Polşa
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
|
||||
| Şüar: | ||||
 |
||||
| Rəsmi dil | Polşa dili | |||
| Paytaxt | Varşava | |||
| Prezident | Lex Kaçinskî | |||
| Ərazi - Ümumi - % Su |
68-cı yer 311,904 km² 2.6% |
|||
| Əhali - Ümumi - Əhali sıxlığı |
32-ci yer 38,125,500[1] 123.5/km² |
|||
| Pul vahidi | Zuoti | |||
| Saat qurşağı | UTC +1 | |||
| Internet TLD | .pl | |||
| Telefon kodu | 48 | |||
Polşa - Avropada dövlət. Polşa-rəsmi adı Polşa Respublikası - (polyakca: Rzeczpospolita Polska) Mərkəzi Avropada dövlət olub qərbdə Almaniya, cənubda Çex Respublikası və Slovakiya, şərqdə Ukrayna və Belarus, şimalda isə Baltik Dənizi, Litva və Rusiya (Kalininqrad vilayəti) ilə həmsərhəddir. Ölkənin həmçinin Danimarka və İsveç ilə dəniz sərhədləri vardır. Polşanın ərazisi 312,683 km²-dir (dünyada ərazisinə görə 69cu yerdədir). Əhalisi 38,1 milyondan çoxdur, sakinlər əsasən tarixi mərkəz Krakov və paytaxt Varşava kimi böyük şəhərlərdə məskunlaşmışdır.
İlk polyak dövləti 966-cı ildə yaradılmışdı. Həmin dövlətin sərhədləri təxminən bugünkü Polşa sərhədləri ilə üst-üstə düşür. Polşa 1025-ci ildə krallığa çevrilmiş, 1569-cu ildə isə Böyük Litva hersoqluğu ilə birləşərək Polşa-Litva birliyinin əsasını qoydu. Bu ittifaq yalnız 1795-ci ildə dağılmışdı. 1918-cu ildə müstəqilliyini yenidən qazanan Polşa İkinci Dünya Müharibəsi dövründə Hitler Almaniyası tərəfindən işğal olunmuş, müharibə bitdikidən sonra isə kommunist dövlət kimi SSRİ-nin nəzarət etdiyi Şərq Blokuna daxil olmuşdu. 1989-cu ildə kommunist rejimi devrildikdən sonra Polşada "Üçüncü Respublika" quruldu. Bugün Avropa İttifaqının ən çox əhaliyə malik 6cı ölkəsi olan Polşa 16 voyevodaliqdan (polyakca: województwo) ibarət liberal demokratik dövlətdir. Ölkə Avropa Birliyi, NATO, BMT, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı, Dünya Ticarət Təşkilatının üzvüdür.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Tarix
Polşa Dövləti, 10-cu. əsrin ortalarında yaranmış və 963-ci il ölkə tarixinin başlanğıcı olmuşdur. Polşa və Vistula çayları arasında yaşamış olan Islav qəbilələrinin qurmuş olduğu bir dövlətdir. O zamanki bu Islavlara "yayla insanları" mənasını verən "Polane" deyilirdi. Zamanla bu ad Polşa halına çevrildi. Polşa 14. əsrdən 17. əsrə qədər keçən müddət içində Avropada güclü bir dövlət halında idi. "Üç parçalanmadan" ilki 1772-ci il tarixinə qədər olan müxtəlif xanədanlıqlar idarəsində idi. Bu tarixdən etibarən Polşanın çöküş dövrü başladı. 1772-ci il tarixində Prusya, Rusiya və Avstriya, ölkə torpaqlarını aralarında paylaşdılar. Bunu 1793-cu və 1795-illər paylaşmaları izlədi. Polşanın əlində yalnız şərq Prusya ətrafı qaldı. Birinci Dünya Muharibəsindən sonra uzun mübarizə və çətinliklərdən sonra 1918-ci ildə Versay Andlaşmasıyla müstəqilliyi təmin edildi.
1939-cu ildə eyni anda Həm Nasist Almaniyasının və həm də Rusiyanın işğalına uğradı. Döyüş boyunca altı milyon Polşalı öldürüldü. Daha sonra Alman orduları müttəfiqlərə təslim oldu. İşğal əsnasında qurulan sürgündəki Polşa hökuməti iş başına gəldi. 1947-ci ildə edilən seçkilərdə kommunistlər hökuməti qurdular və ölkəni Rusiyanın peyki vəziyyətinə gətirdilər. İkinci Dünya Müharibəsinin bu çətin günlərindən sonra Polşa, Rusiyaya verilən 178.842 km2lik bölgəyə qarşı 1945-ci ildə Alman torpaqlarından 102.400 km2lik bir bölgəni götürdü. Oder-Neisse xəttinin şərqində qalan bu bölgə Silezya, Pomerania, Qərb Prusya və Şərq Prusyanı da daxil idi.
Polşa idarəsinə kommunistlərin gəlməsiylə, böyük mülkiyyətlər qaldırıldı, sənayelər milliləşdirildi, məktəblərdəki təhsil sistemləri kommunistləşdirildi. İstehsal azaldı. Bütün bunların nəticəsində 1956-cı ildə Poznanda üsyan çıxdı.
1970-ci ildə yeni ağır vergilər və həddindən artıq qiymət yüksəlmələri yeni üsyanlara yolaçtı. 1980-ci ildə hadisələr daha şiddətləndi. Lenin limanlarında inkişaf edən "İşçi Tətilləri" sonunda, işçinin yanında olduğunu söyləyən kommunist idarə "21 imtiyazı" vermək məcburiyyətində qaldı. Gdansk adıyla bilinən bu tətillər sonunda, müstəqil işçi peşələri qurma haqqı əldə edildi.
Hadisələrin gedişindən hürkən Rusiyanın təhdidləri ölkədə hərbi vəziyyət elanına səbəb oldu. İşçi qiyamlarını təşkil edən Həmrəylik Peşəsi liderləri həbs olundu. 1982-ci ildə ABŞ ın təzyiqi nəticəsi hərbi vəziyyət qaldırıldı. 1983-cü ildə yenə Gdanskda Lenin Limanlarında hökumət əleyhdarı göstərilər edildi. 1 Mayda Polşa İşçiləri, İşçi hökumətindən haqqlarını tələb etmək üzrə "İşçi Bayramını" tətillərlə qeyd etdilər. Əsgəri idarə işçilərə bəzi haqqlar verdi. 1985-ci ildə seçkilərindən sonra başa keçən Jaruzelski, Qərblə əlaqələrini inkişaf etdirməyə çalışdı. Artan iqtisadi problemlər 1988-ci ildə böyük bir tətil dalğasına səbəb oldu. 1989-cuilin İyununda edilən seçkilərdə, o tarixə qədər iqtidarda olan Birləşmiş İşçi Partiyası ağır məğlubiyyətə uğradı. Həmrəylik Peşəsinin təklifi üzərinə Tadeusa Mazowiecki başçılığında bir koalisiya hökuməti quruldu. 1990 dakı dövlət başçılığı seçkilərini Lech Walesa qazandı
[redaktə / تحریر] Əhali və sosyal həyat
Polşalılar Slav irqindəndir. Əhalinin ən köhnə qaynağını 10. əsrdə "Polane" adı verilən Sslav qəbilələri meydana gətirir. Təxminən olaraq 37.875.000 əhaliyə sahib bir ölkədir. Əhalinin 98% ini Polşalılar meydana gətirər. Geri qalan kiçik bir hissəsini isə Almanlar, Ukraynalılar və Byelorussianalılar təşkil edər. Polşalıların 65% yaxını gənc olub, 15 elə 60 yaş qrupu arasındadır. Əhali sıxlığı 121 olub, illik əhali artımı 1% 1dir. Bu günki Polşa dili, Sslav qəbilələrindən təşkil etmiş Polanelerin dilindən qaynaqlanmaqdadır. Buna müqabil, Pomeranianın şərqində və Polşa Karpatlarının bəzi bölgələrində digər Sslav qəbilələrinin bir miqdar fərqli istiqamətləri olan ləhcələri də danışılmaqdadır. Polşa xalqının böyük bir hissəsi katolikdir. Xristian aləminin bu günki lideri olan Papa John Paul II, Polşalıdır. Polşada təhsil və təhsil imkanları olduqca genişdir. Xalqın oxuma yazma nisbəti 98% dir. Əvvəllər katolik inancına görə hazırlanmış təhsil tədris planısı, kommunistlərin iş başına gəlməsiylə daha pis bir vəziyyətə salınmış.Dərslər tamamilə dindən uzaqlaşdırılmış və kommunist ideologiyasıyla şagirdlərin beyinləri zəhərlənməyə çalışılmışdır. Marxsist-Leninist fəlsəfə içində boğulmuş düşüncə və prinsiplər, hər səviyyədə məcburi öyrədilməkdə idi. 1986 dan sonra bu məcbur etmə yavaş yavaş yumuşalmışdir. Mövcud universitetlər içində Krakowda Jagerellonion Universiteti, Lublin Katolik Universiteti və Varşova Universiteti ən əhəmiyyətliləridir. Polşanın Əsas şəhəri Varşovadır. Digər əhəmiyyətli şəhərləri isə; Kodz, Krakow və Gdanskdır.
[redaktə / تحریر] Din
Polşa Avropanın ən dindar ölkəsidir. Katolik olduğunu söyləyənlər 90% ,gədəri insan nizamlı olaraq Kilsəyə getdiyini bəyan edənlər 80%ə çatmaqdadır. Dini inancı olanlar arasından 4 qrup secebiliriz. Birinci- 15% polşalı cox dindar olub, hər gun dini gorevlerini yerinə yetirib, buyuk bir inancla dua edənlərdir. İkinci qrup- 35-55% xalq, bu insanlar allaha inanır və dua edir amma hər vaxt kilsənin səsinə qulaq asmırdır. Üçüncü qrup- 20-25% Allaha inanıb, kilsəyə cox nadir gedənlərdir.. Ayrica kilsəni elestirirler. Dördüncü qrup 20-30% insanlar allaha inanıb, dua etməyən və kilsəyə getməyənlərdir. Polşa Məclisi (Sejm) Başçı kürsüsünün arxasında Xaç vardır. Konstitusiyada əlaqədar hər hissədə Katolikliyə yer ayırlmışdır . Bu mənada, Katoliklik dövlətin rəsmi dini olaraq qəbul edilməkdədir də deyilə bilər. Kilsə, dövlət, siyasət və cəmiyyət həyatında lazım olduğunda istifadə etdiyi ciddi bir nüfuza malikdir. Bəzi Katolik keşiş və qruplar siyasətə açıqca girməkdə və bu günki koalisiya iqtidarının ən böyük və ən kiçik partiyalarını dəstəkləməkdədir.
Bu gün Polşada heç bir adam və ya rəsmi və ya xüsusi təşkilatın Katolikliyi açıqca rədd etməsi ya da tənqid etməsi düşünülməməlidir. Kilsə ilə açıqca tərs düşən bir partiyanın siyasi həyatda yer sahibi olması az qala qeyri-mümkündür. Papa II. Jean Paula qarşı sərt yazı yazan bir jurnalist Məhkəmə tərəfindən sərt cəzaya məhkum edilmişdir. rəsmi təşkilatın Dövlət ilə Kilsə əlaqəsini 1989 ili qanunla təşkil etməkdədir. Söz mövzusu qanunlar, inanc azadlığını zəmanət altına almaqda, Roma Katolik Kilsəsinin radio və televiziya proqramları etməsinə, ayrıca məktəb, xəstəxana və tarixi dəyəri olan binaları işlətməsinə icazə verməkdədir. Lublin Katolik Universiteti və Varşova İlahiyyat Akademiyası xaricində bir çox universitet və təhsil təşkilatında ilahiyyat hissələri vardır. 28 İyul 1993 tarixində hökumət, Baş yepiskopluq ilə aralarındakı qarşılıqlı əlaqələri təşkil edən bir Konkordato imzalamış, söz mövzusu razılaşma üzərində 5 il görüşmələr edildikdən sonra Parlament tərəfindən qanuniləşdirilmişdir. Varşova Baş yepiskopu, eyni zamanda Polşa Baş yepiskopudur (ki 1981dən bu yana bu vəzifəsi Kardinal Józef Glemp icra etməkdədir). Dini paytaxt Gnieznodur və bu şəhərin yepiskopu doğrudan baş yepiskop ünvanı almışdır. 1978 ili Oktyabr ayında, Krakov Yepiskopu, kardinal Karol Wojtyła (Karol Voytıua), II. Jean Paul (ikinci Jan Pol) adı ilə Papa seçilmişdir. Wojtyła, 2005-ci ildə ölmüşdür. İqtisadiyyat
[redaktə / تحریر] İqtisadiyyat
Polşa iqtisadiyyatı, İkinci Dünya Müharibəsi və müxtəlif zəbtlər üzündən böyük sarsıntılar sovuşdurmuşdur. Daha sonra ABŞ və digər ölkələrdən alınan köməklərlə bir az düzəlmişdir. Kommunistlər ölkəni ələ keçərincə iqtisadiyyatda dövlətləşdirmə və kollektifleştirme başladı. Kommunist ölkələr arasında qurulan "Qarşılıqlı İqtisadi Köməkləşmə Şurası" (Comecon) iqtisadi istiqaməti yüngüləşdirmək. Polşa bunun bir üzvü olaraq, ticarətini bu ölkələrlə edərdi. Ölkədə sosialistlər seçkiləri itirincə və Sovetlər Birliyi dağılınca başa keçən hükumet iqtisadi problemləri həll etmək üçün Qərbə açılma siyasətini tətbiq etməkdədir. Polşa sənayesi olduqca müxtəlifdir; gəmi istehsalı, tekstil, kimya, meşə məhsulları, metal sənayesi, avtomobil, təyyarə, maşın, sement, alüminium və neft məhsulları başlıca sənaye aspekləridi. Son zamanlarda taxta-şalban və kağız sənayeləri də inkişafa başlamışdır. Mədənçilik və mədən sənayesi olduqca inkişaf etmişdir. Bunların ən əhəmiyyətliləri kömür, sink, güllə və misdir. Polşa, Şimali Almanya və İngiltərədən sonra Avropanın ən böyük kömür istehsalçı ölkəsidir. Ayrıca sülfür çıxaran ölkələr arasında qabaqda gəlməkdədir. Manqan, qalay, duz, linyit, neft, dəmir və təbii qaz digər əhəmiyyətli yeraltı qaynaqlarıdır.
Enerji baxımından olduqca inkişaf etmiş bir ölkədir. Sovet köməyiylə qurulmuş hidroelektrik stansiyaları mövcuddur. Kömürə söykənən dəmir və polad sənayesi əhəmiyyətli bir gəlir qaynağıdır. Wroclaw, Poznan, Bydgoszcz, Yuxarı Siləsiyə ən əhəmiyyətli mexaniki və elektrik mühəndisliyi sənaye mərkəzləridir. Gdansk və Scczedndə isə limanlar mövcuddur. Son zamanlarda qida, alüminium sənayesi Macarıstan boksu idi və yerli qida, alüminium və süni gübrə sənayeləri inkişaf etmiş vəziyyətdədir. Alüminium sənayesi; Macarıstan boksu idinə və yerli gəhvə rəngli kömürə bağlıdır.
Əkinçilik məhsulları baxımından daha çox kartof, tütün, kətan, çovdar, arpa, buğda və yulaf qabaqda gəlir. Heyvandarlıqda isə daha çox mal və qoyun yetişdirilər. Ayrıca balıqçılıq digər əhəmiyyətli bir qaynaqdır.İşləyən əhalinin 30% a yaxın bir hissəsi əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olar. Polşa, pul vahidi olaraq Zloty istifadə edər. . Adam başına düşən milli gəlir 7200 dolların üstündədir. Polşa xarici ticarətinin təxminən üçdə ikisi köhnə Comecon üzvü kommunist blok ölkələriylə olmaqdadır. Bu ölkələrdən ən çox ticarət ediləni Rusiyadır. İdxalatın 35 % və ixracatın 26 % ı bu ölkələrədir. Qərbli ölkələr arasında ən çox Almaniya ilə ticari münasibətləri mövcuddur. Ayrıca İngiltərə və ABŞ, Polşa ilə ticari andlaşmaları olan liberal ölkələrdir. Xüsusilə son illərdə buğda və digər əkinçilik məhsullarında ABŞ ilə olan bağlılıq artmışdır. Polşanın idxalat məhsulları; tekstil xammalı, dəmir cövhəri, maşın və təchizat, taxıl məhsulları və neftdir. Neftin hamısı "Dostluq Boru Xətti" yoluyla Rusiyadan təmin edilə Ölkənin nəqilliyat şəbəkəsi xüsusilə İkinci Dünya Müharibəsi əsnasında işləməz hala gətirilmişdir. Bu gün isə nizamlı yollara malikdir. Dəmiryollarının cəmi uzunluğu təxminən 25.848 kmdir. Bunun 3200 kmə yaxın bir hissəsi elektriklidir. Çay və kanallar nəqliyyata uyğundur. Odra Çayı üzərində ticari çatdırma edilməkdədir. Ölkənin ticarət yükünün ağırlığı dəmiryolları üzərindən olduğu üçün 363.116 kmə çatan quruyolları nisbətən daha az inkişaf etmişdir. Müasir bir hava yolu sisteminə malikdir. Ayrıca dəniz nəqliyyatı da yaxşı vəziyyətdədir. Başlıca limanları Gdansk, Gdynia və Szczecindir
[redaktə / تحریر] Qaynaq
 Avropa İttifaqı dövlətləri və namizəd dövlətlər |
||
|---|---|---|
| İttifaq üzvləri | Almaniya · Avstriya · Belçika · Bolqarıstan · Böyük Britaniya · Cənubi Kipr · Çex Respublikası · Danimarka · Estoniya · Finlandiya · Fransa · İrlandiya · İspaniya · İsveç · İtaliya · Latviya · Litva · Lüksemburq · Macarıstan · Malta · Niderland · Polşa · Portuqaliya · Rumıniya · Slovakiya · Sloveniya · Yunanıstan |  |
| Digər namizəd ölkələr | Türkiyə · Xorvatiya · Makedoniya | |
|
|
||
|---|---|---|
| İttifaq üzvləri | Amerika Birləşmiş Ştatları · Albaniya · Almaniya · Belçika · Böyük Britaniya · Bolqarıstan · Çex Respublikası · Danimarka · Estoniya · Fransa · İspaniya · İtaliya · İslandiya · Kanada · Latviya · Litva · Lüksemburq · Macarıstan · Niderland · Norveç · Polşa · Portuqaliya · Rumıniya · Slovakiya · Sloveniya · Türkiyə · Xorvatiya · Yunanıstan |  |
| Namizəd ölkələr | Gürcüstan · Keçmiş Yuqoslaviya Respublikası Makedoniya | |
