San-Marino

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: سان مارینو

Flag of San Marino.svg

San MarinoAvropada yerləşən şəhər-dövlət. San-Marino sahəsinə görə dünyanın ən kiçik dövtətidir. İtaliyanin ərazisində yerləşən bu dövlətin sahəsi 60 km²-dir, əhalisinin sayı isə 26 min nəfərdir. Dövlət quruluşu parlamentli respublika, dövlət dili italyan, dini katolisizm, pul vahidi isə avrodur. Burada əsasən kimya sənayesi, xammal, şərab növləri, maşınqayırma və s. inkişaf etmişdir.

San Marino ordusu dünyanın ən kiçik ordularından biridir və cəmi 225 əsgəri vardır. Ordunun vəzifəsi sərhədlərin patrul keşiyini çəkmək, hökumət binalarını qorumaq, cinayətkarları tutmaqda polisə kömək etmək və ölkəni müdafiə etməkdir. San Marinonun 700 nəfər şəxsi heyəti olan polisi vardır.

Nəqliyyat[redaktə]

Ölkə 61.2 km²'lik bir sahə tutmasına baxmayaraq 290 kilometrlik bir quru yolu şəbəkəsi vardır və bunun böyük qisimini şoselər meydana gətirər. San Marinonun nömrələrdə istifadə etdiyi kod "RSM"dir. Ölkəyə giriş çıxışların böyük qisimi quru yolu ilə edilsə də ölkədə Federico Fellini Beynəlxalq Havalımanı adında bir havalımanı da vardır və bir çox Avropa ölkəsinin böyük şəhərlərindən San Marinoya birbaşa reyslər vardır. Ölkənin dənizə sahili olmadığı üçün limanı da yoxdur.

Mədəniyyət[redaktə]

San Marino Ordusu milli mərasimdə Monte Titano üzərində olan San Marinonun Üç Qülləsi ölkənin işarələrindən biri olub həm ölkə bayrağı həm də gerbində var. Bu qüllələrdə istehsal olunaan şokolad və keks olduqca məşhurdur.

İdman[redaktə]

İtaliya ilə birgə San Marinoda ən məşhur idman futboldur. Ölkədəki futbol klubları San Marino Futbol Federasiyası damı altında birləşər. Təxminən on beş komanda San Marino Çempiyonanatında birincilik üçün yarışar. San Marino Calcio adında bir klub da İtaliya Futbol Federasiyasına bağlı olaraq Seria C2 liqasında oynamaqdadır. San Marino Milli Futbol Komandası ilk qeyrirəsmi oyununu 1986-cı ildə Kanada Olimpiada Komandası ilə oynamış, və 1-0 məğlub olmuşdur. İlk rəsmi oyununu 14 Noyabr 1990 tarixində Avropa Futbol Çempiyonanatı üçün İsveçrə ilə oynayan San Marino bu oyunda 4-0 məğlub olmuşdur. Ölkədə ikinci əhəmiyyətli idman olan Formula 1, dünya tərəfindən məşhur San Marino Grand Prixində keçirilir. 2007 Formula 1 mövsümündə pist yarışa daxil olmamışdır.

Mətbəx[redaktə]

San Marino mətbəxi, İtalyan mətbəxi ilə qüvvətli bir bənzərlik daşıyar. Xüsusilə arasında olduğu Emilia-Romagna və Marche bölgələrinin mətbəxinə bənzəyən San Marino mətbəxinin ən xüsusi yeməyi San Marinonun Üç Qülləsində hazırlanan şokoladlı kekslərdir. Ayrıca ölkədə kiçik bir şərab sənayesi vardır.

Xarici ölkələrlə əlaqələr[redaktə]

I. Dünya Müharibəsi əsnasında Antanta Dövlətləri arasında iştirak edən ölkə,İtiffaq Dövlətlərinə müharibə elan etdi. Müharibə sonunda Türkiyədə Respublika qurulduğu zaman bütün ölkələr ilə müqavilə bağlamış olmasına baxmayaraq San Marino ilə müqavilə bağlanmamışdır. Buna görə rəsmi qeydlərə görə iki ölkə hələ də müharibə halında görünməkdə kimidir, Amma əslində Türkiyə ilə San Marino arasında yaşanan bu müharibə hadisəsi səhv qəbul edilmişdir, hətta bu döyüşün bu şəkildə olmadığını Odatv.com a izah edən, San Marino Respublikası Fəxri Konsulu, Razılıq Tofiq Morovanın xəbəri bu şəkildədir: "Birinci Dünya Döyüşü əsnasında, İtaliya, Osmanlı İmperatorluğuna döyüş açdığı zaman, San Marinodan bir çox insan könüllü olaraq İtalyan ordusunun yanında döyüşmüş. Lakin bu San Marinonun Osmanlı İmperatorluğuna döyüş açdığı mənasına gəlmirmiş. Buna görə, hər hansı bir döyüş elanı olmadığı üçün avtomatik olaraq da hər hansı bir barışma mövzusunda bir imza atılmasını tələb edən bir hadisə deyilmiş, ona görə belə bir, Türkiyə ilə San Marinonun döyüş halında olması kimi bir mövzu aktual deyil deyil. Yalnız San Marino vətəndaşlarının könüllü olaraq İtaliya Ordusunda döyüşmüş olmasından ötəri, ortaya belə bir rəvayət çıxmış. Hadisə bundan ibarətmiş. San Marino Respublikası Xarici işlər Nazirliyi, bizə görə belə bir şey yoxdur, dedi. Çünki zatən Türkiyə və San Marino arasında diplomatik əlaqələr olduğu üçün belə bir döyüş vəziyyəti onsuz da söz mövzusu deyil. Belə bir şey olsa zatən diplomatik əlaqə olmazdı. Ona görə, gülməlidir köhnədən qalma belə bir rəvayət olaraq görürlər, başqa da bir şey deyil." şəklində yekunlaşdırmışdır.

Siyasət[redaktə]

San Marino çox partiyalı demokratiya ilə idarə olunan bir demokratik respublikadır. İcra etməklə əlaqədar güc, hökumət tərəfindən tətbiq olunar. istifadə edilər. Ədliyyə, idarəçi və qanunuma orqanından müstəqildir. Ölkə Avropanın ən köhnə konstitusiyası olan 1600 tarixli bir konstitusiyaya malikdir. İcra vəzifəsini iki kapitan yerinə yetirir. Bu kapitanlar hər 6 ayda bir edilən seçkilərlə yenilənir. Kapitan seçkiləri Böyük Şurada reallaşar. Böyük Şuranın 60 üzvü 5 il üçün sərbəst seçkilərlə iş başına gəlməkdədir. Dünyada icra etmə əryinin bu sıxlıqla dəyişdirildiyi bir başqa ölkə yoxdur. Kiçik bir ölkə olan San Marino 9 yerli idarə, bölgəyə ayrılmışdır. Hər bölgənin öz yerli şurası vardır. Bir çox alimə görə San Marino gerçək Demokratiyanın tətbiq olunduğu tək ölkədir.

Coğrafiya[redaktə]

San Marino, çoxu İtaliya torpaqları içərisindəki Emilia-Romagna və Marche bölgələri arasında olan bir ölkədir. Adriatik Dənizi sahilindən 20 kilometr qərbdə yerləşən ölkənin tək qonşusu dörd yanını əhatə edən İtaliya Respublikasıdır. Paytaxtı Monte Titano üzərindəki San Marino şəhəridir. Ölkə, Avropada Vatikan və Monakodan sonra ən kiçik ölkədir.

İqlim[redaktə]

Ölkədə İtaliya Yarımadasında hakim olan Aralıq dənizi İqlimi təsirlidir. San Marinonun iqlim və hava vəziyyəti məlumatları haqqında məlumat yığıb yaymaq üzrə bir təşkilatları vardır.

İqtisadiyyat[redaktə]

Ölkə son illərdə turizmdə böyük inkişaf yolu keçmişdir. San Marino Avropa Birliyinə üzv olmamasına baxmayaraq pul vahidi olaraq Avronu istifadə edir. Avrodan əvvəl İtalyan lireti və San Marino lirəsini istifadə edən ölkə Avronun Avropa Birliyinin rəsmi pul vahidi olması və bu səbəblə İtalyan liretinin dövriyyədən qalxmasıyla İtaliya ilə birlikdə Avroya keçmişdir.

Ölkə,Ümündaxili istehsalın əhəmiyyətli payı %50 ilə turizmdir. 1997-ci ildə 3.3 milyon adam ölkəni ziyarət etmişdir. San Marinonu hər il 3 milyondan çox insan ziyarət etməkdədir. Geri qalan %50'lik hissəsi isə bankçılıq, elektronik və dulusçuluqçuluq kimi iqtisadi fəaliyyətlərə aiddir. San Marino əhalininin əhəmiyyətli bir qisimi əkinçiliklə məşğul olmaqdadır. Ölkə kənd təsərrüfatı sektorunda ən çox pendir və şərab çıxarar.

San Marinonun çap etdirdiyi pullar və markalar kolleksiyaçılar tərəfindən rəğbət görür. Ölkə Kiçik Avropa Məktub Birliyinə üzvdür.

Turizm[redaktə]

Hər il milyonlarla insanın ziyarət etdiyi San Marino, bir düzənliyin ortasında yüksələn böyük bir qayanın üzərinə qurulmuşdur. Orta əsrlər Bürcləri, San Francesco Kilsəsi, Əziz Marinonun müqəddəs əşyalarının sərgiləndiyi əsasılığa və hökumət evi San Marinonun görülməyə dəyər tarixi bir dekorasiyasını meydana gətirərlər.

Quruluş[redaktə]

San Marino Qalası Dünyanın ən köhnə ölkələrindən biri olan və ən köhnə respublikası olan San Marino, 3 Sentyabr 301 tarixində Roma İmperatoru Diocletianusun Xristianlara qarşı tətbiq etdiyi işgəncədən qaçan Xristian bir daş ustası Dalmaçyalı Marinus və ətrafına toplananlar tərəfindən qurulmuşdur.

Yeni dövr[redaktə]

Ölkə tarixi boyunca əsasən barış içində yaşadı. Şəhər IX. əsrdə muxtarlıq qazandı, ardından San Marino XIII. əsrdə Respublika oldu. 1503-cü ildə bir müddət Cesare Borgia tərəfindən işğal edildi. 1739-cu ildə Papa XII. Clemensin əmriylə bir müddət Papalıq ordusu tərəfindən işğal edildi. 1815-ci ildə toplanan Viana Konqressi, San Marinonu bir dövlət olaraq tanımaya davam etdi. San Marino Giuseppe Garibaldinin səyləriylə reallaşan İtalyanın Birləşməsinə qatılmadı.

Yaxın dövr[redaktə]

San Marino, 1923dən 1943ə qədər San Marino Faşist Partiyası (PSK) suverenliyi altında idi. Səhvən 17 Sentyabr 1940 tarixində İngiltərəyə döyüş elan edilməsinə baxmayaraq, II. Dünya Döyüşü əsnasında San Marino tərəfsiz qaldı. İtaliyada Benito Mussolininin düşməsindən sonra, başa gələn yeni hökumət qarşıdurmada tərəfsizliyini elan etdi. Ölkə İngilis Kral Hava qüvvələri tərəfindən 26 İyun 1944 tarixində bombalandı. Ən az 35 adam əməliyyatda öldürüldü. Müttəfiq qüvvətlər Gotik Xəttinə getdiyində, San Marinolu minlərlə vətəndaş mühaciri qəbul etdi. Sentyabr 1944də, San Marino Alman qüvvətləri tərəfindən işğal edildi. Sonra Müttəfiq güclər tərəfindən hücuma uğradı. Müttəfiq birliklər qısa bir müddət sonra ölkədən çəkildi. San Marino II. Dünya Döyüşündən sonra 1945-1957 illəri arasında Kommunist Partiya ilə Sosialist Partiya tərəfindən qurulan bir koalisiya hökuməti tərəfindən idarə olundu. Beləcə, Qərbi Avropada Kommunistlər tərəfindən idarə olunan ilk ölkə olma xüsusiyyətini qazandı.

Əhali[redaktə]

Təxminən 32.500 nəfərlik ölkə əhalininin 2.000-2.500 qədəri xaricidir və xaricilərin böyük qisimini İtalyanlar meydana gətirir. Təxminən 27.000 qədər San Marinolu da xaricdə xüsusilə də İtaliyada yaşayır. San Marinoda danışılan dil İtalyancanın Emilia-Romagna ləhçəsidir. Xalqın çoxu Roma Katolok Kilsəsinə bağlıdır.

Həmçinin bax[redaktə]