordusu milli mərasimdə Monte Titano üzərində olan San Marinonun Üç Qülləsi ölkənin işarələrindən biri olub həm ölkə bayrağı həm də gerbində var. Bu qüllələrdə istehsal olunaan şokolad və keks olduqca məşhurdur.

İdman[redaktə | əsas redaktə]

İtaliya ilə birgə San Marinoda ən məşhur idman futboldur. Ölkədəki futbol klubları San Marino Futbol Federasiyasında birləşib. Təxminən on beş komanda San Marino liqasında yarışır. San Marino Calcio adında bir klub da İtaliya Futbol Federasiyasına bağlı olaraq Seria C2 liqasında oynamaqdadır. San Marino Milli Futbol Komandası ilk qeyri-rəsmi oyununu 1986-cı ildə Kanada Olimpiada Komandası ilə oynamış və 1-0 məğlub olmuşdur. İlk rəsmi oyununu 14 Noyabr 1990 tarixində Avropa Futbol Çempionatı üçün İsveçrə ilə oynayan San Marino bu oyunda 4-0 məğlub olmuşdur. Ölkədə ikinci əhəmiyyətli idman olan Formula 1, dünya tərəfindən məşhur San Marino Qranprisində keçirilir.

Mətbəx[redaktə | əsas redaktə]

San Marino mətbəxi, İtalyan mətbəxi ilə qüvvətli bir bənzərlik daşıyar. Xüsusilə arasında olduğu Emilia-Romanya və Marke bölgələrinin mətbəxinə bənzəyən San Marino mətbəxinin ən xüsusi yeməyi San Marinonun Üç Qülləsində hazırlanan şokoladlı kekslərdir. Həmçinin ölkədə kiçik bir şərab sənayesi vardır.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə son illərdə turizmdə böyük inkişaf yolu keçmişdir. San Marino Avropa Birliyinə üzv olmamasına baxmayaraq pul vahidi olaraq Avronu istifadə edir. Avrodan əvvəl İtalyan lireti və San Marino liretini istifadə edən ölkə Avronun Avropa Birliyinin rəsmi pul vahidi olması və bu səbəblə İtalyan liretinin dövriyyədən yığışdırlması nəticəsində İtaliya ilə birlikdə Avroya keçmişdir. Ölkənin ümumdaxili istehsalın əhəmiyyətli payı - 50% ilə turizmə düşür. 2009-cu ildə 2 milyon nəfər ölkəni ziyarət etmişdi.[4] San Marinonu hər il 3 milyondan çox insan ziyarət etməkdədir. Geri qalan hissəsi isə bankçılıq, elektronik və dulusçuluqçuluq kimi iqtisadi fəaliyyətlərə aiddir. San Marino əhalininin əhəmiyyətli bir hissəsi əkinçiliklə məşğul olmaqdadır. Ölkə kənd təsərrüfatı sektorunda ən çox pendir və şərab istehsal edir. San Marinonun çap etdirdiyi pullar və markalar kolleksiyaçılar tərəfindən rəğbət görür. Ölkə Kiçik Avropa Məktub Birliyinə üzvdür.

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

Hər il milyonlarla insanın ziyarət etdiyi San Marino, bir düzənliyin ortasında yüksələn böyük bir qayanın üzərinə qurulmuşdur. Orta əsrlərdən qalma bürcləri, San Françesko kilsəsi, Müqəddəs Marinonun müqəddəs əşyalarının sərgiləndiyi muzey və hökumət evi San Marinonun görülməyə dəyər yerlərindən sayılır.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Təxminən 32.500 nəfərlik ölkə əhalisinin 4800ü xaricidir və onların çoxu İtaliya vətəndaşıdır. Təxminən 12.000 nəfər San Marinolu da xaricdə xüsusilə də İtaliyada yaşayır. San Marinoda danışılan dil İtalyancanın Romanyol ləhçəsidir. Xalqın çoxu Roma Katolok Kilsəsinə bağlıdır. Çox az yəhudi var.[5] 2011-ci ilə görə dini bölgü:[6]

Din Faizlə
Katolik 97,2%
Protestant 1,1%
Digər (xristian) 0,7%
Yəhudi 0,1%
Digər 0,1%
Dinsiz 0,7%
Cavablandırmayan 0,1%

Mənbə və istinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "San Marino". United States Diplomatic History. U. S. Department of State
  2. "GALES SCATTER NAZI CHANNEL FLEETS; ITALIANS THRUST DEEPER INTO EGYPT (9/18/40)" - Nyu York Tayms
  3. Alan James Mayne (1 January 1999). From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms. Greenwood Publishing Group. səh. 59
  4. "Turismo: San Marino fa i conti con la recessione economica, l'Italia guarda con fiducia al 2010" (İtalyanca). San Marino RTV.
  5. Sheib, Ariel. "Virtual Jewish history tour: San Marino". jewishvirtuallibrary.org.
  6. CIA Factbook - San Marino