Azərbaycanlılar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.
Azərbaycanlılar
آزربایجانلیلار
Tomyris.jpg Джаваншир.jpg Nizami Rug Crop.jpg USSR stamp I.Nasimi 1973 4k.jpg
Salvator Rosa - Warrior - WGA20062.jpg Uzun Həsən.jpg Fuzûlî.jpg Shah Ismail I.jpg
Bəhmənyar əl-Azərbaycani.jpg Mfakhundov.jpg Alibek Huseynzade.jpg Stamps of Azerbaijan, 2007-813.jpg
Topch.jpg Mammad Amin Rasulzade.jpg Samad Vurgun20.jpg Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar.jpg
Üzeyir Hacıbəyov5.gif Qara Qarayev.jpg Fikret Emirov1.jpg Gamar almazade49 3.jpg
Heydar Aliyev 1997.jpg Khamenei-2000s.jpg Shahbanu of Iran.jpg Mehriban Aliyeva08.JPG
Azim Azimzade young.jpg Nəsibə Zeynalova.jpg Muslim Magomayev.jpg Tofik Bahramov stamp.jpg
Zadeh-barcelona-1997@92x115.gif Sami Yusuf playing violin.jpg Googoosh on Javanan e Emrooz.JPG Aziza BakuJazz2007.jpg
Ümumi sayı
40,000,000 (1998)[1]-50,000,000 (2006)[2]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Iran.svg İran 30,000,000 (2007)- 35.000.000 [3]

[4][5][6][7][8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] [17][18] [19] [20] [21] [22][23][24]

Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 9,235,001 (2012) [25]
Flag of Iraq.svg İraq 3,000,000 (1997) [26]
Flag of Turkey.svg Türkiyə 3,000,000 (2004) [27]
Flag of Russia.svg Rusiya 621,840 (2002) [28]
Flag of Georgia.svg Gürcüstan 284,781 (2002) [29]
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 85,292 (2009) [30]
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 45,176 (2001) [31]
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 35,848 (2000) [32]
Flag of Turkmenistan.svg Türkmənistan 36,586 (1995) [33][34]
Flag of the United States.svg ABŞ 400,000 [35][36][37]
Flag of the Netherlands.svg Niderland 591 (2010) [38]
Flag of Belarus.svg Belarus 5,567 (2009) [39][40]
Flag of Tajikistan.svg Tacikistan 800 (2000) [41]
Flag of Italy.svg İtaliya 283 (2008) [42]
Flag of Moldova.svg Moldova 891 (2004) [43]
Flag of Kyrgyzstan.svg Qırğızıstan 16,745 (2009) [44]
Flag of Latvia.svg Latviya 1,700 (2000) [45]
Flag of Lithuania.svg Litva 788 (2001) [46]
Flag of Estonia.svg Estoniya 880 (2000) [47]
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 23,000 (2010) [48]
Flag of Norway.svg Norveç 501 [49]
Flag of Sweden.svg İsveç 389 (2010) [50]
Flag of Canada.svg Kanada 275,000 (2010) [51]
Flag of Iceland.svg İslandiya 3 [52]
Flag of Jordan.svg İordaniya 6,915 (2000) [53]
Flag of Poland.svg Polşa 85 (2002) [54]
Flag of Denmark.svg Danimarka 387 (2000) [55]
Flag of Germany.svg Almaniya 14,337 (2008) .[56]
Dili

Azərbaycan dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Türk xalqları

Azərbaycanlılar (ərəb əlifbası ilə: آذربایجانلیلار)[57][58][59], yaxud, azərilər (ərəb əlifbası ilə: آذری لر)[60][61][62][63][64][65][66][67][68][69] və ya azərbaycan türkləri (ərəb əlifbası ilə: آذربایجان تركلرى)[70][71]Azərbaycanda, həmçinin Şimal-Qərbi İranda yaşayan əhalinin əsas hissəsini təşkil edən türkdilli[57][72] xalq. Ümumi sayı 30 milyon nəfərdən çoxdur[73].

Azərbaycan və İrandan başqa, həm də indiki Rusiya (Dağıstan), Gürcüstan (Borçalı) və Türkiyə (Qarsİğdır) ərazisində yaşayırlar.

Antropoloji cəhətdən Avropoid irqinin Kaspi tipinə aiddirlər.

Azərbaycan dilində danışırlar.

Dindarları əsasən İslam dininin şiə təriqətindədirlər (yalnız Cəfəri məzhəbində).

Müasir azərbaycan etnosunun Cənubi Qafqaz və Şimal-Qərbi İran ərazisində formalaşması prosesi çoxəsrlik bir proses olmuş və əsasən, XV əsrin sonlarında başa çatmışdır[72].

Məskunlaşma[redaktə]

Azərbaycanlılar sayına görə Qafqazda birinci, Gürcüstan və İranda[74] isə ikinci xalqdır. Azərbaycanın özündə isə 8,2 milyona yaxın (2009) azərbaycanlı yaşayır (ölkə əhalisinin 91,6%-i)[75].

İranda azərbaycanlılar əsasən Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan, Ərdəbil[76]Zəncan[76] ostanlarında çoxluq təşkil edirlər. Həmçinin, Kürdüstan ostanının şərq rayonlarında (Qürvə şəhəri yaxınlığındakı kəndlərdə)[77], Həmədan ostanında[76][78]Qəzvin ostanının şimal rayonlarında yaşayırlar[76]. Tehran, KərəcMəşhəd şəhərlərində də böyük azərbaycanlı icmaları var. İranda yaşayan azərbaycanlıların ümumi sayı, müxtəlif hesablamalara görə, 12 milyondan 16 milyona nəfərə qədər, hətta 30 milyon nəfərə qədərdir[79][80][81][82][83].

Rusiyada azərbaycanlılar Dağıstanın cənubunda yaşayırlar. Dağıstanda yaşayan azərbaycanlıların ümumi sayı 2010-cu il siyahıyaalmasına görə 130,9 min nəfər olmuşdur. Dağıstanda azərbaycanlılar azsaylı yerli xalqlardan biri kimi rəsmən tanınmışlar[84]. Hal-hazırda onlar Dağıstanın Dərbənd rayonunda çoxluq təşkil edirlər (58 %) və həm də kompakt şəkildə Tabasaran (18 %), Qızlar (2,35 %) və Rutul (1,56 %) rayonlarında yaşayırlar[85] . Azərbaycanlıların sovet dövründəki ölkədaxili miqrasiya prosesi, Azərbaycandan və keçmiş SSRİ-nin digər respublikalarından postsovet emiqrasiyası ona gətirib çıxarıb ki, bu gün azərbaycanlılar az, yaxud çox dərəcədə Rusiyanın əksər regionlarında məskunlaşıblar. Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların ümumi sayı 2002-cu il siyahıyaalmasına[86] görə 621 840 nəfər idi.

Gürcüstanda azərbaycanlılar əsasən Kvemo Kartli vilayətində (225 min nəfər, 2002; yaxud 45%), başqa sözlə, ölkənin cənub-şərqi və mərkəzi rayonlarında: Marneulidə (98 min nəfər, 2002), Qardabanidə (50 min nəfər), Bolnisidə (49 min nəfər), Dmanisidə (19 min nəfər) yaşayırlar. Bu dörd rayonda onlar tamamilə, yaxud əhəmiyyətli dərəcədə çoxluq təşkil edirlər (müvafiq olaraq, 83 %, 44%, 66%, 67%). Bundan başqa onlar Kaxetiya vilayətinin rayonlarında da yaşayırlar (40 min nəfər, 2002; yaxud 10%): Saqareco (18 min, yaxud 32%), Laqodexi (11 min, yaxud 22%), Telavi (8 min, yaxud 12%), həmçinin, Şida-Kartli vilayətində (6 min, yaxud 1,8%) (o cümlədən Kaspi (4 min, yaxud 8%), Kareli (1 min, yaxud 2,3%) və s.), Msxeta-Mtianeti vilayətidə (2 min, yaxud 1,8%), əsasən Msxeta rayonunda. Azərbaycanlıların bir hissəsi isə Tbilisidə (11 min, yaxud 1%), Kvemo Kartli vilayətinin inzibati mərkəzində — Rustavi şəhərində (5 min, yaxud 4%) və digər yerlərdə yaşayırlar[87].

Qarabağ münaqişəsinin başlanmasına qədər, Ermənistanın əksər rayonlarında azərbaycanlı kəndləri vardı. Rusiya imperiyası əhalisinin 1897-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, həmin vaxt İrəvan şəhərində 12 359 nəfər, yaxud şəhər əhalisinin 42,6%-i azərbaycan dilini (siyahıyaalmada: tatar dili) ana dili hesab etmişdi[88]. O cümlədən, XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində İrəvan şəhəri əhalisinin 49%-i azərbaycanlılardan ibarət olmuşdu[89]. XIX əsrin sonunda İrəvan qəzasında 77 min nəfər azərbaycan dilini ana dili hesab edirdi[90]. SSRİ əhalisinin 1979-cu il siyahıyaalınmasına(ru) əsasən, həmin vaxt Ermənistanda 160 800 nəfər (bütün əhalinin 5,3%-i) azərbaycanlı yaşadığı halda[91], SSRİ əhalisinin 1989-cu il siyahıyaalınmasına(ru) Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların sayı cəmi 84 860 nəfər (bütün əhalinin 2.5%-i)[92] olmuşdur. Bu da ki Qarabağ münaqişəsinin başlanmasından sonra azərbaycanlıların kütləvi şəkildə Ermənistanı tərk etməyə məcbur edilməsi ilə əlaqədar idi. XXI əsrin əvvəllərində, Ermənistanın rəsmi məlumatlarında orada hələ 8 min nəfərə yaxın azərbaycanlının yaşadığı göstərilsə də, Tomas de Vaalın fikrincə, həqiqətdə, Ermənistanda cəmi bir neçə yüz nəfərdən çox azərbaycanlı yoxdur[93].

Türkiyədə azərbaycanlılar dədə-babadan Ermənistanla sərhəd rayonlarında: Qars, İğdır illərində və Ərzurum ilinin Şenkaya(tr) ilçəsində yaşamaqdadırlar. Postsovet dövründə azərbaycanlıların Azərbaycandan emiqrasiyası nəticəsində isə Türkiyənin digər şəhərlərində də, hətta ABŞ-ın bir çox şəhərlərində də azərbaycanlılar məskunlaşıblar.

Türkmənistanda isə azərbaycanlılar kompakt şəkildə TürkmənbaşıAşqabad[94] şəhərlərində yaşayırlar.

Etnogenez[redaktə]

Azərbaycan Türklərinin etnogenezində mühüm yer tutan[95][96][97][98][99] madayların Bisütun qayasında təsviri.

Böyük Sovet Ensiklopediyasına görə azərbaycanlıların etnogenezində(en) qədim AtropatenaQafqaz Albaniyasının yerli(ru) əhalisi ilə yanaşı, bura b.e.ə. I minillikb.e.nın I minilliyində gəlib çıxmış irandillitürkdilli tayfalar (kimmerlər, skiflər, hunlar, bulqarlar, xəzərlər, oğuzlar, peçeneqlər və s. ) iştirak etmişdir[57].

Britannika Ensiklopediyasına görə azərbaycanlılar qarışıq etnik mənşəyə malikdir – azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş ən qədim element isə Cənub-şərqi Qafqazın yerli əhalisi və bir də ola bilsin İranın şimalında yaşamış irandilli midiyalılar olmuşdur. Bu əhali Sasanilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə (b.e. III—VII əsrlərində) farslaşmışdı. Əhalinin türkləşməsi(ru) isə, hesab edilə bilər ki, XI əsrdə regionun səlcuqlar tərəfindən tutulması ilə başlamış və bu proses sonrakı əsrlərdə türk xalqlarının yeni miqrasiya axınları, o cümlədən, XIII əsrdəki Monqol istilaları dövründə kütləvi köçləri ilə (monqol ordusunu tərkibinə iştirak edən və həm də monqol hücumları nəticəsində köç edib başqa ölkələrə sığınmağa məcbur olan xalqların əksər hissəsi türk idi) davam etmişdir[100]. Britannikdə etnik azərbaycanlıların dominant irsi komponenti, XI əsrdə oğuzların hücumları vaxtında Azərbaycana gəlib çıxmış türklər hesab edilir[101].

Böyük Laruss ensiklopedik lüğətinə(fr) görə, "azərbaycanlılar XI əsrdə türkləşmiş qədim irandilli əhalinin törəmələridir"[102].

Azərbaycan xalqının etnogenezi məsələsinə az-çox ümumi xarakteristika verənlər – Sergey Tokarov(ru)[103], Anatoli Novoseltsev[104]Sakinat Hacıyeva(ru)[105], qeyd edirlər ki, azərbaycanlılar qarışıq mənşəli xalq olmaqla, etnogenezində regionun həm yerli aborigen əhalisi, həm də türk elementləri iştirak etmişdir.

O ki qaldı azərbaycanlıların etnogenezində qədim albanların iştirak edib-etməməsi məsələsinə, Suren Yeremyanın(ru) fikrincə, qədim Albaniya əhalisinin müsəlmanlaşmış hissəsi, regiona gələn türk tayfaları içində assimilyasiya məruz qalmış, beləliklə, müasir azərbaycan xalqı təşəkkül tapmışdır[106].

Rusiyalı etnoloq Viktor Şnirelman(ru), özünün rus. «Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье» adlı kitabında iddia edir ki, "erkən orta əsrlər Albaniya və Cənubi Azərbaycan (Atropatena) tarixinin qarışdırılması üçün heç bir elmi əsas yoxdur. Qədim dövr və erkən orta əsrlərdə o yerlərdə fərqli əhali qrupları yaşamış, nə mədəni, nə ictimai, nə də dil cəhətdən bir-birləri ilə bağlılıqları olmamışdı"[107]. Lakin, sovet iranşünası Edvin Qrantovski(ru) – irandilli xalqların miqrasiya hərəkətinin tədqiqatçısı, b.e.ə. I minilliyin birinci yüzilliyinə (son tunc və erkən dəmir dövrü) aid Qərbi İran abidələrinin xarakterik xüsusiyyətlərinə əsasən, Albaniya və Atropatenanın ortaq mədəniyyətə malik olduğunu qeyd edir[108]. Digər sovet tarixçisi Kamilla Trever(ru) də hesab etmişdir ki, b.e.ə. VI-V əsrlərə aid arxeoloji tapıntılar, albanlarla midiyalıların mədəni yaxınlığını söyləməyə imkan verir[109].

ХI-ХIII əsrlərdə türkdilli oğuz tayfalarının Cənub-Şərqi Qafqaza yayılması nəticəsində yerli əhalinin çox hissəsi türkləşir və azərbaycan xalqının formalaşması prosesi başlayır[72][110]. Lakin oğuz tayfalarının özləri də türk-iran sintezinin kompleks məhsulu idilər[104]. Başqa sözlə, oğuz tayfası türklərin yerli uqor(ru) və irandilli sarmat mənşəli tayfalar ilə qaynayıb-qarışması nəticəsində təşəkkül tapmışdır[111] (Böyük Sovet Ensiklopediyasına əsasən, bəzi türk və qədim monqol tayfalarının irandilli sakmassaget tayfaları ilə qaynayıb-qarışması nəticəsində[112]). Etnik müxtəliflik türkləşmə üçün zəmin oldu[110]. İosif Oranski(ru)[113]Natalya Volkova[114] qeyd edirlər ki, türk tayfalarının bir neçə miqrasiya axını nəticəsində yerli əhalinin dili assimilyasiya məruz qalmış və yerli əhali türk dilində (azərbaycan dilində) danışmağa başlamışdır. Vladimir Minorski qeyd edir ki, azərbaycan türk dilinin xarakterik xüsusiyyətləri fars intonasiyasına uyğundur, vokal harmoniyadan imtina, – qeyri-türk mənşəli türkləşmiş əhali göstərir[115].

Türkdilli azərbaycan etnosunun formalaşması prosesi, "Şərq Tarixi"nə (rus. «Истории Востока») görə (2002), əsasən, XV əsrdə başa çatmışdır[72]. Bir sıra tədqiqatçılar Səfəvilərin hakimiyyətdə olduğu dövrdə şiəliyin qəbul edilməsini azərbaycan xalqının formalaşmasında həlledici faktor hesab edirlər[116][117]. "Şərq Tarixi"nə (rus. «Истории Востока») əsasən, türklərlə azərbaycanlılar arasındakı etnik sərhəd XVI əsrə qədər müəyyənləşsə də, amma o vaxt hələ tam dəqiqləşməmişdi[72]. Novolsev bununla bağlı qeyd edir ki, "Səfəvi İranı ilə Osmanlı İmperiyası arasında yaranmış sərhəd, əsas xüsusiyyətlərində elə türklərlə azərbaycanlılar arasındakı etnik sərhədi əks etdirməkdədir[110]. Türk tayfalarının Cənubi Qafqaza köçürülməsi XVI—XVII əsrlərə qədər davam etmiş, həmin dövrdə yarımköçəri şahsevənpadar tayfaları isə Muğana köçürülmüşdü[118].

Azerbaijani man with prayer beads.jpg
Azeri girl from Shemakha.jpg
Azərbaycanlı kişi və azərbaycanlı qadının fotoşəkilləri, XIX əsrin ikinci yarısında çəkilmişdir

Rusiyada, azərbaycanlıların mənşəyi haqqında ilkin elmi təsvir hələ XIX əsrin sonu — XX əsrin birinci yarısında meydana çıxmışdı. Məsələn, Rusiya İmperiyasında nəşr olunan Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti yazır ki, "Azərbaycan tatarları — türk-səlcuqların və Hülakü xanın (XIII əsr) türk-monqol ordusunun törəmələri, amma ki əhəmiyyətli dərəcədə həm də türkləşmiş iranlılardır"[119]. 1926-cı il BSE-sinə görə isə "Xilafətin tənəzzülü dövründə Cənub-Şərqi Qafqaza mərhələ-mərhələ türk elementlərinin infiltrasiyası başlayır. Yerli əhali (albanlar) işğalçılar tərəfindən ya məhv edilir, ya da dağlara sıxışdırılır. Qeyd olunan XIII əsr monqol istilaları və sonrakı Teymurləng, türkmən, türk-osmanlı işğalları və digər işğallar nəticəsində Cənub-Şərqi Qafqazın şərq hissəsində son olaraq türk (azəri) elementi təşəkkül tapdı"[120].

Sergey Tokarevə(ru) görə: "azərbaycanlıların mənşəyi — məsələ nisbi aydındır. Bu xalq qarışıq tərkiblidir. Qədim kökü — kaspilər və albanlar, ola bilər ki, həm də Şimali İran midiyalıları, onu açıq-aydın Cənub-Şərqi Qafqazın aborigen əhalisi olduğunu göstərir. Bu əhali Sasanilər dövründə İranın mədəni üstünlüyü ilə əlaqədar iranlılaşmışdı, amma XI əsrdə səlcuq istilaları illərində onun türkləşməsi başlamış" və monqol istilaları dövründə də davam etmişdi[121].

İosif Oranski(ru) qeyd edir: "XI—XIII əsrlərdən (səlcuq və xüsusiılə, monqol istilaları dövründə) başlamaqla, İran yaylasının şimal-qərb ərazilərində, Azərbaycanda türk dilinin yayılması prosesi getdi. Bu vilayətlərin irandilli əhalisi tədricən, türkcə (azərbaycanca) danışmağa keçdi, bu əhalinin yalnız çox da böyük olmayan hissəsi bu günə qədər öz iran dilini (tat, talış, Şimal-Qərbi İran dialektləri) saxlamışdır"[122].

Dağıstanlı alim S.Hacıyeva(ru) yazır:

Azərbaycanlılar uzun tarixi inkişaf, yerli qədim tayfaların (albanlar, udinlər, kaspilər, talışlar və s.) regiona gələn türkdilli tayfalarla — hunlarla, oğuzlarla, qıpçaqlarla və bu kimi digər tayfalarla tədricən konsolidasiyası (birləşməsi) nəticəsində xalq olaraq təşəkkül tapmışdır, — və elmdə mövcud olan fikrə görə, əhalinin yerli dilinin türk danışıq dili ilə əvəz edilməsi burada XI—XIII əsrlərdə baş vermişdir. Öz növbəsində, türk tayfaları öz etnik komponentlərinin zənginliyindən məmnun idilər, birləşmiş çoxlu başqa, qismən daha qədim tayfalar sonda nəinki azərbaycan xalqının, həm də bir sıra türkdilli xalqların etnogenezində iştirak etdilər. Göstərmək lazımdır ki, Azərbaycanın etnik tarixində dərin iz buraxmış və Cənubi Azərbaycanda mövcud olmuş qaraqoyunluağqoyunlu tayfalarının XV əsr dövlətlərinə Qubadan cənuba doğru azərbaycan torpaqları daxil idi[105].

Novoselsev qeyd edir ki, "indiki azərbaycanlılar — həm də Qafqaz Albaniyasının qədim tayfalarının türkləşmiş hissəsinin və Cənubi Azərbaycanın irandilli qədim tayfalarının türkləşmiş hissəsinin davamçılarıdır. Azərbaycanlıların digər əcdadı — onlara türk dilini gətirən oğuz tayfası, öz növbəsində türk-iran sintezinin kompleks məhsulu idi"[123]. Maraqlıdır ki, türkdilli köçəri tayfalarında monqoloid qarışığı olsa da, buna baxmayaraq, indiki azərbaycanlılar antropoloji cəhətdən hind-əfqan irqinin şimal variantına uyğun gəlirlər. Azərbaycanlıların etnik tarixinə diqqət yetirən Valeri Alekseyev(ru)Yulian Bromley(ru), Azərbaycan ərazisindəki Azərbaycana məxsus ərazi qruplarından heç birində hər hansı əhəmiyyətli dərəcədə monqoloid qarışığı müəyyənləşdirə bilməmişlər və bu qənaətə gəlmişlər ki, "türkcə danışmağa keçmək fiziki tipin dəyişilməsi və yerli əhalinin — qədim Midiya etnik qrupu törəmələrinin, yeni gələnlərlə əvəz edilməsi ilə müşayiət olunmamışdır. Azərbaycanlıların dərin və qədim etnik kökləri, həm də etnoqrafik materiallarla müəyyənləşir"[124].

Etnik tarix[redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan tarixi

Antropologiya[redaktə]

Dil[redaktə]

Din[redaktə]

Azərbaycanda əhalinin artımı[redaktə]

Bu gün Azərbaycan əhalisinin artımı əhalinin təbii artımı hesabına baş verir. Son 5 il ərzində ölkədə hər il orta hesabla 125 min körpə və ya hər gün təxminən 340 onun yeni kiçik vətəndaşı dünyaya gəlir. 2002-ci ildə ölkədə doğum əhalinin hər 1000 nəfərinə hesabı ilə 15 nəfər təşkil etmişdir.

Azərbaycanda ölümün səviyyəsi uzun illər ərzində nisbətən aşağı və sabit olması ilə səciyyələnir. Lakin çoxsaylı insan tələfatına səbəb olmuş Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində 1992-1994-cü illərdə ölüm səviyyəsinin göstəricisi xeyli artmışdır. Sonrakı illərdə, Azərbaycan və Ermənistan arasında atəşkəs rejimi tətbiq edildikdən sonra ölümün səviyyəsi azalmışdır.

Ölümün səviyyəsi gözlənilən ömür uzunluğu göstəricisində də öz əksini tapır. Bu göstərici 72 yaş, o cümlədən kişilər üçün – 69 yaş, qadınlar üçün isə – 75 yaş təşkil edir.[125]

Tanınmış şəxsiyyətlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Gall, Timothy L. (ed). Worldmark Encyclopedia of Culture & Daily Life: Vol. 3 – Asia & Oceania. Cleveland, OH: Eastword Publications Development (1998); pg. 62-64.
  2. Dünya Azərbaycanlıları Əlaqələndirmə Şurası
  3. Library of Congress, Library of Congress – Federal Research Division. "Ethnic Groups and Languages of Iran". Arxivləşdirilib from [1] on 2005-02-26. http://web.archive.org/web/20050226190617/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf. İstifadə tarixi: 2009-12-02. 16% estimated in 2009}}
  4. "Peoples of Iran" in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009.
  5. "Iran: People", CIA: The World Factbook: 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.
  6. G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran", Central Asian Survey, 27(1): 45-58, March 2008: 25% of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.
  7. "Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in The Azerbaijani Population by Brenda Shaffer, pp. 221–225. The MIT Press (2003), ISBN 0-262-19477-5.
  8. Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (1999). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc. ISBN 0-8108-3550-9. pg 28: "15 million (1999)"
  9. War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics Author Vicken Cheterian, Publisher Columbia University Press,2008, ISBN 0-231-70064-4, 9780231700641, Length 395 pages, (30 million)
  10. The Current digest of the post-Soviet press, Volume 48, Issues 28-52 Author American Association for the Advancement of Slavic Studies, Publisher American Association for the Advancement of Slavic Studies, 1996, Original from the University of Virginia, Digitized Feb 22, 2011, (30 million)
  11. Documents: working papers, 2003 ordinary session (second part), 31 March – 4 April 2003, Vol. 4: Documents 9730-9772 Author Council of Europe: Parliamentary Assembly, Publisher Council of Europe, 2004, ISBN 9287152896, 9789287152893, Length 236 pages (30 million)
  12. Nationalism & ethnic politics, Volume 8, Issues 1-4 Authors Nederlands Instituut te Rome, Netherlands. Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, Taylor & Francis, Publisher Frank Cass, 2002, Original from the University of Michigan, Digitized Jul 19, 2010 (30 million)
  13. Turkey-Iran relations, 1979-2004: revolution, ideology, war, coups and geopolitics Author Robert W. Olson, Publisher Mazda Publishers, 2004, ISBN 1568591144, 9781568591148, Length 284 pages (30 million)
  14. Encyclopedia of language & linguistics, Volume 1 Authors E. K. Brown, R. E. Asher, J. M. Y. Simpson Edition 2, Publisher Elsevier, 2006, Original from the University of Michigan, Digitized Aug 10, 2010, ISBN 0080442994, 9780080442990 (30 million)
  15. Parliamentary Assembly Working papers 2003 Ordinary Session (Second part) / March 2003 Volume III Publisher Council of Europe, ISBN 9287151776, 9789287151773 (30 million)
  16. Parliamentary Assembly Orders of the day / Minutes of proceedings 2003 Ordinary Session (Second part) / 31 March4 April 2003 Publisher Council of Europe, ISBN 9287152047, 9789287152046 (30 million)
  17. The Continuum political encyclopedia of the Middle East by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0-8264-1413-3 ISBN 978-0-8264-1413-7"
  18. The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"
  19. UNPO : Southern Azerbaijan
  20. BABEK, NATIONAL HERO OF SOUTHERN AZERBAIJAN, DISTURBS IRAN
  21. AZERBAIJAN AND THE CHALLENGE OF MULTIPLE IDENTITIES: IN SEARCH OF A GLOBAL SOUL
  22. AZERBAIJANI PUBLIC OUTRAGED BY SLAUGHTER OF AZERIS IN IRAN
  23. http://www.photius.com/rankings/languages2.html
  24. http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm
  25. "Population by ethnic groups". The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. 2012. http://www.azstat.org/publications/azfigures/2012/az/004.shtml. İstifadə tarixi: 17 January 2012.
  26. Gamming, Jenny. They have a flag-but no country " in Swedish Expressen, 17 Aug. 1997. (Viewed 16 Aug. 1999). Unrepresented Nations & Peoples Organisation web site. Translated by SSF/Goran Hansson.
  27. Haftalık haber dergisi Aksiyon : Caferi imamlar-...Caferilerin tamamı Azeri Türkü. Nüfus, ağırlıkla Kars ve Iğdır yörelerinde yaşıyor.Türkiye'de yaklaşık 300 civarında Caferi camii var. Bunların 30'u İstanbul'da, büyük kısmı Iğdır, Kars, Ankara, İzmir, Manisa, Çorum, Muğla, Ağrı ve Aydın illerinde. Türkiye'de cami yaptırarak Caferi fıkhına göre ibadet edenler çoğunlukla Azeri Caferileri. İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa gibi büyük şehirlerde yaşıyorlar. Türkiye'de Caferiler denilince Alevileri de kapsıyor. Azeri Caferilerin sayısı, eski bakanlardan Namık Kemal Zeybek'in Meclis tutanaklarına dayandırarak verdiği bilgiye göre, 3 milyon civarında.
  28. Rusiya Dövlət Statistika Komitəsi : 2002-ci il siyahıya alması
  29. Statistics Georgia : population census 2002
  30. Демографический ежегодник Казахстана 2009
  31. Ukrayna Dövlət Statistika Komitəsi : 2001 – ci il siyahıya alması
  32. Özbəkistanın etnik atlası (rusca) yoxlanılıb : 24.08.2010
  33. Asgabat.net-городской социально-информационный портал :Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году.
  34. Population census of Turkmenistan 1995, Vol. 1, State Statistical Committee of Turkmenistan, Ashgabat, 1996
  35. http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav050809c.shtml
  36. http://www.usturkic.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65
  37. http://blackeyed.narod.ru/aboutme/azerbaijan.html
  38. Statistics Netherlands : Population; sex, age, marital status, origin and generation, 1 January 2010
  39. Population statistics of Eastern Europe
  40. National Statistical Committee of the Republic of Belarus
  41. United Nations Office of the High Comissioner for Human Rights : Problems of etnic minorities in Tajikistan
  42. İtaliya Milli Statistika İnstitutuForeigner Citizens. Resident Population by sex and citizenship on 31th December 2008 Italy-All Countries
  43. Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR): WRITTEN REPLIES BY THE GOVERNMENT OF MOLDOVA CONCERNING THE LIST OF ISSUES (CERD/C/MDA/Q/7) RECEIVED BY THE COMMITTEE ON THE ELIMINATION OF RACIAL DISCRIMINATION RELATING TO THE CONSIDERATION OF THE FIFTH, SIXTH AND SEVENTH COMBINED PERIODIC REPORTS OF MOLDOVA (CERD/C/MDA/7)---Seventy-first session, Geneva, 30 July-17 August 2007
  44. www.stat.kg 5.01.00.03 Национальный состав населения Периодичность
  45. 31.03.2000 census of Latvia
  46. 06.04.2001 census of Lithuania
  47. Estonia Statistics : population census of 2000
  48. Joshuaproject : Unrepresented Nations and Peoples Organization2010-cu ilə olan təxminə əsasən Əfqanıstanda Azərbaycan dilinin Cənubi Azərbaycan ləhcəsində danışan 11 min nəfər Əfşar və 12 min nəfər Qızılbaş türkü yaşayır
  49. "Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, 1 January 2013". http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25?fane=tabell&sort=nummer&tabell=109861.
  50. İsveç Statistika Komitəsi : 2008-ci il
  51. http://www.azeriamerica.com/index_files/AzeriCommunityinUSandCanada.htm
  52. Statistics İceland : Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998-2009
  53. PeopleGroups.org : South Azerbaijani (in Jordan)
  54. Population statistics of Eastern Europe
  55. StatBank Denmark
  56. Ausländische Bevölkerung
  57. 57,0 57,1 57,2 Азербайджанцы — mənbə: Böyük Sovet Ensiklopediyası
  58. Helena Bani-Shoraka. «Language Policy and Language Planning: Some Definitions» in Annika Rabo, Bo Utas. The Role of the State in West Asia, Swedish Research Institute in Istanbul, 2005, ISBN 91-86884-13-1, 9789186884130, p. 144
  59. Stephan Thernstrom, Ann Orlov, Oscar Handlin. Harvard Encyclopedia of American ethnic groups, Harvard University Press, 1981, p. 171, quote: In their homeland the Azerbaijanis, or Azeri Turks as they are sometimes called…
  60. Mark R. Beissinger; Nader Entessar; Edward Friedman; Solomon Gashaw; Noel Jacob Kent; Alan LeBaron; Herbert S.Lewis; James Quirin; Virginia Sapiro; Ronald J. Schmidt; Douglas Spitz; Tekle M. Woldemikael; Crawford Young (1993). Azeri Nationalism in the Former Soviet Union and Iran. The University of Wisconsin Press, 116.
  61. Azeri (Azerbaijani) Genetics: Abstracts and Summaries
  62. ETHNIC SITUATION IN THE CAUCASUS. Rauf A. Guseynov
  63. Ayse Pamir Dietrich Language Policy and the Status of Russian in the Soviet Union and the Successor States outside the Russian Federation. p. 2.
  64. Gidaiat Orudzhev, D.Sc. (Philol.), Azerbaijani State Nationalities Policy Adviser (Baku, Azerbaijan)
  65. "Daghestan: Factors of conflicts and stability". Enver Kisriev, professor, Daghestan Research Center, Russian Academy of Sciences (RAS), (Makhachkala, Russian Federation)
  66. The Azeris in Georgia and the Ingilos: Ethnic minorities in the limelight
  67. South Caucasus: Common Ground
  68. Sabrina Tavernise. The New York Times – 22.10.2008
  69. Who are Azeris?
  70. Bani-Shoraka, Helena (2005). in Rabo, Annika; Utas, Bo: The Role of the State in West Asia. Swedish Research Institute in Istanbul, 144. ISBN 91-86884-13-1.
  71. Thernstrom, Stephan; Orlov, Ann; Handlin, Oscar (1981). Harvard Encyclopedia of American ethnic groups. Harvard University Press, 171. “In their homeland the Azerbaijanis, or Azeri Turks as they are sometimes called...”
  72. 72,0 72,1 72,2 72,3 72,4 История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3
  73. Joshua Project. "Ethnic People Groups of the Turkic Peoples Affinity Bloc". Joshua Project. Arxivləşdirilib from [2] on 2011-08-25. http://www.webcitation.org/61CUJDrMJ. İstifadə tarixi: 2009-03-03.
  74. "Field Listing :: Ethnic groups". The World Factbook. MKİ. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html. İstifadə tarixi: 2012-05-23.
  75. Azərbaycan əhalisinin 1979, 1989, 1999, 2009-cu illər siyahıyaalınması
  76. 76,0 76,1 76,2 76,3 Iran. Azarbaijanis
  77. Kordestan в Британнике (ing.)
  78. hamedanmiras.ir
  79. Ethnologue report for language code: azb
  80. UNPO — Southern Azerbaijan
  81. Islamic Fundamentalism In Azerbaijan: Myth Or Reality? — The Jamestown Foundation
  82. Southern Azerbaijan
  83. IRAN’S AZERI QUESTION: WHAT DOES IRAN’S LARGEST ETHNIC MINORITY WANT? Afshin Molavi:4/15/03 A EurasiaNet Commentary
  84. "ПОСТАНОВЛЕНИЕ ГОССОВЕТА РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 18.10.2000 N 191 О КОРЕННЫХ МАЛОЧИСЛЕННЫХ НАРОДАХ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН". lawru.inf. Arxivləşdirilib from [3] on 2011-08-25. http://www.webcitation.org/61CUWRkhi.
  85. Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3
  86. "Всероссийская перепись населения 2002 года". Федеральная служба государственной статистики. Arxivləşdirilib from [4] on 2011-08-21. http://www.webcitation.org/616BvJEEv. İstifadə tarixi: 2009-12-29.
  87. Перепись населения Грузии 2002. Этносостав(на англ. яз.)
  88. Перепись населения Российской империи 1897 года. Население Еревана.
  89. Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  90. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской империи кроме губерний Европейской России
  91. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения Армянской ССР
  92. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения Армянской ССР
  93. Чёрный Сад. Томас де Ваал. гл. 5
  94. Р.Назаров. Национальные диаспоры в Туркменистане
  95. Алиев И. Располагает ли наука доказательствами в пользу ирано-язычности мидян и атропатенцев? Можно ли считать мидян одними из предков азербайджанского народа? // ИАН АзССР, серия истории, философии, права, 1990, № 3-4.
  96. Алиев И. Роль мидийского элемента в этнической истории Атропатены//Кавказско-ближневосточный сборник, VIII, Тбилиси, 1988
  97. Q. Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin təşəkkül tarixindən. Bakı: ADN, 1994, səh. 90-136
  98. Гейбуллаев Г. А. К этногенезу азербайджанцев. Том 1. Баку: 1991, стр. 216-274
  99. N. Rzayev. Əcdadların izi ilə. Bakı: ADN, 1992.
  100. Azerbaijani — mənbə: Britannika Ensiklopediyası
  101. Azerbaijan — mənbə: Britannika Ensiklopediyası
  102. Grand Dictionnaire Encyclopédique Larousse (1982). Page 921, ISBN 2-03-102301-2 (retrieved 17 February 2007).
  103. Токарев С. А.(ru) Этнография народов СССР: исторические основы быта и культуры. — Изд-во Московского университета, 1958. — С. 295-296.
  104. 104,0 104,1 Новосельцев А. П.(ru), Пашуто В. Т.(ru), Черепнин Л. В.(ru) Пути развития феодализма. — Наука, 1972. — С. 21.
  105. 105,0 105,1 Гаджиева С. Ш.(ru) Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в. — Наука, 1990. — С. 8-9. — ISBN 5020167614, 9785020167612.
  106. Очерки истории СССР: кризис рабовладельческой системы и зарождение феодализма на территории СССР III-IX вв.. — Изд-во Академии наук СССР, 1958. — С. 330.
  107. Шнирельман В.А.(ru) Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Алаев, Леонид Борисович. — М.: Академкнига (издательство), 2003. — 592 с. — 2.000 экз. — ISBN 5-94628-118-6.
  108. Edvin Qrantovski(ru) Ранняя история иранских племён Передней Азии. — Восточная Литература, 2007. — С. 423-424.
  109. Очерки по истории Кавказской Албании. — М.-Л., 1959.
  110. 110,0 110,1 110,2 Новосельцев А. П.(ru), Пашуто В. Т.(ru), Черепнин Л. В.(ru) Пути развития феодализма (Закавказье, Средняя Азия, Русь, Прибалтика). — Наука, 1972. — С. 56-57.
  111. Артамонов М. И.(ru) История хазар. — Филологический факультет Санкт-Петербургского государственного университета, 2002. — С. 419. — ISBN 5846500323, 9785846500327.
  112. Огузы — mənbə: Böyük Sovet Ensiklopediyası
  113. Основы иранского языкознания: древнеиранские языки. — М.: Наука, 1979. — С. 49.
  114. Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 18.
  115. V. Minorsky Ādharbāyjān // The Encyclopaedia of Islam. — Brill, 1986. — Т. 1. — С. 190-191. — ISBN 90-04-08114-3.
  116. XAVIER DE PLANHOL. "IRAN I. LANDS OF IRANn". Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/iran-i-lands-of-iran.
  117. Olivier Roy The new Central Asia: the creation of nations. — I.B.Tauris, 2000. — С. 6. — ISBN 1860642780, 9781860642784.
  118. Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 4.
  119. Россия/Население/Россия в этнографическом отношении // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  120. Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1926. — Т. 1. — С. 660.
  121. Токарев С. А.(ru) Этнография народов СССР: исторические основы быта и культуры. — Изд-во Московского университета, 1958. — С. 295-296.
  122. Основы иранского языкознания: древнеиранские языки. — М.: Наука, 1979. — С. 49.
  123. Новосельцев А. П.(ru), Пашуто В. Т.(ru), Черепнин Л. В.(ru) Пути развития феодализма. — Наука, 1972. — С. 21.
  124. Алексеев В. П.(ru),Бромлей Ю. В.(ru) К изучению роли переселений народов в формировании новых этнических общностей // Советская этнография. — 1968. — № № 2. — С. 40-41.
  125. diaspora.gov.az – informasiya – eylence portalı

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax:[redaktə]