Urmiya

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: اورمو

Urmiya — Azərbaycanın ən qədim və böyük şəhərlərindən biri, böyük mədəniyyət və din mərkəzi.

Urmiya şəhəri Urmiya gölündən 18 km qərbdə yerləşir. 2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalmanın yekunlarına əsasən əhalisinin sayı 577,307 nəfərdir.

Əyalətin dağları onu Türkiyə və İraqdan ayırır. Urmiyada hava qışda soyuq, yayda mülayim və sərindir.

Tarixi

Urmiya şəhərinin tarixi çox qədim dövrlərdən bir çox yerli və xarici tarixçilərin diqqətini cəlb etmişdir. İran tarixçilərindən Məhəmmədhəsən xan, Ə.Dehxuda, Ə.Rəzməra öz əsərlərində Urmiya şəhərinin tarixi haqqında qiymətli məlumatlar vermişlər.

Ə.Dehxuda yazır: "Qədim və böyük olan bu şəhər deyildiyinə görə Zərdüştün şəhəri olmuşdur və Urmiya gölünün qərbində, ondan 3-4 mil aralı olan sahildə yerləşir".

Maddi və mədəni imkanlarına, coğrafi mövqeyinə və iqlim şəraitinə görə Urmiya şəhəri vaxtilə Şərqdə böyük şöhrət qazanmışdır. Urmiya şəhəri Qafqazı Kürdüstan, Ermənistan, habelə Beynəlnəhreyn, Kiçik Asiyanı isə Pakistan və Hindistanın bir sıra şəhərləri ilə birləşdirən ticarət yolları üstündə yerləşirdi. Zaqroş dağlarının şimal-şərq qolunu təşkil edən Sir dağı ilə Urmiya gölü arasında yerləşən bu şəhəri Tərzi təpələri Türkiyə-İran (Güney Azərbaycan) sərhəd zonasından ayırır. Zaqroş dağlarının ən yüksək zirvələrindən başlanğıcını alan Şəhər çayı şəhərə daim təravət və heyrətamiz gözəllik verməklə bərabər, onun ətrafında bağçılıq, bostançılıq və digər kənd təsərrüfatı bitkilərinin inkişafına da geniş imkan yaratmışdır.

Assur mənbələrində Armait (Urmeyate) qalasının adı Zibia (müasir Ziviyə) qalası ilə birgə çəkilir. Həmin mənbədə Manna dövlətinin paytaxtı olan İzirtunun Zibia və Armait qalalarına yaxın yerləşməsi də göstərilmişdir.

Ə.Dehxuda qeyd edir ki, Urmiya gölü Avestada Çiçəst, orta əsr müəlliflərinin əsərlərində Tila, Urmiya şəhərinə gəldikdə isə o müxtəlif mənbələrdə Armait, Tabarma (Tabarmeys) və Urmiya adlandırılmışdır.

Urmiya şəhərinin qədim tarixə malik olması faktını yazılı mənbələrdən əlavə şəhərin özü, habelə onun ətrafından əldə edilən maddi-mədəni abidələr də sübut edir. Urmiya və ona yaxın olan ərazilərdən arxeoloji tədqiqatlar zamanı tuncdan hazırlanmş uzun və gödək qılınclar, üstü naxışlı xəncərlər, ev əşyaları, zinət əşyaları və digər əşyalar əldə edilmişdir. Mütəxəssislərə görə buradan tapılan əşyalar eramızdan əvvəl VII-VI əsrlərə aiddir.

Urmiya ərazisindən tapılan qiymətli maddi-mədəniyyət nümunələrinin çoxu ABŞ, İngiltərə və Fransa muzeylərində saxlanılır. Bundan başqa bu ərazidən tapılan əşyalar İrane Bastan Muzeyində də özünəməxsus yer tutur.

Urmiya şəhəri istər Parfların, istərsə də Sasanilərin dövründə əsas atəşpərəstlik mərkəzlərindən biri və ziyarətgah olmuşdur. Urmiya eramızın VI-VII əsrlərindən etibarən Nəsturilərin (nestorianlar) də dini mərkəzinə çevrilmişdir. Hazırda Nəsturilərin bir neçə tarixi kilsəsi bu şəhərdə qalmaqdadır. Zəkəriyyə Məhəmməd Əlqəzvininin göstərdiyinə görə Urmiya şəhəri istər ticarət, istərsə də meyvə və başqa məhsulların bolluğuna görə Şərqdə ən məşhur şəhərlərdən olmuşdur.

Urmiya şəhəri haqqında Yaqut Həməvi yazır: "...mən özüm şəhəri görmüşəm, çox gözəl və bolluq olan bu şəhər əlverişli iqlim şəraitinə, təbii gözəlliyinə, suyunun, meyvəsinin, habelə bostanlarının çox olmasına görə bu dövrdə olan digər şəhərlərdən fərqlənir".

624-626-cı illərdə şəhər Bizans imperatoru İrakli tərəfindən zəbt edilərək qarət edilmişdir. Mənbələr göstərir ki, Urmiya eramızın VIII əsrində Azərbaycanın ən böyük şəhərlərindən biri olmuşdur. Şəhəri düşmən hücumundan müdafiə etmək üçün onun qala divarlarının ətrafında yerli əhali tərəfindən on min addım uzunluğunda dərin xəndək qazılmışdır. Şəhərin böyüklüyünü gözlər önünə sərən bu xəndəklərin izləri indi də qalmaqdadır.

Görməli yerləri

Urmiyada çoxlu tarixi yerlər və abidələr olub. Lakin, bəzi tarixi hadisələr və müxtəlif tayfa və qəbilələrin hücumları üzündən bu abidələr dağıdılmışdır.

1. Urmiya gölü YUNESKO tərəfindən qeydiyyata alınmış biosfer qoruqlarından biridir.
2. Zənbil, Həftəpə və Qaynaryer mineral və qaynar su mənbələridir.
3. Cahar Bürc binası və İsmail Ağa, Kazım xan, Bardok, Dam Daş və Baxşı Qala qalaları - tarixi və memarlıq abidələri.
4. Köhnə Bazar.
5. Memarlıq, tarix və təbiət muzeyi.
6. Mirdavud məzarı.
7. Əski Cami məscidi, Sərdar və Urmiya minarəsi.
8. Əlavian minbəri və başqa müqəddəs yerlər.

Əhali

Əhalisinin əksəriyyəti - təxminən 90%-i Azərbaycan türkləri olmaqla, bir neçə məhəlləsinə köçmüş kürdlər-7% , həmçinin az sayda ermənilər və assuriyalılar da yaşayır.

İnzibati bölgü sistemi

Urmiya şəhristanı beş bölgə və ya nahiyəyə ayrılır:

• Mərkəz: Baranduzçay, Şimali Baranduzçay, Cənubi Bərənduzçay, Baş Qala, Baxşılıçay, Türkmən, Döl, Rzaçay, Cənubi Nazlıçay və Urmiya şəhəri.
• Ənzəli: Cənubi Ənzəli, Şimali Ənzəli. Mərkəzi Quşçudur.
• Silvanə: Tərgavər, Mərgavər, Dəşt. Mərkəzi Silvanədir.
• Somay Bərədost: Cənubi Somay, Şimali Somay, Bərədost. Mərkəzi Serodur.
• Nazlı: Tulatəpə, Nazlıçay, Şimali Nazlıçay. Mərkəzi Nuşindir.

Həmçinin bax

• Qərbi Azərbaycan ostanı
• Urmiya gölü

Xarici keçidlər

Urmiya Dövlət Universiteti

• Kosmosdan Urmiyanın küçələri, yolları, binaları və s. görünüşü
• Qərbi Azərbaycan Ostanın Rəsmi dövlət Saytı - Farsca
• Urmiya rəsmi dövlət saytı - Farsca
• Urmiya bələdiyyəsinin saytı - Farsca
• Urmiya Dövlət Universiteti- Farsca
• Urmiya Dövlət Tibb Universiteti - Farsca
• Urmiya Azad Universiteti - Farsca
• Artemiya Mərkəzi - Farsca
• Urmiya Neft-Kimya Sənayesi - Farsca
• Urmiya şəhərinin məlumat saytı – Farsca – Türkcə (Ərəb əlifbası)
• Kazım daşı (Urmiya gölü)