Kimək xaqanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kimək xaqanlığı
750 — 1035



Қимақтар.png
Paytaxt 750-1035 Xaqan-Kimək
750-1035 İməkiyə
Din Tanrıçılıq
İdarəetmə forması Monarxiya
Xan

Kimək xaqanlığı (qaz. Қимақ қағандығы/Qïmaq qağandığı, tatar. Kimäk Qağanlığı) — Köçəri türklərin qədim dövləti[1], 750-ci ildən 1035-ci ilədək QazaxıstanCənubi Sibirdə yerləşirdi.

Tarixi[redaktə]

İrtış (əsl adı Erdişi) çayı sahilləri və Altay dağları arasında VIII yüzildə çeşidli boylarla birlikdə ittifaq dövləti içində yaşamış bir Türk ulusu olan kiməklər xaqanlıq qurmağa çalışırdılar. VIII yüzildə müstəqil oldular və X yüzildə Kitanların hücumu nəticəsində Ural dağlarının cənubuna köç etdilər. XI yüzildə Asiyanın şərqindən qərbinə sürekli köç etdiklərindən boy birliyine əsaslanan quruluşları pozulmuşdu. Birlikləri pozulunca Qıpçaqlara tabe oldular.

Bu zamana qədər, Kiməklərin Monqol kökənli olduğu əsas götürülürdü. Aparılan araşdırmalar nəticəsində Kiməklərin də Türk kökənli olduğu sübut olundu. Qıpçaqların kiməklərin davamı olduğu bilinir.

Kiməklər işk, lanikaz, əclad, eymur, bayandur, tatar, qıpçaq tayfalarına ayrılırdılar. [2].

Orta çağa bağlı Çin coğrafyacılardan Yemək (Kimək), ayrıca ChumuhunÜeban (Yūēban) kimi etnik grupların kim olduqları bilinmirdi, Ərəb və Fars coğrafyacıları; bütün bu adların Yemək (Kimək) boyu olduğunu yazmışdılar.[3]. Uyğur dönəmində, Çu boylarının içində əsas boyu olan Yeməkləri (Kimək) ƏrəbFars qaynaqlarından tanınmışdılar.[4] Yemək boy adından erken İslâm qaynaqları da bəhs etmekdədir. Yemək əsilli kimsəler Abbasi xəlifəsinin gulâmları (memlük) arasında vardılar.[5]

Mahmud Qaşqarlı , Divan-ı Lügətit-Türkdə:


"Rûm ölkəsinə ən yaxın olan boy Beçenekdir; sonra Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başgırt, Basmıl, Kay(Kayı), Yabaku, Tatar, Kırkız (Kırgız) gelir. Kırgızlar Çin ülkesine yakındırlar.".[6] tüm Türk boy ve oymakların yaşam alanları tanımlanır.

İctimai qurlişu[redaktə]

Hökmdarları[redaktə]


İstinadlar[redaktə]

  1. Bax: Плетнёва С. А. Кочевники Средневековья: поиски исторических закономерностей / Отв. ред. акад. Рыбаков Б. А. — М.: "Наука", 1982. — 190 с.
  2. Статья Кимаки — народ Ураанхай-Саха? на сайте kyrgyz.ru
  3. Qumilev, L.N. "Ancient Turks", Moscow, Science, 1967, Ch.27. [1]
  4. S.A. Pletneva, "Kipchaks", sayfa 26.
  5. P. Golden, "Kıpçak Kabileleri Üzerine Notlar: Kimek ve Yemekler", Türkler, Cilt II, səhifə 762.
  6. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 28.

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

  • Кимакский каганат — Каганаты
  • Алёхин Ю. П. 1998 : Курган кимакской знати на Рудном Алтае. // Сохранение и изучение культурного наследия Алтайского края. Вып. IX. Барнаул: 1998. С. 201—203.
  • Арсланова Ф. Х. 1991 : Некоторые образцы наконечников стрел кимаков Верхнего Прииртышья. // Проблемы средневековой археологии Южной Сибири и сопредельных территорий. Новосибирск: 1991. С. 67-77.
  • Кудряшов К. В. Половецкая степь. — М., 1948.
  • Кумеков Б. Е. Страна кимаков по карте ал-Идриси. // Страны и народы Востока, т. Х. 1971. С. 194—198.
  • Кумеков Б. Е. Государство кимаков IX—X вв. по арабским источникам. — Алма-Ата: "Наука", — 1972. 156 с.
  • Кызласов Л. Р. Торговые пути и связи древнехакасского государства с Западной Сибирью и Восточной Европой //Западная Сибирь в эпоху средневековья. — Томск, — 1984.
  • Могильников В. А. Кимаки. — Сросткинская культура. — Карлуки. // Степи Евразии в эпоху Средневековья. Серия: Археология СССР. — М.: 1981, С. 43-46.
  • Плетнёва С. А. Кочевники Средневековья: поиски исторических закономерностей / Отв. ред. акад. Рыбаков Б. А. — М.: "Наука", 1982. — 190 с.
  • Савинов Д. Г. Расселение кимаков по археологическим данным. // Прошлое Казахстана по археологическим источникам. Алма-Ата: 1976.
  • Савинов Д. Г. Этнокультурные связи енисейских кыргызов и кимаков в IX—X вв. // ТС 1975. М.: 1978. С. 209—225.
  • Савинов Д. Г. К исторической оценке генеалогической легенды кимаков. // Краткое содержание докладов Лавровских (Среднеазиатско-Кавказских) чтений. 1990—1991. СПб: 1992, с. 27-29.
  • Савинов Д. Г. О взаимоотношениях между енисейскими кыргызами и кимаками (по материалам археологических памятников Кемеровской области). // Современные проблемы исторического краеведения. ТД. Кемерово: 1993. С. 14-16.