Udilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Udilər haqqındadır. Utilər üçün Utilər səhifəsinə baxın.
Udilər
udi. уди
Удинка.jpg
1883-cü ildə Nuxa qəzasının Vartaşen kəndində ( Azərbaycan Respublikasının indiki Oğuz şəhərində) çəkilmiş udin qızının şəkili.
Ümumi sayı
10. 000
Yaşadığı ərazilər
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 4 152 [1]
Flag of Russia.svg Rusiya 3 721 [2]
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 592 [3]
Flag of Georgia.svg Gürcüstan 202 [4]
Dili

Udi dili

Dini

Xristianlıq

Udilər[5], Udinlər [6][7] (özlərini udi, uti[8][9] adlandırırlar, rus. удины, en. udis) — Şərqi Qafqazda ən qədim xalqlardan biri[10]. Udilər Oğuz şəhərində, həmçinin Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində yaşayırlar. Udilər eləcə də Rusiyada,Gürcüstanda (Oktomberi kəndində), Qazaxıstanda, Ukraynada və başqa olkələrdə yaşayırlar.

Udilər udi dilində danışırlar. Udilər arasında eləcə də azərbaycan, rus, gürcü və başqa dillər geniş yayılmışdır. Dini - Xristianlıqdır.

Adlandırılması[redaktə]

Udilər əsrlər boyu Qafqaz Albaniyasında yaşayan tayfalardan biri olmuşdur. [11].

Udi dili[redaktə]

Əsas məqalə: Udi dili

Udilərin dili - Qafqazın qədim sakinlərindəndir, dilləri Qafqaz dilləri ailəsinin ləzgi yarımqrupuna məxsus olub, çoxlu qədim ünsürləri özündə qoruyub saxlaya bilmişdir[12].

Dünyanın etnik xəritəsində udi adlı etnos bu gün yalnız Azərbaycan ərazisində mövcuddur. Udi dilinin əlifbası yoxdur.

Dialekti[redaktə]

Udi dilinin üç dialekti var : Oğuz , Nic , Oktomberi (Gürcüstanda kənd). Nic dialekti də öz növbəsində 3 hissəyə bölünür: aşağı, aralıq və yuxarı. Belə ehtimal var ki, bu hissələr özləri də Tovuz rayonu, Kirzan kəndi və Arsaxdan (Qarabağ, Seysulan kəndi, Həsənqala) olan müxtəlif udin qruplarına uyğun olaraq ayrı-ayrılıqda dialektdir. Bu tayfalar sonradan əsrlər boyu yaşadıqları ərazilərin ermənilərlə məskunlaşdırılması nəticəsində Nic və Oğuz ərazilərinə köçmüşlər. [8]. Vartaşen dialekti də öz növbəsində 2 hissəyə bölünür: vartaşen və oktomberi (zinobiani)[13].

Qədim yazısı[redaktə]

Əsas məqalə: Alban əlifbası

Keçmişdə udilər yalnız Qafqaz Albaniyasının ərazisində qeydə alınmışdır. Tarixən Günəşə, Aya sitayiş edən udinlər IV əsrin əvvəllərində xristianlığı qəbul etmiş və bu günə kimi dinini saxlamışlar. Əsasını Alban əlifbası tutur. Əlifba V əsrdə yaradılmışdır, 52 hərfdən ibarətdir[14]. Tarixi proseslər nəticəsində bu əlfbadan hal-hazırda istifadə olunmur.

1996-ci ildə Misirin Sinay yarımadasında yerləşən Müqəddəs Yekaterina kilsəsində Gürcüstan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Zaza Aleksidze gürcü-alban əlyazmasını (palimpsest) tapmışdır[15][16]. Bu əlyazmada gürcü dilində yazılmış mətnin altında alban dilində yazılar aşkar edilmişdir. Bu yazıların sifrinin açılması yalnız udi dilinin istifadəsi ilə mümkün olmuşdur [17]. "Beləliklə, bir çox alimlərin fikrincə, Qafqaz Albaniyasının yazılı dili kimi udi dili sayıla bilər, daha dəqiq olsaq müasir udi dilinin əcdadı - qədimi udi dili." [18] [14]. 2009-cu ildə qeyd olunan əlyazmanın deşifrəsi ayrıca kitab kimi nəşr olunub[19].

Tarix[redaktə]

Udilərin ulu babaları Qafqaz Albaniyası tayfalarından biri olan utilər olmuşdur[9]. Udilərə aid ilk məlumat hələ 2500 il bundan əvvəl verilmişdir. Bu etnosun əcdadları olan utilər haqqında e.ə. V əsr yunan müəllifi Herodotun "Tarix" əsərində məlumat var. Marafon döyüşünü (b.e.ə. 490-cı ildə yunan-fars döyüşü) təsvir edən müəllif göstərir ki, fars ordusunda, XIV satrapinin tərkibində utilərin əsgərləri də vuruşurdular. E.ə. l əsrdə yaşamış Strabonun "Coğrafiya" əsərində Xəzər dənizi və Qafqaz Albaniyası haqqında məlumatında utilərdən danışılır. Udi sözünə termin kimi ilk dəfə Böyük Plininin (l əsr) "Həqiqi tarix" əsərində rast gəlinir. Ptolomeyin (ll əsr) "Coğrafiya" əsərində, Xəzər dənizinin ətrafında müxtəlif tayfaların, o cümlədən – udilərin yaşadığı göstərir. Udilər haqqında bəzi məlumatlara Qay Pliniy Sekunda, Aziniy Qvadrat və bir çox başqa qədim müəlliflərin əsərlərində rast qəlmək olar. Utilər Alban çarlığının yaranmasında mühüm rolu olan 26 alban tayfalarından biridir.

Utilər haqqında daha ətraflı VIII əsrdə yaşamış Moisey Kalankatuklunun "Alban tarixi"[20] əsərində məlumat verilmişdir. O, özünü uti tayfalarına aid edir. O, Aranda 26 alban tayfalarının olması haqda məlumat verir: "Onun (Aranın) oğlundan Uti, Qardman, Çavdey, Qarqar knyazlıqları yaranmışdır".

Udilər Qafqaz Albaniyasının yaradıcısı olan 26 tayfadan biri olmaqla, həm də Qafqaz Albaniyasında başlıca rol oynayan tayfalardan biri idi [21]. Buna görə də Qafqaz Albaniyasının payxtaxtları Qəbələ və Bərdə Udilərin Tarixən yaşadığı yerlər olub. Tərixən Udilər daha çox ərazilərdə məskunlaşmışdılar Xəzər dənizindən Qafqaz Dağlarınacan Kür çayının həm sağ həmdə sol tərəfində məskünlaşmışdılar. Qafqaz Albaniyasının Viləyətlərindən biri isə Uti adlanırdı. Qafqaz Albaniyasının Ərəblər tərəfindən zəbt ediləndən sonra Udilərin yaşadığı ərazilər və Udilərin sayı azalır[22].

Vll əsrdə ərəblərin işğal etdikdə və bütün ölkəni ərəb xilafətlinə qatanda əhalinin böyük hissəsinə, o cümlədən utilərə islam dinini qəbul etdirirlər. Lakin onların bir hissəsi əvvəlki inamlarını saxlayırlar. Hələ VI əsrdə aftokefal alban kilsəsini güclə öz tabeliyinə cəlb etmək cəhdlərinin olmuş, VII əsrdə ərəb xilafətinin icazəsi ilə erməni – qriqoryan kilsəsinin tərkibinə daxil edilmişdir. Alban katalikosunun qalmasına baxmayaraq, aktiv olaraq alban – xristianların etnik köklərinin dəyişdirilməsi və erməniləşdirilməsi siyasəti gedirdi. Nəticədə, Dağlıq Qarabağda onlar bütovlükdə öz dil və mədəniyyətlərini itirmiş oldular. QəbələOğuz ərazisində udilər öz adət - ənənlərini və dillərini (yazısız) qoruyub saxlaya bilmişlər.

Ehtimal etmək mümkündür ki, Şəki xanı Hacı Çələbi xanın vaxtında (1747-1755) Şəki xanlığı ərazisində cəmi 3 udin kəndi olub: 1.Vartaşen, 2.Cəlut, 3.Nic[23].

1824-cü ildə əhalinin siyahıyaalınması zamanı Nic kəndində (Bum mahalı) 1997 nəfər, (müsəlmanlar: 341 nəfər; qriqorian udinlər: 1656 nəfər), Vartaşen kəndində (Şəki mahalı) 3203 nəfər (müsəlmanlar: 282; qriqorian udinlər: 1067; provoslav udinlər: 706; yəhudilər: 1148 ) və Cəlut kəndində (Şəki mahalı) isə 1048 nəfər (müsəlmanlar: 218; qriqorian udinlər: 830) qeydə alınmışdır[24] ki buna əsasən həmin vaxt Şəki xanlığı ərazidsində azı 4259 nəfər udinin yaşadığı məlum olur. Amma nəzərə alınmalıdır ki, bu siyahıyaalma sənədlərində bütün müsəlmanlar "tatar", qriqoryan xristianlar "erməni", provoslavlar isə "gürcü" kimi qeydə alınmışdır.

XIX əsrin ortalarında Şəki xanlığı ərazisində cəmi 3 udin[25] kəndinin olması barədə məlumat verən mənbə isə nuxalı İohanes Muradxanov və Qriqor Mıkırtıçan Tarasanov tərəfindən 1815-ci ildə qələmə alınmış və Bütün Rusiya ermənilərinin atxiyepiskopuna göndərilmiş məktubdur[26]. Burada həm də göstərilir ki Hacı Çələbi xan dövründən həmin vaxta qədər bu kəndlərə "din ipəyi" adlı xüsusi vergi tətbiq edilirmiş və həmin kəndlərin sakinləri vaxtaşırı olaraq bu verginin ləğv olunması istiqaməmətində cəhdlər ediblər, lakin o vaxta qədər istədiklərinə nail ola bilməyiblərmiş.

1878-ci ildə çap olunmuş bir kitabda isə göstərilir ki Nuxa qəzasının erməni-qriqoryan əhalisindən yerli hesab olunanları udinlərdir. Onlar yalnız Nic və Vartaşen kəndlərində yaşayırlar və öz dillərində danışırlar. Udin dili başqa heç bir kənddə işlədilmir. Udinlərin yazısı yoxdur, onlar[27] erməni danışıq dilində yazırlar və dini ayinləri erməni kilsə dilində yerinə yetirirlər. Bəzi kəndlərdə - Sultan Nuxa, Erməni carlu, Mirzəbəyli, Vardanlı, Malıx və Yenikənd kəndlərində, ermənilər (udinlər? - Red.) tatar (azərbaycan, - Red.) dilində danışırlar və bu dili ana dili hesab edirlər. Bu mənbədə Cəlut kəndi erməni kəndi kimi göstərilir və qeyd edilir ki bu kənddə Qarabağdan köçüb gələn ermənilər yaşayırlar və onlar Qarabağ və Xoydan köçüb gələn ermənilərin məskunlaşdığı digər kəndlərdə olduğu kimi erməni dilində danışırlar. Mənbədə həmçinin qeyd edilir ki, Vartaşen kəndində provoslav udinlərin 113 evi var və onlrın sayı 606 nəfərdir.[28].

1836-cı ildə rus pravoslav kilsəsi və rusiya idarəçiliyi alban katalikosunun taxtını və dəftərxanasını ləğv etdikdən sonra, udin – xristianlar erməni kilsəsinin tam təsiri altına düşürlər. Azərbaycanda islam dininin yayılması və türk dilinin inkişafı ilə əlaqədar, Azərbaycan xalqının uzunmüddət formalaşması ilə vahid – azərbaycanlı etnosu yaranmışdır. Lakin udi – xristianlar bu günkü günümüzə qədər etnik qrup kimi öz dillərini, maddi və mənəvi mədəniyyətlərini qoruyub saxlamışlar. Udi dili Qafqaz dil ailəsinə aiddir. Lakin udilər Azərbaycan xalqının əcdadlarından biri hesab edilir.

1992–ci ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti "Azərbaycan Respublikasında mövcud olan milli azlıqların, azsaylı xalqalrın və etnik qrupların hüquq və azadlıqlarının qorunması, onların dil və mədəniyyətlərinin qorunması və inkişafı" barədə fərman imzalamışdır. Bu sənəd keçmiş sovet respublikaları içərisində qəbul olunmuş sənəddir.

Din[redaktə]

313-cu il udilər tərəfindən xristianlığın qəbul edilməsi tarixi sayılır [29]. Bu tarixdə alban çarı Urnayir xaç suyuna salınma adətini qəbul etmiş və xristianlıq Qafqaz Albaniyasının rəsmi dininə çevrilmişdir. Qafqaz Albaniyasının əhalisinin xristianlaşma dövründən başlayaraq udilər Alban kilsəsinə mənsubdur. Başqa xalqlar kimi, xristianlığı qəbul etdikdən sonra, udilər yeni xristian ayinlərlə bərabər köhnə adət və ənənələri qoruyub saxlmışdırlar. Məsələn, evlərdə sönməz ocaq saxlamaq atəşpərəstlikdən qalmış ənənədir. Udi xristianlar olduqca tez-tez dualarını Aya döndərirdilər və öz dinini saxlayan Qafqaz Albaniyasının yeqanə xalqıdır.

10 aprel 2003-cü ildə Azərbaycanda Alban-udi xristian icması qeydiyyatdan keçmişdir.[30].

Artım dinamikası[redaktə]

Udilərin sayı haqqında ən həqiqətəuyğun məlumat 20-ci əsrin son 25 ilinə təsadüf edilir. Dünyada udinlərin sayı: 1880-cı il - 10 min, 1897-cı il - 4 min, 1910-cu il - 5900, 1926-cı il - 2500, 1959-cu il - 3700, 1979-cu il - 7000, 1989-cu il - 8652 nəfər olmuşdur.

Udilər Azərbaycanda[redaktə]

1989–cu il siyahıyaalınmasına görə Azərbaycanda 6.125 nəfər udi yaşayırdı.[31] 27 yanvar-3 fevral 1999–cu ildə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Azərbaycan Resbublikasında 4.152 nəfər[1] (Qəbələ rayonunda 3962 nəfər[32]Oğuz rayonunda 104 nəfər[33] olmaqla) udin qeydə alınmışdır.

Udilər Rusiyada[redaktə]

Rusiya Federasiyasında 2002-ci il siyahıya alımasına əsasən 3721 nəfər özlərini udin kimi təqdim etmişdir. Onlarda 2078 nəfəri (1114 kişi, 964 qadın) şəhər əhalisi, 1643 nəfəri (829 kişi, 814 qadın) kənd əhalisidir. [2] Rusiyada udinlərin ən çox qeydiyyata alındıqları yer Rostov vilayətidir[34].

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 "Population by ethnic groups" Государственный комитет статистики Республики Азербайджан
  2. 2,0 2,1 "2002-ci il üçün Rusiya Federasiyasında siyahıya alma. Nəticə, 4-cü cild, kitab 1.". http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463. 
  3. Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.
  4. "Ethnic Groups in Georgia # 3 – Udis". The Georgian Times. 2008-04-17. Retrieved 2008-04-17.
  5. "Udilər".Qəmərşah Cavadov, Rauf Hüseynov. 1996, Bakı
  6. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, cild IX, səh.420, məqalə: Udinlər
  7. People-in-Country Profile
  8. 8,0 8,1 Udilər. I.Kuznecov
  9. 9,0 9,1 Н. Г. Волкова. Удины // Народы России: Энциклопедия. М., 1994. С. 346-347.
  10. Удины // Народы Кавказа. Том 2. М., 1962.
  11. V. Minorsky. Caucasica IV. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 15, No. 3. (1953), pp. 504—529.
  12. Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия. Том 3. М., 2005. Талибов Б. Б. (при участии Майсака Т. А.) Удинский язык. С. 178—187.
  13. Voroşil Gukaşyan. "Udincə- Azerbajanca-Rusca Lügət", Elm, Baki, 1974. стр.251
  14. 14,0 14,1 Г. А. Климов. Агванский (кавказско-албанский) язык//Языки мира: Кавказские языки. М., 1999, стр. 459
  15. Jost Gippert, Wolfgang Schulze. Some Remarks on the Caucasian Albanian Palimpsests // Iran and the Caucasus 11 (2007)
  16. Заза Алексидзе. Выступление на конференции // Институт рукописей Академии Наук Грузии
  17. Интерпретация языка Албанского Палимпсеста найденного на Синае
  18. Zaza Alexidze "Discovery and Decipherment of Caucasian Albanian Writing"
  19. J. Gippert, W. Schulze, Z. Aleksidze, J.-P. Mahé. The Caucasian Albanian Palimpsests of Mount Sinai. Brépols, 2009. ISBN 978-2-503-53116-8
  20. Movses Kalankatuci "История страны Алуанк" (в 3-х книгах)
  21. К. В. Тревер К вопросу о культуре Кавказской Албании (доклад на XXV Международном конгрессе востоковедов, 1960 год)
  22. К. В. Тревер К вопросу о культуре Кавказской Албании (доклад на XXV Международном конгрессе востоковедов, 1960 год)
  23. 1815-ci ildə nuxalı İohanes Muradxanov və Qriqor Mıkırtıçan Tarasanov tərəfindən Bütün Rusiya ermənilərinin atxiyepiskopuna göndərilən məktuba bax: Акты, собранные Кавказской археографической комиссией, Тифлис, 1874
  24. Камералное описание жителей города Нухи и Шекинской провинции за 1824 год, составленоно капитаном Харченновым и поручиком Скоржинским. Dövlət Tarix Arxivi, fond 24; № 1, s/v.162
  25. Mənbədə bu kəndlər erməni kəndi kimi təqdim olunur.
  26. Акты, собранные Кавказской археографической комиссией, Тифлис, 1874
  27. Mümkündür ki, burada "onlar" sözü yalnız qriqorian məzhəbli udinlərə aiddir, - Red.
  28. Материалы для изучения эконимическаго быта государственных крестьян Закавказскаго края, Тифлис, 1878, стр.: 19-21
  29. КАВКАЗСКАЯ АЛБАНИЯ. Фарида Мамедова (профессор, доктор наук).
  30. Албано-Удинская Христианская Община Азербайджана
  31. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1989 года.: Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР---Источник: Рабочий архив Госкостата России.Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку.
  32. http://www.azstat.org/region/az/005_3.shtml
  33. http://www.azstat.org/region/az/005_4.shtml
  34. 2002-ci il üçün Rusiya Federasiyasında siyahıya alma. Nəticə, 4-cü cild, kitab 3.

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]