Tanrıçılıq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar


Din

P religion world.svg

Dini özünüdərkin növləri

Monoteizm  · Dualizm  · Politeizm  · Deizm · Teizm  · İtsizm · Panteizm

İbtidai inanclar

Totemizm  · Animizm  · Fetişzm  · Şamanizm

Dünya dinləri

Buddizm · Bəhailik  ·

İbrahimi dinlər

İudaizm · Xristianlıq · İslam  ·

Dharma dinləri

İnduizm · Caynizm · Siqhizm · Buddizm

Ənənəvi Uzaq Şərq dinləri

Daoizm · Konfutsiçilik · Sintoizm

Digər dinlər

Tenqriçilik  · Zərdüştilik

Əsas anlayışlar

Tanrı · Ruh · Günah  · Sakrallıq · Ruh · İman  · Doqmat · Müqəddəs Kitablar  · Ölümdən sonrakı həyat  · İbadət  · Məbəd

Dinlərin siyahısı  · Portal:Din

g · m

W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

İstəsəniz, siz də kömək edə bilərsiniz:

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Tanrıçılıq və ya Göy Tanrı diniTürkmonqolların indiki inanc sistemindən öncəki dinidir. Tanrıya ibadət etməklə yanaşı Animizm, ŞamanizmTotemizm bu inancın əsas xəttini təşkil edir. Tenqri sözü Tanrı sözünün qədim türk dilindəki deyiliş şəklidir.[1] Orxon abidələrində ilk oxunan sözdür və yazılışı "Old Turkic letter I.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter NG.svgOld Turkic letter T2.svg" şəklindədir.

Bu inanca görə Göyün ulu ruhu Tanrıdır. İnsanlar özlərini Göy ata Tanrı, torpaq ana Ötüken və insanları qoruyan atalarının ruhları arasında güvəndə hiss edib, onlara və digər təbiət ruhlarına dua edərdilər. Böyük dağların, ağacların və bəzi göllərin güclü ruhları özündə saxladığına inanılaraq dualar bəzən bu cismlərə edilsə də, onlar tanrı olaraq qəbul edilmirdi. Sadəcə onun yerdəki varlığının göstəricisi idi. Göyün və yeraltının yeddi qatı olduğuna və hər qatda çeşidli ruhların mövcud olduğuna inanılırdı. İnsanlar təbiətə, ruhlara və digər insanlara hörmət bəsləyib müəyyən qanunlara riayət edərək dünyalarını tarazlıqda saxlamaları ilə fərdi güclərinin özünün zirvəsinə çatıb xaricə əks olunduğuna inanırdılar. Əgər bu tarazlıq pis ruhların hücumu və ya bir fəlakət səbəbindən pozulardısa bir şamanın köməyi ya da Tanrıya verilən qurban ilə yenidən nizamlanırdı.[2][3]

Bu inancın qalıqlarına monqollarda[q 1] və hələ də təbiətə bağlı, köçəri həyat tərzi yaşayan bəzi türk xalqlarında[q 2] rast gəlmək mümkündür. Tanrıçılıqdan başqa dinlərə keçmiş olan xalqlarda bu inanc İslam, Xristianlıq, İudaizmDaosizmlə birlikdə ümumi mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi varlığını hələ də davam etdirməkdə, xalq inancında qorunub saxlanmaqdadır. Dilək tutub ağaca parça bağlamaq, yola çıxanın arxasından su atmaq kimi adətlər, "utandığımdan yerin yeddi qat dibinə girdim" kimi ifadələr buna misal olaraq göstərilə bilər. Ölən birinin xatirəsinə keçirilən yas mərasimləri (həftə, qırxı, əlli ikisi, ili) Şamanizm dövründən Tanrıçılığa, oradan da çağdaş həyatımıza qədər davam edən bir adətdir. Ümumi yanaşdıqda yeni dinlərinin hansı olmasından asılı olmayaraq bütün türkmonqol xalqlarında Tanrıçılığın izlərinə rast gəlmək mümkündür.

Qədim türk inancının adı Şamanizm yox, Tanrıçılıqdır[redaktə]

Qədim türklərinmonqolların Tanrıçılıq olaraq tanınan inancının adı bir müddət öncəyə qədər Türk şamanizmi deyə anılırdı. Hal hazırda Şamanizm termini təkcə Sibirdəki inanc sistemini yox, bütün dünyadakı primitiv inanc sistemlərini ifadə etdiyindən 1990-cı illərdən bu yana türklərinmonqolların ənənəvi inancı qərb alimləri tərəfindən Tenqrizim (Tanrıçılıq) şəklində qəbul olunaraq, bu ad getdikcə geniş yayılmaqdadır.

Culiya Stiuard Monqol Şamanizmi adlı məqaləsində bunları qeyd edir:[3]

" Qərb alimləri bu inanc üçün Tenqrizm adından getdikcə daha da sıx şəkildə istifadə edir. Bu ad bu inanc üçün daha çox uyğundur, çünki bu inanc tamamilə Tenqrinin ətrafına inşa olunmuşdur və insanların günlük ibadətləri üçün bir Şamana (Qama) ehtiyacları yoxdur. "

Tarixi[redaktə]

Tanrı kultunun ən qədim tapıntılarına 3000 illik Çin mənbələrində Hiung-nuTue'kuelər haqqında yazılmış yazılarda rast gəlmək mümkündür.[4]

Hun hökmdarlarının soylarının Tanrı tərəfindən müqəddəsləşdirildiyinə inanılırdı. Dastanlarda Tanrının yolladığı bir dişi ya da erkək qurdun tanrısal qanının cütləşmə yolu ilə hökmdarların soyuna qarışmış olduğuna olan inanc çeşidli yollarla bildirilir. Bu əfsanələrdən ən qədimi və geniş yayılanı müqəddəs dişi qurd Aşina haqqındakı əfsanələrin fərqli formalarıdır. Bir çox qədim türk toplumunda, Göytürklərdə və Orta əsrlərə qədər mövcud olmuş Türk dövlətlərində öz soylarının müqəddəs Aşina soyuna qədər gedib çıxdığını vurğulayan və bu səbəbdən xalqı tərəfindən yaşayan bir yarı Tanrı olaraq qəbul olunan Türk hökmdarlarına rast gəlmək mümkündür. Bu hökmdarlar Tanrını yer üzündə təmsil edən övladları olaraq qəbul olunurdu. Tanrının bu hökmdarlara vermiş olduğuna inanılan qüdrətli hökmdar ruhları səbəbindən adlarına Tanrıqut və ya Qutluq kimi əlavələr edilmişdir.[4]

Göytürklər[redaktə]

Orta Asiyada tapılan qədim türk yazılı abidələrindən biri.

Göytürklər türk toplumları arasında inancları, mədəniyyətləri və siyasətləri haqqında dəyərli bilgilərin mövcud olduğu geniş miqyaslı yazılı abidələr yaradan ilk türk xalqıdır. Orxon abidələrində Bilgə xaqan qədim türk inancını aşağıdakı cümlə ilə ifadə etmişdir:[2]

" üzä kök tänri asra yağız yer kılıntıkda, ekin ara kişi oğlı kılınmış.
Üstdə mavi göy, aşağıda yağız yer yarananda, ikisinin arasında insan övladı yaranmışdır.
"

Orxon abidələrində Göytürk hökmdarlarının titulları ilə Tanrının bağlılığına diqqət çəkilir:

" tänri täg tänri yaratmış türk bilge kağan.[2] "

Göytürk xaqanlığında Tanrıçılıq monoteist bir din kimi mövcud olmuşdur və başqa inancları da özündə əks etdirən bu mədəniyyətdə ən önəmli rolu oynamış, hətta bu dövrdə ən parlaq dövrlərindən birini yaşamışdır. Göytürk hökmdarları xalqı tərəfindən Tanrının seçdiyi elçi olaraq qəbul olunurdu. Dörd elə bölünmüş dövlətin bu ellərinin idarəsini həyata keçirən el xanlar da xalq tərəfindən müqəddəsləşdirilirdi. Ölən bir xan və ya xaqanın öz müqəddəs varlığını davam etdirdiyinə inanılmış və xalqına dəstək olmasına davam etməsi üçün hər il ölüm günündə onun şərəfinə qurban kəsilmişdir.[5]

Bundan başqa Göytürklərdə Şərqi Hunlardan miras qalmış Çin təsirlərinə də rast gəlmək mümkündür. Şərqi Hun İmperiyası dağıldıqdan sonra son hökmdarların bir-birinə düşmən olmasına şərait yaradılmış, cənubda qalan hunlar Han çinlilərinin mədəniyyətindən təsirlənmişdilər. Ehtimal olunur ki, bu dövrdə və daha sonralar Tabğaclar kimi bir sıra türk toplumları çinlilərin arasında assimilyasiya olmuşdur. Bilgə xaqan atalarının etdiyi bu səhvlərdən yazılı abidələrdə bəhs etmiş, xalqını çinlilərdən gələ biləcək təhlükələrə qarşı xəbərdar etmişdir. Buna baxmayaraq 12 heyvanlı Çin təqvimi və göyün istiqamətlərini heyvan adları ilə adlandırmaq kimi təsirlər qalmışdır. Göytürk xaqanlığının bölündüyü dörd el göyün heyvan adları ilə adlandırılması səbəbindən Qartal eli, Donuz eli, Pələng eli və İt eli olaraq adlandırılmışdır.[2][5]

Yazılı abidələrdə olan bir cümlənin Tanrıçılıq inancında Qiyamət gününə işarə etdiyi qəbul olunmuşdur:

" Üze Tengri basmasar, asra yir telinmeser, Türk budun ilingin törüngün kim artatı udaçı erti?
Üstdən göy çökməsə, altdan yer dəlinməsə, Türk xalqı, sənin elini, törəni kim poza bilər?
"

Beləliklə Göytürklərdə dünyanın sonu kimi göyün çökməsinin, yerin dəlinməsinin baş verəcəyinə inancın olduğunu demək mümkündür.[5]

Abidələrdən birində Buddizmin türklərin arasında yayılmaması üçün xəbərdaredici bir mətn mövcuddur. Mətndə Böyük xaqanın qardaşı Buddizmin türkləri tənbəl, vecsiz, passiv etdiyi və bunun qarşısının alınmalı olduğunu bildirmişdir.[2]

Tanrıçılığın digər inanclara qarşı anlayışlı və tolerant olduğunun sübutlarını tapmaq mümkündür. Buna misal olaraq Qara dənizin şimalında aparılan qazıntılarda Tanrıçı olduqları məlum olan bulqarların arasında İudaizm, XristianlıqBuddizmə də inananların olduğuna dair dəlillər tapılmışdır.[6]

Monqollar[redaktə]

Monqollar və bir sıra türk boylarının öndəri olan Çingiz xanın da digər inanclara qarşı düşmən münasibəti yoxdu. Müharibə olmayan vaxtlarda, hətta bəzən müharibədən sonra Buddist monastrlarında dincəlir, meditasiya və oruc tutmaqla ruhunu təmizləyirdi. Tanrıçı toplumları birləşdirib tarixin bitişik torpaqlarda yerləşən ən böyük dövlətini qurmuş Çingiz xan çıxışlarına "Sonsuz Göy Tanrının diləyi ilə ..." sözlərindən istifadə edərək başlayırdı. Çingiz xanın dövründə Tanrıçılıq HunlarGöytürklərdən sonra təkrar və son dəfə böyük bir məşhurluq qazanmışdır.[3]

Xubilay xan Çini fəth etdikdən sonra oradakı geniş yayılmış dinlərlə də maraqlanmağa başlamışdır. Buna misal olaraq Tanrıçılıqla tanışlığı olan çinlilərə aid "tək bir göy" fəlsəfəsi Tien Mini təqlid etmişdir. Xüsusilə buddist olan uyğur rahiblərinin bilgilərinə və tədris üsullarına heyran qalmış və onlardan bir heyəti Buddanın fəlsəfəsini monqolların arasında da yaymaq və yeni bir Buddist məbədi inşa etmək vəzifəsi ilə Qaraqoruma göndərmişdir. Bu rahiblər təkcə bugünə qədər Monqolustanda mövcud olan Lamaizmi yox, həm də uyğurların öz dillərinə uyğunlaşdırdıqları əlifbanı da özləri ilə aparmışdılar.[2][7]

Buddizmə baxmayaraq Tanrıçılıq Monqolustandakı gücünü davam etdirmiş, Buddizm Tanrıçılıqla qarışmışdır. Bugünkü monqolların Buddizm inancı kiçik bir Budda heykəlini, boylarının onqonu və ulu ataları Çingiz xanın rəsmi ilə birlikdə çadırın müqəddən şimal küncündə yerləşdirməkdən ibarətdir.[3]

Avropada Tanrıçılıq[redaktə]

Bulqarlara aid üzərində runik hərflərlə mətnin yazıldığı bəzəkli məzar daşı.

Tanrıçılıq hunlar, avarlar, bulqarlar, kumanlar və qədim dövrün digər döyüşçü türkmonqol toplumları, daha sonra isə Qızıl Orda tərəfindən Avropaya yayılmışdır.

Bu inanc köçəri həyatına o qədər bağlıdır ki, Tanrıçı toplumların köçəri həyatdan oturaq həyata keçmələri dinlərini də itirmələrinə və digər dinlərə keçmələrinə səbəb olmuşdur. Köçəriliyi tərgitməyən boylar dinlərini də qorumuşdur. Şərqi və Orta Avropada Orta Əsrlərin sonlarına qədər Tanrıya dua edən bəzi kiçik köçəri toplumlara rast gəlmək mümkün olmuşdur.[8]

Tudomany sözü qədim macar dilində sehr ya da əsrarəngiz bilgi mənasında işlənirdi.[q 3] Taltos adlanan macar şamanları günlərlə davam edə bilən huşunu itirmədən sonra tudomanyni əldə etmiş olurdu. Taltos sözü qədim türk dilində tal və ya talt sözündən gəlir və huşunu itirmək mənasında işlənir. Şaman olma mərhələsi şaman olacaq şəxsin huşunu itirmiş şəkildə Göyə qədər uzanan ağaca (mac. Tetejetlen nagy fa) çıxması ilə gerçəkləşirdi. Bu Dünyalar ağacı xalqın inancının bir parçasıdır.[9]

Hunların İtaliyaya daxil olmasını göstərən rəsm əsəri.
(müəllif: Ulpiano Çeca)

Bulqarlar Göy tanrısı Tenqriyə Tanqra deyirdi.[10] Tanrıçılıq üçün tipik xüsusiyyət olan dağların müqəddəsliyinə inanma inancı ilə bağlı olaraq Balkan yarımadasının ən yüksək zirvəsinə Tanqra deyirdilər. Bu dağın adı Osmanlılar tərəfindən XV əsrdə Maşallaha çevrilənə qədər dəyişmədən qalmışdı. Hal hazırda bolqarlar dağ üçün Maşallah sözündən törəmiş olan Musala adını istifadə edirlər.

Bulqarlarla bağlı indiyə qədər tapılmış runik əlifba ilə yazılmış təqribən 80 abidədə Tanqra sözü işlənmişdir. Bulqarlardan əvvəl trakiyalılar və yunanlar tərəfindən də müqəddəs hesab olunan və ətəklərində yunan məbədləri yerləşən Perpenikon dağının ən yüksək zirvəsindəki daşa Umayın rəsmi həkk olunmuşdur.[11]

Digər türklər[redaktə]

Göydəki müqəddəs cismlər[redaktə]

Üç - Dünya kosmologiyası[redaktə]

Yeraltı aləmi (Yerlik)[redaktə]

Göy aləmi[redaktə]

Tanrıçının dünyaya yanaşması[redaktə]

İnsanların üç ruhu[redaktə]

Ruh növləri[redaktə]

Ruh adları[redaktə]

Qut, Tanrıqut və İduk[redaktə]

Tanrının yanındakı digər müqəddəs varlıqlar[redaktə]

Ən məşhur müqəddəs varlıqlar[redaktə]

Sibir türklərində[redaktə]

Təbiət ruhları[redaktə]

Altayların bəzi güclü təbiət ruhları[redaktə]

Müqəddəs dağlar, göllər və ağaclar[redaktə]

Əhd və qurban adətləri[redaktə]

Qanlı qurbanlar[redaktə]

Qansız qurbanlar[redaktə]

Qədim türklərdə cənazə mərasimləri[redaktə]

Tanrıçılıqda din xadimləri: Qam və Bakşi[redaktə]

Qamların odla təmizlənməsi[redaktə]

Qamların təbiətə verdikləri önəm[redaktə]

Qamların metodları[redaktə]

Külək tayı və Buyanhışıq[redaktə]

Elm[redaktə]

Tək Tanrı anlayışı[redaktə]

Çağdaş dövrdə Tanrıçılıq[redaktə]

Tanrıçılığın əsasları[redaktə]

Tanrıçılıq sözünün çeşidli formaları[redaktə]

Çağdaş dövrdə mövcud olan Tanrıçılıq adətləri[redaktə]

Kitablar[redaktə]

Qeydlər[redaktə]

  1. Lamaizmlə qarışmış şəkildə.
  2. Altaylılar, Yakutlar və s..
  3. Hal hazırda elm mənasında işlənir.

İstinadlar[redaktə]

  1. Tengricilik (Dr. Yaşar Kalafat)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Dr. Peter Laut: Vielfalt türkischer Religionen: Tänriismus, Universität Freiburg [1] (Almanca: Türklerde dinlerin çeşitliliği/ Freiburg Üniversitesi'nden Dr. Peter Laut)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Julie Stewart - Mongolian Shamanism (İng.)
  4. 4,0 4,1 Götter und Mythen in Zentralasien und Nordeurasien Käthe Uray-Kőhalmi, Jean-Paul Roux, Pertev N. Boratav, Edith Vertes: ISBN 3-12-909870-4 İçinden: Jean-Paul Roux: Die alttürkische Mythologie (Eski Türk mitolojisi)
  5. 5,0 5,1 5,2 Türk Mitolojisi, Murat Uraz, ISBN 9759792359
  6. "Bulgaria Illustrated History" Bojidar Dimitrov.
  7. Globalisierung à la Tschingis Chan?
  8. Urreligion der Ungaren (Almanca) / Eski macarların inancı
  9. Wörterbuch der Mythologie, Band 2, Stuttgart 1973, Hsg. Norbert Reiter, S.249, M. de Ferdinandy adlı yazıçının, Die Mythologie der Ungarn Macarların mifologiyası adlı məqaləsi
  10. Tangrist sanctuaries
  11. University of Saskatchewan, Andrei Vinogradov, Din bilimi ve Antropoloji bölümü, Kasım 2003 Sayfa 78


Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]