Azərbaycanlılar

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Jump to: naviqasiya, axtar
Azərbaycan Türkləri , Azərbaycanlılar
(آذربایجان تورک لری , آذربایجانلیلار)
Cəmi say 35-45 milyon
Əhəmiyyətli sayda yaşadığı bölgələr İran bayrağı İran:
23 500 000[1][2][3][4][5][6]

Azərbaycan bayrağı Azərbaycan:
  7 205 464[7][8]

Türkiyə bayrağı Türkiyə:
  800 000[9]
Rusiya:
  621 840[10]
ABŞ bayrağı ABŞ:
   5 553[11]

İraq bayrağı İraq:
  1 537 000[12] - 3 000 000[13][14][15][16][17]
Gürcüstan:
  284 761[18]
Qazaxıstan:
  78 265[19]
Türkmənistan bayrağı Türkmənistan:
  35 500[20]
İsveç bayrağı İsveç:
  389[21]
Niderland bayrağı Niderland:
  582[22]
Belorusiya bayrağı Belarus:
  6 362[23]
Tacikistan bayrağı Tacikistan:
  800[24]
Özbəkistan bayrağı Özbəkistan:
  62 000[25]
İtaliya:
  135 [26]
Moldova:
  891[27]
Qırğızıstan:
  14 014[28]
Latviya:
  1 700[29]
Litva:
  788[30]
Estoniya:
  880[31]
Əfqanıstan:
   11 000[32] - 1 000 000[33][34]
Norveç:
   258[35]
Ukrayna:
   45 176[36]
Kanada:
   3 465 [37]
İslandiya:
  3[38]
İordaniya:
  6.519 (2000)[39]
Digər:
   ?
Dil Azərbaycan dili
Din İslam
Yaxın etnik qruplar Türk xalqları


Azərbaycanlılar və ya Azərbaycan Türkləri[40] - əsasən Cənubi Qafqazda və İranda yaşayan və ana dilləri Azərbaycan dili olan türk xalqıdır.1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələrinin nəticəsində iki fərqli dövlətlərdə yaşamalarına baxmayaraq, bugünkü Azərbaycan Türkləri vahid etnik qrup təşkil edir[41].

Azərbaycanlıların sayı barədə statistika YUNESKO-nun hesabatı, Diaspora ilə İş üzrə Dövlət Komitəsinin apardığı araşdırmalar, Azərbaycanın xarici ölkələrdəki səfirliklərinin verdiyi məlumatlar və Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının Hesabat məruzəsi əsasında hazırlanıb. Bəzi beynəlxalq təşkilatların və xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərən qeryi-hökumət təşkilatlarının hesabatlarında İrandan köçmüş miqrantların bir hissəsinin digər millətləri təmsi etmələrinə baxmayaraq azərbaycanlı kimi qeydə alınması azərbaycanlıların dəqiq sayını müəyyənləşdirməkdə çətinlik yaradır.

Buna baxmayaraq, Dövlət Komitəsi hazırda Azərbaycanın xarici ölkələrdəki səfirlikləri ilə birgə dünyada yaşayan azərbaycanlıların sayının dəqiqləşdirilməsi istiqamətində iş aparır. Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) təqdim etdiyi statistik məlumatlar isə fərqlidir. DAK 67 ölkənin təsnifatını aparıb və onun məlumatına görə, dünya azərbaycanlılarının sayı 50 milyonu keçib.[42]


Mündəricat

Tarix

Qədim tarix və türk kökləri

Bölgənin və Azərbaycanın miladdan qabaqkı dövrlərinin tarixin əsasən daha çox mixi yazılar, onlarda əks etdirilən etnonim, toponim və antroponimlər vasitəsiylə öyrənmək məcburiyətindəyik. əlbəttə elə həmin yazılardan çox maraqlı məlumat əldə edirik. Həmin yazılara əsasən “Azərbaycan torpaqlarındakı türk hakimiyyəti miladdan qabaq 4 min il əvvəllərə gedib çıxır. Bu mənbələrdə xüsusilə arattalılar, qutlar (quttilər), lulubilər və hurrilər haqda məlumatlar vardır”.[43]Mənbələrə əsasən Azərbaycanda yaranmış ilk türk dövləti, Aratta(Arat+ta) dövləti olmuşdur. Aratta qədim Azərbaycanın dağlıq ərazisinə verilən ad idi. Mənası, sadəcə olaraq dağ deməkdir. şumer-Akkad məktəb luğətində(miladdan qabaq 8-ci əsr) həmin sözdən “ Arattu və Aratu” nümunələri dağ mənasında əks olunmuşdur”.[44]Dağ sözü tağ, ta, ti, tu formalarında da işlənmişdir. indi də Azərbaycanda Qaflanta (qaflan+ta), Qaflantı (qaflan+ti) və sair belə dağ adları mövcuddur.

Mərkəzi Asiyadan türk köçü

Eramızın 48-ci ilində ikiyə ayrılan Böyük hun imperiyasının qərb qolunu təşkil edən hun tayfaları bir əsr sonra Qafqazdan Macaristana qədər olan bölgəni hakimiyyətləri altına almış, bu tarixdən etibarən də Hun Türklərinin Azərbaycan'a yerləşdiyi görülmüşdür.[45] [46].

Hunların gəlişini Xəzərlər, onları da Ağaçərilər izləmişdir. Ayrıca Göytürklərin bütün Mərkəzi Asiyaya hakim olmalarından sonra bəzı Türk tayfaları da Qafqaza xüsusilə də Azərbaycan'a köçmüşdür.[47]. SSRİ döründə nəşr edilən Azərbaycan Tarixi (İstoriya Azerbaydjana) adlı əsərdə Sovet Tarixçiləri "Türk unsurunun qədim zamanlardan bəri Azərbaycan'da boy göstərdiyi"ni ifadə etmişdir.[48].

Oğuzların gəlişi

Mərkəzi Asiya'nın Monqol İstilasına uğramasından sonra bəzı Türk grupları da Monqol hakimiyyətini tanımadıqları üçün Azərbaycan'a köçmüşdür.[49] [50] Azərbaycan Türkləri Səlçuqlulardan sonra Monqol İmperiyası və Böyük Teymur İmperiyası hakimiyyətində yaşamış sonra isə Qaraqoyunlu ve Ağqoyunlu dövlətlərini qurmuşdur.[51][52].

XVI əsrdə Azərbaycan Türkləri Şah İsmayılın başçılığında Səfəvi Dövlətini qurmuşdur. Şah İsmayılın şiəliği siyasi bir vasitə kimi istifadə edərək yüksəlməsi yalnız Azərbaycan Türklərinin deyil bütün Türk-İslam aləminin taleyini dəyişdirən əhəmiyyətli hadisələrdən biri olmuştur.[53][54]. Şah İsmayıl bütün Azerbaycan'ı imperiyanın mərkəzi edincə Azərbaycan Türkləri ordunun əsas nüvəsini təşkil etmişdir.[55]

Azərbaycanda əhalinin artımı

Bu gün Azərbaycan əhalisinin artımı əhalinin təbii artımı hesabına baş verir. Son 5 il ərzində ölkədə hər il orta hesabla 125 min körpə və ya hər gün təxminən 340 onun yeni kiçik vətəndaşı dünyaya gəlir. 2002-ci ildə ölkədə doğum əhalinin hər 1000 nəfərinə hesabı ilə 15 nəfər təşkil etmişdir.

Azərbaycanda ölümün səviyyəsi uzun illər ərzində nisbətən aşağı və sabit olması ilə səciyyələnir. Lakin çoxsaylı insan tələfatına səbəb olmuş Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində 1992-94-cü illərdə ölüm səviyyəsinin göstəricisi xeyli artmışdır. Sonrakı illərdə, Azərbaycan və Ermənistan arasında atəşkəs rejimi tətbiq edildikdən sonra ölümün səviyyəsi azalmışdır.

Ölümün səviyyəsi gözlənilən ömür uzunluğu göstəricisində də öz əksini tapır. Bu göstərici 72 yaş, o cümlədən kişilər üçün - 69 yaş, qadınlar üçün isə - 75 yaş təşkil edir.[56]








Həmçinin bax:

Qaynaqlar

  1. ↑ http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb
  2. ↑ petroleumworld.com
  3. ↑ Unrepresented Nations and Peoples Organization : Southern Azerbaijan
  4. ↑ World Cultures
  5. ↑ Columbia International affairs online
  6. ↑ Eurasianet.org : IRAN’S AZERI QUESTION: WHAT DOES IRAN’S LARGEST ETHNIC MINORITY WANT?
  7. ↑ 27.01.1999 census of Azerbaijan
  8. ↑ Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
  9. ↑ Oriental Encyclopedia
  10. ↑ Rusiya Dövlət Statistika Komitəsi : 2002 - ci il siyahıya alması
  11. ↑ United States Federal Statistics : • Bureau of the Census (2000 - ci il)
  12. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World
  13. ↑ Global Recordings Network
  14. ↑ İraqi Turkmen Front : Turkish Settlement Areas In Iraq
  15. ↑ Site of Kirkuk City
  16. ↑ Unrepresented Nations and Peoples Organization : Iraqi Turkoman
  17. ↑ United Nations on Human Rights Sub-commission on the Promotion & Protection of Minorities , Working Group on minorities 11th Session (22nd May-3rd June 2005) , Geneva, Switzerland
  18. ↑ Statistics Georgia : population census 2002
  19. ↑ State Committee of Kazakhstan on Statistics : census of 1999
  20. ↑ Population census of Turkmenistan 1995, Vol. 1, State Statistical Committee of Turkmenistan, Ashgabat, 1996
  21. ↑ İsveç Statistika Komitəsi : 2008 - ci il
  22. ↑ Statistics Netherlands : Population; sex, age, marital status, origin and generation, 1 January 2009
  23. ↑ National Statistical Committee of the Republic of Belarus  : NATIONAL COMPOSITION OF POPULATION OF THE REPUBLIC OF BELARUS
  24. ↑ United Nations Office of the High Comissioner for Human Rights : Problems of etnic minorities in Tajikistan
  25. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Uzbekistan
  26. ↑ İtaliya Milli Statistika İnstitutu
  27. ↑ United Nations Human Rights : Small ethnic minorities in Moldova by 2004 census
  28. ↑ regions.gov.kg
  29. ↑ 31.03.2000 census of Latvia
  30. ↑ 06.04.2001 census of Lithuania
  31. ↑ Estonia Statistics : population census of 2000
  32. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Afshari of Afghanistan
  33. ↑ Countries and Their Cultures : Qizilbash (Population estimates for Afghanistan range from 30,000 to 200,000, but some suggest the figure is closer to one million.)
  34. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Qizilbash of Afghanistan (Primary Language: Farsi, Eastern (Dari) , Secondary Languages: Azerbaijani, North
  35. ↑ Statistics Norway : Immigrant population and persons with other immigrant background , by country background and sex. 1 January 2006
  36. ↑ Ukrayna Dövlət Statistika Komitəsi : 2001 – ci il siyahıya alması
  37. ↑ Kanada Milli Statistika Agentliyi : 2006 - cı il siyahıya alması
  38. ↑ Statistics İceland : Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998-2009
  39. ↑ PeopleGroups.org : South Azerbaijani (in Jordan)
  40. ↑ Altstadt, Audrey L. (1992). The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, Hoover Press, ISBN 0-8179-9182-4, ISBN 978-0-8179-9182-1
  41. ↑ "Azerbaijani", Encyclopedia Britannica, 2009
  42. ↑ Ekspress qəzeti
  43. ↑ Arazoğlu “Müxtəsər Azərbaycan tarixi” Bakı, 2000-ci il, s13
  44. ↑ “Azərbaycan tarixi” Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1994-ci il, s78
  45. ↑ Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, İst., 1981, s.45-46, 154-155
  46. ↑ İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü,İst., 1984, s. 70
  47. ↑ İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İst., s.148-150, 157-161
  48. ↑ İstoriya Azerbaydjana,Bakü,1958,I,s.94-98
  49. ↑ O. Turan, Selçuklu Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ankara, 1965, s. 214-216
  50. ↑ Togan, Azerbaycan Etnografisine Dair, Azerbaycan Yurt Bilgisi, sayı:150 (1933), s. 101-107 ve sayı: 18, s.247-253
  51. ↑ P. Sykes, A. History of Persia, London, 1921,II, s.100-136
  52. ↑ F. Sümer, Akkoyunlular, İslam Ansiklopedisi, I, s. 251-271
  53. ↑ F. Sümer, "Azerbaycan'ın Türkleşmesi Tarihine Umumi Bir Bakış", Belleten, sayı: 83 (1957), s. 429-445
  54. ↑ A. J. Toynbee, A Study of History, London, 1935, I,s.347-376
  55. ↑ F. Sümer, Safevi Devleti'nin kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü, Ankara, 1976, s.15-42 ve s. 57-84
  56. ↑ diaspora.gov.az – informasiya – eylence portalı

Xarici keçidlər

Türk xalqları

Azərbaycanlılar, Türklər, Türkmənlər, Özbəklər, Uyğurlar, Sarı Uyğurlar, Urumlar, Xakaslar, Çuvaşlar, Çulumlar, Türkəmanlar, Altaylar, Başqırdlar, Qaqauzlar, Balkarlar, Dolqanlar, Qazaxlar, Qaraimlər, Qaraçaylılar, Qaraqalpaqlar, Qaşqaylar, Qırğızlar, Qumuqlar, Krım tatarları, Krımçaqlar, Noqaylar, Tatarlar, Tofalar, Tuvinlər, Salar, Şorlar, Yakutlar



Retrieved from "http://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar"
Alətlər sandığı