Farslar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Farslar
fars. فارسی‌زبانان
Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006.jpg
Ümumi sayı
33 250 000 (2013)
Yaşadığı ərazilər
Flag of Iran.svg İran 29 198 000 (2013)[1]
Flag of Turkey.svg Türkiyə 612 000 (2013)[2]
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 585 000 (2013)[3]
Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 406 000 (2013)[4]
Flag of Iraq.svg İraq 405 000 (2013)[5]
Flag of the United States.svg ABŞ 341 000 (2013)[6]
Dili

fars dili

Farslar — əsasən İranda yaşayan xalq.

Məskunlaşma və say[redaktə]

Dünyada sayları 2013-cü ilə olan təxminə əsasən 33 milyondan çoxdur. Onlardan 29 milyonu İranda, qalanları Türkiyədə, BƏƏ-də, İraqda, Qətərdə, Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Almaniyada, Kanadada, Fransada, Böyük Britaniyada, Küveytdə, İsveçdə və digər ölkələrdə yaşayırlar. Fars dilində danışırlar. Dindarların əksəriyyəti şiə, azlığı sünni, bəhai, zərdüşti və sairədir.

Fars xaqının mənşəyi və "fars" sözünün mənası[redaktə]

Farslar Yaxın ŞərqÖn Asiya regionunda ən qədim mədəniyyətin bugünkü varisi,dünya miqyasında ən qədim dövlətin bugünkü sahibləridir.Çünki,farslarla eyni vaxtda,və ya onlardan da əvvəl mədəniyyət və dövlət yaratmış xalqlar olsa da,bugün nə həmin xalqlar,nə həmin mədəniyyətlər,nə də həmin dövlətlər artıq mövcud deyil.Birtək fars xalqı üzərində min illər keçməsinə rəğmən hələ də öz qədim mədəniyyətlərini və dövlətlərini qoruyub saxlayırlar. Bugünki İranın ən qədim sakinləri hələ e.ə.VI minillikdən bu ərazilərdə yaşayan elam xalqı olmuşdur.Elamların müxtəlif zamanlarda Mesopotamiyada yaşayan müxtəlif xalqlarla qaynayıb-qarışmasından zəndlər,kürdlərpəhləvilər kimi etnik xalqlar meydana gəlmişdir. E.ə. II minillikdə isə Şərqi-Avropada,Qara dənizin şimal sahillərində yaşayan arilər bugünki "Fars" vilayətinə köç etmişlər.Arilər və elamların qarışığından isə fars xalqı meydana gəlmişdir.İlk dəfə e.ə.IX əsrdə fars sözünə qədim Aşşur kitabələrində rast gəlinmişdir.Fars sözünün mənası qədim pəhləvi dilində "iti","cəld" anlamını ifadə edir.Bu da arilərin tez bir zamanda bu ərazilərdə məskunlaşmasına işarə edir. E.ə. VIII əsrin II yarısında isə farslar tayfa ittifaqı yaratmışlar.Ona Əhəmənilər sülaləsi başçılıq etmişdir.Sülalənin banisi də Əhəmən olmuşdur.Onlar əvvəl Aşşurun,sonra Midiyanın tabeliyində olmuşlar. E.ə. 550-ci ildə Midiya dövlətinin varlığına son qoyan Kir (Kəryuş) Əhəmənilər dövlətinin əsasını qoymuşdur.Əhəmənilər dövləti e.ə.330-cu ilə qədər mövcud olmuş və fars xalqının formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır.

Tarixdə farslar[redaktə]

E.ə.547-ci ildə Kiçik Asiyada Lidiyanı,az sonra buradakı yunan məskənlərini,e.ə.539-cu ildə Babili işğal edən Əhəmənilər demək olar ki,bütün Cənubi Qərbi Asiya regionunu özlərinə tabe etmişlər.E.ə. 530-cu ildə II Kir Tomiris tərəfindən öldürüldü.Onun yerinə oğlu II Kambiz keçdi və o,e.ə. 525-ci ildə Peulisiya döyüşündə Misir ordularını məğlub etdi və Misiri tam tabe etdi.Bu döyüşdən sonra Əhəmənilərin ərazisi Misirdən Hindistana,Fars körfəzindən Böyük Qafqaza qədər uzanmışdır.E.ə.552-ci ildə Əhəməni taxtına I Dara əyləşdi.O,pul islahatı keçirdi,vahid pul islahatı keçirdi.Dövlətin ərazisi 20 satraplığa bölündü.Onun dövründə bütün Şimali HindistanKiçik Asiya yarmadası tabe edildi.Əhəmənilər dövləti e.ə.330-cu ildə Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən süquta uğradıldı. E.ə.323-cü ildə İsgəndər öldükdən sonra onun imperiyası parçalandı və farslar Parfiya(Farslar ölkəsi) dövlətini yaratdılar.Partfiya dövləti bizim eranın III əsrinədək mövcud olmuş və regionda ən aparıcı dövlət olmuşdur. 226-cı ildə isə İranda hakimiyyət dəyişikliyi baş vermiş,Parfiya Arşakilər sülaləsini Sasanilər əvəz etmişlər.Sasanilərin dövründə İranla qonşu olan bütün dövlətlər İranın tabeliyinə keçmişdir. Sasanilər 651-ci ilə qədər İranda hakimiyyətdə olmuşdur.VII əsrin ortalarında isə İran ərəb işğallarına məruz qalmış və Sasanilərin əlində olan bütün ərazilər Ərəb Xilafətinə keçmişdir.Bununla da fars xalqının həyatında əsaslı dönüş baş vermişdir.Bu dönüşün əsasını farsların İslam dinini qəbul etməsi təşkil edir.Farslar İslamı qəbul etdikdən sonra fars mədəniyyətni tərəqqi etmiş,farsların həyatında da İslam dininin gətirdiyi humanist,demokratik,insansevər yeniliklər baş tutmuşdur.

Türkləşmə və yenidən Farslaşma[redaktə]

Ərəb Xilafətinin tənəzzül etdiyi IX-XI əsrlərdə İran ərazidində müxtəli fars və türk dövlətləri meydana gəlmiş, İran çox sayda xırda feodal dövlətlərinə parcalanmışdır. 1040-1054-cü illərdə İran ərazisi türk mənşəli səlcuqların yürüşlərinə məruz qalmışdır. Bu da İranın tam şəkildə vahid dövlətin tərkibində birləşməsinə şərait yaratmışdır. Bu dövr həm də farsların türkləşməsi dövrü kimi də təsnif edilir. Həmin vaxtdan etibarən XX əsrin 20-ci illərinə kimi İran ərazisi türk dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. 1136-1225-ci illərdə Atabəylər, 1225-1231-ci ilərdə Xarəzmşahlar, 1231-1350-ci illərdə monqollar,XXIV əsrin 50-ci illərindən 1501-ci ilədək müxtəlif vaxtlarda AğqoyunluQaraqoyunluların, Cəlairilərin və s. tərkibində olan İran ərazisi 1501-ci ildə Səfəvilər dövlətinin yaranması ilə Azərbaycan Səfəvi sülaləsinin tərkibində olmuşdur. 1736-cı ildə Səfəvilərin hakimiyyəti sona yetir və Nadir şah Əfşar hakimiyyətə gəlir. 1747-ci ilədək hakimiyyətdə olan Nadirin dövründə dövlətdə fars ünsürləri daha da önə çıxmış, türkləşməni yenidən farslama əvəz etmişdir. Nadirin ölümündən sonra isə İranda mərkəzi hakimiyyət uğrunda Urmiya xanı Fətəli xan Əfşarın, Məhəmmədhəsən xan Qacarın və zəndilər sülaləsindən Kərim xan Zəndin mübarizəsi başlamışdır.

Məşhur farslar[redaktə]

Fraorta Kaştariti-Qədim fars Midiya dövlətinin qurucusu Əhəmən-fars Əhəməni dövlətinin qurucusu Dara-Əhəməni hökmdarı Xerx(Kserks)-Əhəməni hökmdarı Ərdəşir Babəkan-fars Sasani dövlətinin qurucusu və eyniadlı sülalənin banisi Xosrov Pərviz ƏnuşirəvaN-fars Sasani dövləti hökmdarı Yezdəgird-fars Sasani dövləti hökmdarı Bəhram şah-fars Sasani dövləti hökmdarı İsfədiyar mərzban-Sasani mərzbanı İbn Sina-məhşur elm xadimi,təbib,filosof,musiqişünas,riyaziyyatçı,illahiyyatçı,psixoloq. Hafiz Şirazi-şair Sədi Şirazi-şair Kərim xan Zənd-Zənd sülaləsi banisi Nima Yişic-şair Peyman Bəxtiyar-şair Məliküşşüəra Bahar-şair General Zahid-siyasi xadim,hökumət başçısı İmam Xomeyni-bütün İran xalqının ümumilli lideri və İslam İnqlabı lideri

İstinadlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]