Xoy şəhristanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xoy Şəhristanının bəxşləri və şəhərləri

Xoy şəhristanı və ya Xoy bölgəsi (farsca:شهرستان خوی) - İran İslam Respublikasının Qərbi Azərbaycan ostanının (vilayətinin) 14 şəhristanından biri.Şəhristanın inzibati mərkəzi Xoy şəhəridir.

Əhali[redaktə]

2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə şəhristanın əhalisi 365,573 nəfər (kişilər:183,556 nəfər - qadınlar:182,017 nəfər) olmuşdur[1][2]. Xoy şəhristanında əsasən azərbaycan türkləri, və az sayda köçəri kürdlər yaşayırlar.

Əhali
Bəxşlər 2006 s.a. Milli çoxluq Azlıq
Cəmi 365 573 azərbaycanlı kürd
Mərkəz (Xoy) 260 854 azərbaycanlı kürd
Çaypara 42 225 azərbaycanlı ...
Qotur 24 407 kürd azərbaycanlı
Səfaiyə 20 172 kürd azərbaycanlı
Evoğlu 17 915 azərbaycalı ...
  • Azərbaycanlılar şəhristanın bütün bəxşlərində yaşamaqlarına baxmayaraq yalnız Mərkəzi (Xoy), Çaypara və Evoğlu bəxşlərində ümumi əhalinin mütləq əksəriyyətini təşkil edirlər .
  • Hesablanmış təxminlərə əsasən şəhristanın ümumi əhalisinin təxminən 10%[3]-ni kürdlər və ya kürd dillilər təşkil edir .[4]Onların əksəriyyəti Qotur (bəxşin ümumi əhalasinin təxminən hamısı) və Səfaiyə (bəxşin Sökmənabad kəndistanında əhalinin təxminən hamısı) bəxşlərində, az sayda pərakəndə şəkildə isə Xoy şəhərində (kürəsünnülər) məskunlaşmışdırlar . Xoy şəhristanında Səfaiyə və Qotur bəxşlərində əhalinin çoxluğunu kürd dilinin kurmanc ləhcəsinin şəkak şivəsində danışan, sünni müsəlmanlar təşkil edir . Bu insanlar mamaqanlu və kürəsünni tayfalarına mənsubdurlar . Mamaqanlu tayfası kürd kökənlidir və ana dil olaraq kürd dilinin kurmanc ləhcəsinin şəkak şivəsində danışırlar . Kürəsünnülər kökən olaraq türk olub 24 oğuz boyunun Üçoxlar qolundan - Göyxan oğullarından biri olan Çepni boyundan törəmişdirlər . 1918-1921-ci illərdən başlayaraq son 90 ildə kürəsünnülərin müəyyən qismi yaşadıqları bölgələrdə köçəri kürd əhalinin təsiri (xüsusiylə silahlı təzyiqi) ilə adət ən-ənə və dil baxımından kürdləşmişdir . Hazırda İrandakı kürəsünnülər ev dili (ana dili) olaraq azərbaycan dilindən istifadə etslər də əksəriyyəti kürd dilini bilir və belə demək münkünsə iki dillilik dövrünü yaşayırlar . Mamaqanlılar köçəri , kürəsünnülər isə oturaq həyat sürürlər .[4]Şəhristandakı kürəsünnü kəndləri bunlardır[5] : Estiran, Yestikan, Babəkan, Dizə, Qərətəpə, Qotur, Mahalı, Məxin, Raviyan, Zeri, Gügürd, Almalı, Zeyvə, Hindivan ve Körpiran .[6]
  • 2011-ci ildə yenidən əhalisiyahısı almaq aparılmışdır və indilik 2006 siyahısı əldədir. Çaypara Xoydan ayrılmış və özünə bir şəhristan olubdur.

Adlandırmasının Qaynaqları[redaktə]

Xoy sözcüyü bir neçə dildə məna verməkdədir. ama bu şəhərdə yaşəyanlar görək nə dildə danışırlar. üstdə göstərilən kimi bu şəhərin azərbaycanın başqa şəhərləri kimi cəmaəti azərbaycan türkşəsində danışmaqdadırlar. buna görədə əvvəldə xoyun bu dildə mənalarını axdaracayıq.

Qoy قوی[redaktə]

Türkcədə ən yaxın məna Xoya Qoy(Qoyun) sözcüyüdür ki Qucaq mənasını yetirməkdədir[7] ki indidə işlədilir: Uşaq anasının QOYNUNDA özünü çox rahat hiss edir. şəhər insanların yaşamaq yeridir və onlar orada özlərini rahat hiss edirlər.

Qoyaq قویاق[redaktə]

Qoyaq Vadi Məhəl və yer mənasını yetirməkdədir[8]. olsun ki bunun köküdə həman Qoy sözcüyüdür ki bir şəhərin adını çox yaxşı yetirir.

Qoyun قویون[redaktə]

Bəziləridə Xoy sözünü Qoyun sözündən biliblər. Qoyun yəni davar. deyirlər ki xoy sözü qoyun sözündən alınmışdır.[9]

Quyu قویو[redaktə]

Quyu(Quy) sözü dərin yerinin mənasını yetirməkdədir. ki indidə türkcədə işlədilir və hamı onun mənasını bilir. xatırladmalıyıq ki Xoy şəhəri Azərbaycanın ən alçaqda yerləşən şəhərlərindən dir və bunu qaratəpədən(Urmiyə Xoy arasında yol üstündə bir darböğazdır.) enəndə görmək olar. Xoy təqribən 1100 metre açıq dənizlərdən ucadadır bu na görədə hətta Urmiyə Gölundən də alçaqdadır. Xoylular özləridə oraya xoy çuxuru deyirlər.[10]

Xavi-Xuy[redaktə]

Bəzi iddialara görə Pəhləvi dilində Xavi,Xəy kimi sözcüklər vardir ki Tər və yaş mənasını yetirirlər və Farsçılar Xoy kəliməsini onlardan bilirlər ama bu kəlimələrin xoyun hava durumu və yerinə heç bir bənzəri yoxdur! niyə ki xoyda o qədərdə yağış filan yoxdur. hələ yeridə Qərbi azərbaycanın O biri şəhərlərindən qurudur. Xuy sözüdə kürdcədə duz mənasını yetirməkdədir. ama görək xoyda nəqədər kürd yaşamaqdadır. ərdəysə türklərin 5-də biri ki oda uzaq kəndlərdə yaşıyırlar. xoyun duz məna verməsi bir az tərs gəlir.Xoyda nə qədər duz varki oranı duz adlandırsınlar. sonrada xoydan bir az fasiləli kənd var ki oraya duzlaq deyirlər onda xoy adı duzlaq olmalı idi, Xuy yox. Urmiyənin duzu xoydanda çoxdur(Urmiyə gölü şor sudur) və kürdüdə niyə oraya Xuy demiyiblər. bunlar bir qism sorulardılar ki adamın beynindən keçirlər. ama bundan üstdəki sözlər xoyun hava və coğrafi durumuna çox yaxın görünürlər.

Coğrafiya durumu[redaktə]

Xoy şəhəri 5,548 km² genişliği ilə azərbaycan və İranın ən şumal-qərbində və İran - Türkiyə sərhəddində yerləşibdir. Xoyun Tehranla məsafəsi 780 km, Təbrizilə 165 km-dir və İran Avropa tranzit yolu xoyun 30km liyindən keçir. xoy geniş bir sahədə və böyük dağların arasında yerləşibdir buna görədə (xoy çuxuru)da adlanır.xoyun ən böyük daği əvrin dağıdır(əvrin türk dilində böyük və əzəmətli məna verir). dağın hündürlüyu 3650 metrədən çoxdur.qotur,ağçay və qoduq boğan əvrin dağının ən önəmli axar çaylarıdırlar ki xoyun münbit çölunu illər boyudur suvarırlar.xoyun iqlimi dağlıqdır, çox soyuq və qarlı qışları var.gül çiçəkli yazlar,yumşaq yayları var ki gahdan istiyə sarı yönəlir və boyali payızları ilə görkəmli və gözal doğa səhnələrini yaradır.

Tarix boyunda[redaktə]

Qazibilim tapıntılarından bəllənir ki insan yaşamı xoy sahəsində onminillər bundan öncəyə qayıdır. daş və suvaq yazılar ki sumer, aşur və orartulara aiddilər ,bilikçilərin zənnicə Arateta sahəsi ki sumer yazılarında deyilib həman sahədir ki Aşur yazılarında ((sangi buto))(xoy,mərənd və güney mahalı) adlanıbdır. islam dövrundə bu yurd həmişə xoy adı ilə tanınıb.xoy ermənilər qəsbkarlıq yürüşü qarşısında aslanlar kimi dayanıb və şəhəri onların əlinə vermədi.

Adlı-sanlı şaxslər[redaktə]

Xoyun neçə adlı-sanlı şəxslərini aşağıda ad aparacayıq:

Yusif İbn İsmayil Xoyi

Əmir Salman xan Dünbüli (Çors və Xoy hakimi)

Əmir Əhməd xan Dünbili-Xoy hakimi

Əmir Hüsenqulu xan Dünbüli (Xoyün Fəthəli şah Qaçar dövründə hakimi)

  • Cəfərqulu xan Dünbili (Xoy Fəthəli şah dövründə və Şəkinin rus üsul-idarəsi dövründə hakimi), (Xanxoyskilərin babası)

Əbülhəsən xan Dünbüli (Əbülhəsən xan Səba adli, iranin yeni müsiqisinin banisi)

Əllamə Şeyx Şahabəddin Məhəmməd Xoylu (Şamın Dəməşq şəhərinin baş qazısı və VII (hicri) yüzilliyin bilim adamlarindan)

və ən onamlilərdən biri Ayətullah üzma Seyid Əbulqasim Xoylu şiə məzhəbinin oz çağında birinci din bilik adami-idi.

və çoxlu sayıda ayrıları...

Dil və mədəniyyət[redaktə]

Xoy Şəhristanı əhalisinin dili Azərbaycan Türkcəsi , dini müsəlman - şiədir . İslamdan öncə və sonrakı sayaqlar xoyun əhalisinin davranışlarında özünu göstərmakdədir. islamdan öncə sayaqlar:

aşiqlar(öncə ki uzanlar)bu sahənin əsil mədəniyyət nişanəsidir ki hələdə xalqın içində gözəgəlim şəkildə görünürlər. kosa,sayaçı,taxıl(buğda biçimi sayağı)va daha ayrı sayaqlar ki yavaş yavaş modern yaşam səbəbindən unudulmaq üzərindədirlər.

Tarixi fenomenallar və doğal cazibələr[redaktə]

  • Şəms Təbrizi qurğusu
  • Xatın körpüsü
  • Qala qapısı
  • Üst örtülü bazar
  • Kəbiri evi
  • Mütəllib xan məscidi
  • Qotur körpüsü(iranı avropaya bağlıyan körpü ki 130metrəyə yaxın ücaliği var)
  • Bastam qalası

ildə ortaq 300~400mm yağiş və hündür dağlarin olmasi nədəni ilə bu şəhərin dörd bucağında çox görkəmli va gözəl görünşlər yaradilir.

Xoy Şəhristanının bəxşləri[redaktə]

Xoy şəhristanı beş bəxşə şamildir:

  • Mərkəz bəxşi
  • Səfaiyə bəxşi
  • Evoğlu bəxşi
  • Qotur bəxşi
  • Çaypara bəxşi

Xoy Şəhristanının şəhərləri[redaktə]

Xoy şəhristanın dörd şəhəri var.

Xoy Şəhristanının Kəndistanları (Dehestanları)[redaktə]

  • Mərkəzi bəxşinin kəndistanları:
  • Dizəc
  • Rahal
  • Firürəg
  • Qərəsü
  • Gövhərən
  • Səfaiyə bəxşinin kandistanları
  • Ələnd
  • Sökmənabad
  • Evoğlu bəxşinin kəndistanları
  • Evoğlu
  • Vəldiyan
  • Çaypara bəxşinin kəndistanları
  • Çaypara
  • Hacılar
  • Qotur bəxşinin kəndistanları
  • Zeri
  • Qotur

Kəndlər[redaktə]

Xoy Şəhristanının 400 - ə yaxın kəndi vardır.

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

Mənbə[redaktə]

  1. Statistical centre of Iran
  2. http://www.xist.org/cntry/iran.aspx?levels=West%20Azarbayejan
  3. Guney Azerbaycan kürt sorunu :Hoy İlçesinin Demografik Durumu
  4. 4,0 4,1 Kuresünniler Tarih ve Kültür Platformu :Güney Azerbaycan ve Kürt Sorununda ki Küresünniler
  5. Guney Azerbaycan kürt sorunu :Küresünniler ve 1921'de Türkiyeye Göçleri
  6. Kuresünnülər Tarih ve Kültür Platformu :Küresünnilerin İranda Yaşadıkları Yerler
  7. Divani lüğati türk Mahmut Kaşğəri
  8. Türkcə sözlüklərdə eynən belə yazılıbdır Örnək:LingvoSoft Dictionary 2008 for Windows
  9. Azərbaycan şəhərlərinin adına bir baxış,istanbul türkcəsi,1958, təbriz kitabxanası, s.54,55
  10. Xoy valiliyi