Bulqarlar
Bulqarlar — Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) azərbaycanlılarının ulu türk əcdadlarından biri. [1]
Tədqiqatçılar bulqarları Şimali Qafqaz çöllərində hunlardan əvvəl yaşamış türkdilli tayfa hesab edirlər. Onların bir hissəsi məhz Şimali Qafqazdan indiki Ermənistan ərazisinə gəlib məskunlaşmışdır. Qərbi Azərbaycanda bulqarların yaşaması haqqında ilk məlumatı verən v əsr müəllifi Moisey Xorenskidir. O, yazır ki, bulqarların vətəni Böyük Qafqazdır və onlar baş vermiş iğtişaşdan sonra eradan əvvəl II əsrdə əvvəlcə Basiana ([[Araz çayı]]nın yuxarı axarında ölkə adı), oradan da Ermənistanın Kol əyalətinə gəlib məskunlaşmışlar [2]. Bu mənbədən aydın olur ki, şimaldan bulqarların müəyyən hissəsinin Ermənistana köçməsi bir neçə mərhələdə baş vermişdir [3] . Çünki həmin müəllif yazır ki, Ermənistanın Tayk dağlarında (Gürcüstanla həmsərhəd dağlıq zonada) və Banəndə bulqar tayfası yaşayır [4]. Çorox çayının sol sahilində indi də "Bulqar dağı" adlı toponim vardır [5].
Bulqar tayfasının adı "Dədə Qorqud" eposunda da çəkilir. [6] Erkən orta əsrlərə aid mənbələrdə bulqarların kazan, çakar, kol (kul), kuvyar və basil adlı tayfalardan ibarət olması göstərilir. Ermənistanda Qazan adlı qala XII əsrdən məlumdur və orada indiki Qukasyan və Artik rayonlarında keçən əsrdə Qazançı adlı azərbaycanlı kəndləri vardı. (Bir Qazançı kəndinin adı 1946-cı ildə dəyişdirilərək Meqreşen adlandırılmışdır). Moisey Xorenski yazır ki, erməni çarı Xosrovun vaxtında Ermənistana "qüdrətli basillər" gəlib məskunlaşmışlar [7]. "VII əsr erməni coğrafiyası" adlı əsərdə basillərin Volqanın Xəzərə töküldüyü 70 qolunun sahillərində yaşaması qeyd olunur. [8]
Bulqarların çakar tayfasının adı Ermənistanda Çaxırlı azərbaycanlı kəndinin adında öz əksini tapmışdır. Çaxırlı adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır və onların əslində Çakarlıdan təhrif olunması barəsində çoxdan yazılmışdır. Bulqarların kol (kul) tayfasının Ermənistanda yaşadığını göstərən faktlar çoxdur. Lakin iş orasındadır ki, eyni tayfa kəngər-peçeneqlərin tərkibində də olmuşdur. Ona görə də Ermənistanda kol etnonimi ilə bağlı qədim toponimlər haqqında aşağıda kəngər-peçeneqlərdən danışdıqda deyəcəyik. Çünki, bizcə, bu tayfa Ermənistan ərazisinə məhz kəngər-peçeneqlərin tərkibində gəlmişdir.[9]
Mündəricat |
Bulqarların Avropaya koçməsi [redaktə]
Hiunguların yıxılmasından sonra, hunların qərbə köç etməsi səbəbindən bolqarlar şimala çəkildilər. V əsrdə şərqdən gələn Sabir türkləri ilə qarşılaşdılar və daha da şimala və qərbə çəkildilər. Avropa Hunlarının bir parçası oldular. Avropa hunları ilə ogur türklərinin qarışmasıyla "Bolqar" adıyla xatırlanan türk birliyini meydana gətirdilər. Bolqar – "bulanmaq", "qarışmaq" mənasını verməkdədir. Hunlardan sonra Sabirlərin və Göytürklərin hakimiyyətinə girdilər. Ogur qəbilələri avarların İstanbul mühasirəsində avarlara kömək etmişlər. Bizans-Avar rəqabətində Balkan ogurları bəzən bizanslıların, bəzən də avarların tərəfində olmuşdular.
Böyük Bolqar xanlığı [redaktə]
Bolqarlar bir çox türk soylarının birləşməsiylə 630-cu ildə ortaya çıxdılar. Böyük Bolqar xanlığını Kubrat Xan qurdu. VII əsrin ilk yarısında Xan Kubrat Qaradənizin şimalında dağınıq yaşayan türk Kutrigurlar, Utiqurlar, Sabirlər və Onogurlar kimi soyları və bundan başqa 7 slavyan qövmünü, Bizansın razılığı ilə qurduğu ilk böyük bolqar dövlətinin tərkibində birləşdirmişdir. Beləliklə Bolqar adında yeni bir boy əmələ gəlmişdir. Ancaq qurulan dövlət uzun ömürlü olmadı. VII əsrin ikinci yarısında, Kubrat xanın 665-ci ildə ölümündən sonra digər bir Türk xalqı olan Xəzərlər bu dövləti məğlub etməyi bacarmışlar.
Kubratın böyük oğulu Batbayan (Bayan) Xəzərlərin hökmdarlığı altında yaşamağa razı olmuş və Xəzərlərə qatılmışlar. Xəzərlərin hakimiyyəti altında yaşamağa razı qalan bolqarlara Quru Bolqarlar deyilir. Xalqın ən əhəmiyyətli hissələrindən bir qismi şimala köç edib İdil bolqarları dövlətini qurdular və və şimala köç edən İdil bolqarlarına Ağ Bolqarlar da deyilər. Ağ bolqarlardan bu günki Çuvaşlar xalqı meydana gəlmişdir. Xan Asparuhun tabeçiliyi altında cənub-qərbə köç edən hissə isə 678-ci ildə Tuna bolqar dövlətini qurmuşlar və Bu günki Bolqarıstanın təməlini qoymuşdular. Digər bir qrupun isə avarlara qatılaraq daha da qərbə, orta Avropaya doğru köç etdiyi güman edilir.
Mənbə [redaktə]
- ↑ Qeybullayev Q. Qədim türklər və Ermənistan. B. : Azərnəşr, 1992, 140 səh.
- ↑ Moisey Xorenski, II kitab, 56 fəsil
- ↑ Гейбуллаев Г. А. Топонимия Азербайджана, səh. 27.
- ↑ Moisey Xorenski, III kitab, 44-cü fəsil
- ↑ Kırzıoğlu M. Fəxrəddin. Göstərilən əsəri, səh. 329.
- ↑ Алияров С. С. К ономастике "Книге Коркута" ("Канглы", "Балгар") "Azərbaycan dilinin tarixi leksikasına dair tədqiqlər". Bakı, 1988, səh. 13 – 18.
- ↑ II kitab, 58-ci fəsil
- ↑ Армянская география VII века, səh. 35
- ↑ Qeybullayev Q. Qədim türklər və Ermənistan. B. : Azərnəşr, 1992, 140 səh.
Həmçinin bax [redaktə]
Xarici keçidlər [redaktə]
 |
Commonsda Bulqarlar ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var. |
