Azərbaycanlılar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycanlılar
آزربایجانلیلار
Tomyris.jpg Джаваншир.jpg Uzun Həsən.jpg Salvator Rosa - Warrior - WGA20062.jpg
Nizami Rug Crop.jpg USSR stamp I.Nasimi 1973 4k.jpg Fuzûlî.jpg Сефи 1-й 1629-42.jpg
Bəhmənyar əl-Azərbaycani.jpg Mfakhundov.jpg Alibek Huseynzade.jpg Stamps of Azerbaijan, 2007-813.jpg
Topch.jpg Mammad Amin Rasulzade.jpg Samad Vurgun20.jpg Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar.jpg
Üzeyir Hacıbəyov5.gif Qara Qarayev.jpg Fikret Emirov1.jpg Gamar almazade49 3.jpg
Heydar Aliyev 1997.jpg Khamenei-2000s.jpg Shahbanu of Iran.jpg Mehriban Aliyeva08.JPG
Azim Azimzade young.jpg Nəsibə Zeynalova.jpg Muslim Magomayev.jpg Tofik Bahramov stamp.jpg
Zadeh-barcelona-1997@92x115.gif Sami Yusuf playing violin.jpg Googoosh on Javanan e Emrooz.JPG Aziza BakuJazz2007.jpg
Ümumi sayı
40,000,000 (1998)[1]-50,000,000 (2006)[2]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Iran.svg İran 30,000,000 (2007)- 35.000.000 [3]

[4][5][6][7][8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] [17][18] [19] [20] [21] [22][23][24]

Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 9,235,001 (2012) [25]
Flag of Iraq.svg İraq 3,000,000 (1997) [26]
Flag of Turkey.svg Türkiyə 3,000,000 (2004) [27]
Flag of Russia.svg Rusiya 621,840 (2002) [28]
Flag of Georgia.svg Gürcüstan 284,781 (2002) [29]
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 85,292 (2009) [30]
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 45,176 (2001) [31]
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 35,848 (2000) [32]
Flag of Turkmenistan.svg Türkmənistan 36,586 (1995) [33][34]
Flag of the United States.svg ABŞ 400,000 [35][36][37]
Flag of the Netherlands.svg Niderland 591 (2010) [38]
Flag of Belarus.svg Belarus 5,567 (2009) [39][40]
Flag of Tajikistan.svg Tacikistan 800 (2000) [41]
Flag of Italy.svg İtaliya 283 (2008) [42]
Flag of Moldova.svg Moldova 891 (2004) [43]
Flag of Kyrgyzstan.svg Qırğızıstan 16,745 (2009) [44]
Flag of Latvia.svg Latviya 1,700 (2000) [45]
Flag of Lithuania.svg Litva 788 (2001) [46]
Flag of Estonia.svg Estoniya 880 (2000) [47]
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 23,000 (2010) [48]
Flag of Norway.svg Norveç 501 [49]
Flag of Sweden.svg İsveç 389 (2010) [50]
Flag of Canada.svg Kanada 275,000 (2010) [51]
Flag of Iceland.svg İslandiya 3 [52]
Flag of Jordan.svg İordaniya 6,915 (2000) [53]
Flag of Poland.svg Polşa 85 (2002) [54]
Flag of Denmark.svg Danimarka 387 (2000) [55]
Flag of Germany.svg Almaniya 14,337 (2008) .[56]
Dili

Azərbaycan dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Türk xalqları

Azərbaycan türkləri (və ya Azərbaycanlılar)[57] — əsasən İranda, Azərbaycanda, İraqda, Türkiyədə, Gürcüstanda, Rusiyada, eləcə də bir sıra digər dövlətlərdə yaşayan və ana dilləri Azərbaycan dili olan türk xalqı. 1813-cü il Gülüstan1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin nəticəsində azərbaycanlıların yaşadığı əsas torpaqlar iki fərqli dövlət arasında bölünsə də, bugünkü azərbaycanlılar vahid etnik qrup təşkil edir[58].

Qədim tarix və türk kökləri[redaktə]

Azərbaycan Türklərinin etnogenezində mühüm yer tutan[59][60][61][62][63][64] madayların Bisütun qayasında təsviri.
Azerbaijani people in Middel East.jpg

Bölgənin və Azərbaycanın miladdan qabaqkı dövrlərinin tarixini əsasən daha çox mixi yazılar, onlarda əks etdirilən etnonim, toponim və antroponimlər vasitəsiylə öyrənmək məcburiyətindəyik. Əlbəttə elə həmin yazılardan çox maraqlı məlumat əldə edirik. Həmin yazılara əsasən "Azərbaycan torpaqlarındakı Türk hakimiyyəti miladdan qabaq 4 min il əvvəllərə gedib çıxır. Bu mənbələrdə xüsusilə arattalılar, qutlar (quttilər), lulubilər və hurrilər haqda məlumatlar vardır".[65]Mənbələrə əsasən Azərbaycanda yaranmış ilk Türk dövləti, Aratta(Arat+ta) dövləti olmuşdur. Aratta qədim Azərbaycanın dağlıq ərazisinə verilən ad idi. Mənası, sadəcə olaraq dağ deməkdir. şumer-Akkad məktəb lüğətində(miladdan qabaq 8-ci əsr) həmin sözdən " Arattu və Aratu" nümunələri dağ mənasında əks olunmuşdur".[66]Dağ sözü tağ, ta, ti, tu formalarında da işlənmişdir. İndi də Azərbaycanda Qaflanta (qaflan+ta), Qaflantı (qaflan+ti) və sair belə dağ adları mövcuddur.

Mərkəzi Asiyadan türk köçü[redaktə]

Eramızın 48-ci ilində ikiyə ayrılan Böyük Hun İmperiyasının qərb qolunu təşkil edən hun tayfaları bir əsr sonra Qafqazdan Macarıstana qədər olan bölgəni hakimiyyətləri altına almış, bu tarixdən etibarən də Hun Türklərinin Azərbaycana yerləşdiyi görülmüşdür.[67] [68].

Hunların gəlişini , Sabirlər , Xəzərlər, onları da Ağaçərilər izləmişdir. Ayrıca Göytürklərin bütün Mərkəzi Asiyaya hakim olmalarından sonra bəzı Türk tayfaları da Qafqaza xüsusilə də Azərbaycana köçmüşdür.[69]. SSRİ döründə nəşr edilən Azərbaycan Tarixi (İstoriya Azerbaydjana) adlı əsərdə Sovet Tarixçiləri "Türk unsurunun qədim zamanlardan bəri Azərbaycan'da boy göstərdiyi"ni ifadə etmişdir.[70].

Oğuzların gəlişi[redaktə]

Mərkəzi Asiya monqollar tərəfindən işğal edildikdən sonra bəzi Türk qrupları onların hakimiyyətini tanımadıqları üçün Azərbaycana köçmüşlər.[71] [72]Səlcuqlulardan sonra Monqol İmperiyası və Böyük Teymur İmperiyası hakimiyyətində yaşamış, daha sonra isə QaraqoyunluAğqoyunlu dövlətlərini qurmuşlar.[73][74].

XVI əsrdə Azərbaycan Türkləri Şah İsmayılın başçılığı ilə Səfəvilər dövlətini yaratmışlar. Şah İsmayılın şiəlikdən siyasi bir vasitə kimi istifadə etməsi yalnız azərbaycanlıların deyil, bütün Türk-İslam aləminin taleyini dəyişdirən əhəmiyyətli hadisələrdən biri olmuşdur.[75][76]. Şah İsmayılın dövründə Azərbaycan imperiyanın mərkəzi olmuş, Azərbaycan Türkləri isə ordunun əsas nüvəsini təşkil etmişlər.[77]

Azərbaycanda əhalinin artımı[redaktə]

Bu gün Azərbaycan əhalisinin artımı əhalinin təbii artımı hesabına baş verir. Son 5 il ərzində ölkədə hər il orta hesabla 125 min körpə və ya hər gün təxminən 340 onun yeni kiçik vətəndaşı dünyaya gəlir. 2002-ci ildə ölkədə doğum əhalinin hər 1000 nəfərinə hesabı ilə 15 nəfər təşkil etmişdir.

Azərbaycanda ölümün səviyyəsi uzun illər ərzində nisbətən aşağı və sabit olması ilə səciyyələnir. Lakin çoxsaylı insan tələfatına səbəb olmuş Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində 1992-1994-cü illərdə ölüm səviyyəsinin göstəricisi xeyli artmışdır. Sonrakı illərdə, Azərbaycan və Ermənistan arasında atəşkəs rejimi tətbiq edildikdən sonra ölümün səviyyəsi azalmışdır.

Ölümün səviyyəsi gözlənilən ömür uzunluğu göstəricisində də öz əksini tapır. Bu göstərici 72 yaş, o cümlədən kişilər üçün – 69 yaş, qadınlar üçün isə – 75 yaş təşkil edir.[78]

Azerbaijanilanguage.png
Azərbaycan Türklərinin yaşadığı ərazilər (Zəngəzur daxil)

Məskunlaşma[redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan diasporu

Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin məlumatlarına əsasən hazırda dünyanın 67 ölkəsində azərbaycanlılar yaşamaqdadır. Azərbaycan Respublikasında, İranda, Gürcüstanda, İraqda, Suriyada, Türkiyədə, Dağıstanda yaşayan etnik azərbaycanlılardan başqa digər ölkələrdə yaşan azərbaycanlılar Azərbaycan diasporunu əmələ gətirirlər.

İran[redaktə]

Əsas məqalə: Güney Azərbaycan
Əsas məqalə: Qaşqaylar
Əsas məqalə: Xorasan türkləri

Azərbaycan Respublikası[redaktə]

Türkiyə[redaktə]

İraq[redaktə]

Əsas məqalə: Türkmanlar
Əsas məqalə: Qala gavuru

Suriya[redaktə]

Əsas məqalə: Suriya türkmanları

Gürcüstan[redaktə]

Rusiya FR[redaktə]

Ukrayna[redaktə]

Qazaxıstan[redaktə]

Qırğızıstan[redaktə]

Livan[redaktə]

Əsas məqalə: Livan türkmənləri

Almaniya[redaktə]

İspaniya[redaktə]

Yunanıstan[redaktə]

Bolqarıstan[redaktə]

Tanınmış şəxsiyyətlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Gall, Timothy L. (ed). Worldmark Encyclopedia of Culture & Daily Life: Vol. 3 – Asia & Oceania. Cleveland, OH: Eastword Publications Development (1998); pg. 62-64.
  2. Dünya Azərbaycanlıları Əlaqələndirmə Şurası
  3. Library of Congress, Library of Congress – Federal Research Division. Ethnic Groups and Languages of Iran. Yoxlanılıb 2009-12-02. 16% estimated in 2009}}
  4. "Peoples of Iran" in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009.
  5. "Iran: People", CIA: The World Factbook: 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.
  6. G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran", Central Asian Survey, 27(1): 45-58, March 2008: 25% of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.
  7. "Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in The Azerbaijani Population by Brenda Shaffer, pp. 221–225. The MIT Press (2003), ISBN 0-262-19477-5.
  8. Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (1999). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc. ISBN 0-8108-3550-9. pg 28: "15 million (1999)"
  9. War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics Author Vicken Cheterian, Publisher Columbia University Press,2008, ISBN 0-231-70064-4, 9780231700641, Length 395 pages, (30 million)
  10. The Current digest of the post-Soviet press, Volume 48, Issues 28-52 Author American Association for the Advancement of Slavic Studies, Publisher American Association for the Advancement of Slavic Studies, 1996, Original from the University of Virginia, Digitized Feb 22, 2011, (30 million)
  11. Documents: working papers, 2003 ordinary session (second part), 31 March – 4 April 2003, Vol. 4: Documents 9730-9772 Author Council of Europe: Parliamentary Assembly, Publisher Council of Europe, 2004, ISBN 9287152896, 9789287152893, Length 236 pages (30 million)
  12. Nationalism & ethnic politics, Volume 8, Issues 1-4 Authors Nederlands Instituut te Rome, Netherlands. Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, Taylor & Francis, Publisher Frank Cass, 2002, Original from the University of Michigan, Digitized Jul 19, 2010 (30 million)
  13. Turkey-Iran relations, 1979-2004: revolution, ideology, war, coups and geopolitics Author Robert W. Olson, Publisher Mazda Publishers, 2004, ISBN 1568591144, 9781568591148, Length 284 pages (30 million)
  14. Encyclopedia of language & linguistics, Volume 1 Authors E. K. Brown, R. E. Asher, J. M. Y. Simpson Edition 2, Publisher Elsevier, 2006, Original from the University of Michigan, Digitized Aug 10, 2010, ISBN 0080442994, 9780080442990 (30 million)
  15. Parliamentary Assembly Working papers 2003 Ordinary Session (Second part) / March 2003 Volume III Publisher Council of Europe, ISBN 9287151776, 9789287151773 (30 million)
  16. Parliamentary Assembly Orders of the day / Minutes of proceedings 2003 Ordinary Session (Second part) / 31 March4 April 2003 Publisher Council of Europe, ISBN 9287152047, 9789287152046 (30 million)
  17. The Continuum political encyclopedia of the Middle East by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0-8264-1413-3 ISBN 978-0-8264-1413-7"
  18. The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"
  19. UNPO : Southern Azerbaijan
  20. BABEK, NATIONAL HERO OF SOUTHERN AZERBAIJAN, DISTURBS IRAN
  21. AZERBAIJAN AND THE CHALLENGE OF MULTIPLE IDENTITIES: IN SEARCH OF A GLOBAL SOUL
  22. AZERBAIJANI PUBLIC OUTRAGED BY SLAUGHTER OF AZERIS IN IRAN
  23. http://www.photius.com/rankings/languages2.html
  24. http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm
  25. Population by ethnic groups. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan (2012). Yoxlanılıb 17 January 2012.
  26. Gamming, Jenny. They have a flag-but no country " in Swedish Expressen, 17 Aug. 1997. (Viewed 16 Aug. 1999). Unrepresented Nations & Peoples Organisation web site. Translated by SSF/Goran Hansson.
  27. Haftalık haber dergisi Aksiyon : Caferi imamlar-...Caferilerin tamamı Azeri Türkü. Nüfus, ağırlıkla Kars ve Iğdır yörelerinde yaşıyor.Türkiye'de yaklaşık 300 civarında Caferi camii var. Bunların 30'u İstanbul'da, büyük kısmı Iğdır, Kars, Ankara, İzmir, Manisa, Çorum, Muğla, Ağrı ve Aydın illerinde. Türkiye'de cami yaptırarak Caferi fıkhına göre ibadet edenler çoğunlukla Azeri Caferileri. İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa gibi büyük şehirlerde yaşıyorlar. Türkiye'de Caferiler denilince Alevileri de kapsıyor. Azeri Caferilerin sayısı, eski bakanlardan Namık Kemal Zeybek'in Meclis tutanaklarına dayandırarak verdiği bilgiye göre, 3 milyon civarında.
  28. Rusiya Dövlət Statistika Komitəsi : 2002-ci il siyahıya alması
  29. Statistics Georgia : population census 2002
  30. Демографический ежегодник Казахстана 2009
  31. Ukrayna Dövlət Statistika Komitəsi : 2001 – ci il siyahıya alması
  32. Özbəkistanın etnik atlası (rusca) yoxlanılıb : 24.08.2010
  33. Asgabat.net-городской социально-информационный портал :Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году.
  34. Population census of Turkmenistan 1995, Vol. 1, State Statistical Committee of Turkmenistan, Ashgabat, 1996
  35. http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav050809c.shtml
  36. http://www.usturkic.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65
  37. http://blackeyed.narod.ru/aboutme/azerbaijan.html
  38. Statistics Netherlands : Population; sex, age, marital status, origin and generation, 1 January 2010
  39. Population statistics of Eastern Europe
  40. National Statistical Committee of the Republic of Belarus
  41. United Nations Office of the High Comissioner for Human Rights : Problems of etnic minorities in Tajikistan
  42. İtaliya Milli Statistika İnstitutuForeigner Citizens. Resident Population by sex and citizenship on 31th December 2008 Italy-All Countries
  43. Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR): WRITTEN REPLIES BY THE GOVERNMENT OF MOLDOVA CONCERNING THE LIST OF ISSUES (CERD/C/MDA/Q/7) RECEIVED BY THE COMMITTEE ON THE ELIMINATION OF RACIAL DISCRIMINATION RELATING TO THE CONSIDERATION OF THE FIFTH, SIXTH AND SEVENTH COMBINED PERIODIC REPORTS OF MOLDOVA (CERD/C/MDA/7)---Seventy-first session, Geneva, 30 July-17 August 2007
  44. www.stat.kg 5.01.00.03 Национальный состав населения Периодичность
  45. 31.03.2000 census of Latvia
  46. 06.04.2001 census of Lithuania
  47. Estonia Statistics : population census of 2000
  48. Joshuaproject : Unrepresented Nations and Peoples Organization2010-cu ilə olan təxminə əsasən Əfqanıstanda Azərbaycan dilinin Cənubi Azərbaycan ləhcəsində danışan 11 min nəfər Əfşar və 12 min nəfər Qızılbaş türkü yaşayır
  49. Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, 1 January 2013.
  50. İsveç Statistika Komitəsi : 2008-ci il
  51. http://www.azeriamerica.com/index_files/AzeriCommunityinUSandCanada.htm
  52. Statistics İceland : Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998-2009
  53. PeopleGroups.org : South Azerbaijani (in Jordan)
  54. Population statistics of Eastern Europe
  55. StatBank Denmark
  56. Ausländische Bevölkerung
  57. Altstadt, Audrey L. (1992). The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, Hoover Press, ISBN 0-8179-9182-4, ISBN 978-0-8179-9182-1
  58. "Azerbaijani", Encyclopedia Britannica, 2009
  59. Алиев И. Располагает ли наука доказательствами в пользу ирано-язычности мидян и атропатенцев? Можно ли считать мидян одними из предков азербайджанского народа? // ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1990, № 3-4.
  60. Алиев И. Роль мидийского элемента в этнической истории Атропатены//Кавказско-ближневосточный сборник, VIII, Тбилиси, 1988
  61. Q. Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin təşəkkül tarixindən. Bakı: ADN, 1994, səh. 90-136
  62. Гейбуллаев Г. А. К этногенезу азербайджанцев. Том 1. Баку: 1991, стр. 216-274
  63. Firudin Cəlilov. Azər xalqı. II nəşri. Bakı: 2006, səh. 161 – "Hər hansı bir ərazidə formalaşan xalq əvvəllər həmin ərazidə yaşamış tayfaların birbaşa və ya dolayı xələfidir. Mada əhalisi istər Türk olsun, istər qeyri-Türk, bugünkü Azərbaycan Türklərinin soykökünü təşkil edən tayfalardandır. ".
  64. N. Rzayev. Əcdadların izi ilə. Bakı: ADN, 1992.
  65. Arazoğlu "Müxtəsər Azərbaycan tarixi" Bakı, 2000-ci il, s13
  66. "Azərbaycan tarixi" Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1994-ci il, s78
  67. Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, İst., 1981, s.45-46, 154-155
  68. İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü,İst., 1984, s. 70
  69. İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İst., s.148-150, 157-161
  70. İstoriya Azerbaydjana,Bakü,1958,I,s.94-98
  71. O. Turan, Selçuklu Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ankara, 1965, s. 214-216
  72. Togan, Azerbaycan Etnografisine Dair, Azerbaycan Yurt Bilgisi, sayı:150 (1933), s. 101-107 ve sayı: 18, s.247-253
  73. P. Sykes, A. History of Persia, London, 1921,II, s.100-136
  74. F. Sümer, Akkoyunlular, İslam Ansiklopedisi, I, s. 251-271
  75. F. Sümer, "Azerbaycan'ın Türkleşmesi Tarihine Umumi Bir Bakış", Belleten, sayı: 83 (1957), s. 429-445
  76. A. J. Toynbee, A Study of History, London, 1935, I,s.347-376
  77. F. Sümer, Safevi Devleti'nin kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü, Ankara, 1976, s.15-42 ve s. 57-84
  78. diaspora.gov.az – informasiya – eylence portalı

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax:[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: آزربایجان تورک لری