Qafqaz Albaniyası
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
 |
||||||||
| Azərbaycan Tarixi | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| tarixi və müasir dövlətlər | ||||||||
| Ən qədim tarix | ||||||||
|
||||||||
| Qədim tarix | ||||||||
|
||||||||
| Orta əsrlər | ||||||||
| Müasir tarix | ||||||||
|
Qafqaz Albaniyası (Ağvan, Arran və ya Alban çarlığı) - müasir Azərbaycan Respublikası, Ermənistanın bir hissəsi və Cənubi Dağıstan ərazilərində tarixi dövlət. Eramızdan əvvəl təqribən IV-III əsrlərdə formalaşmış, eramızın VIII əsrində Ərəb xilafəti tərəfindən ləğv edilmişdir. Paytaxtı əvvəlcə Qəbələ, sonra isə Bərdə şəhərləri olmuşdur. Eramızın IV əsrində Xristian dinini rəsmi dövlət dini elan edən Alban dövləti mövcudluğunun sonuna qədər bu və ya digər dərəcədə Xristian ideologiyasının təsir dairəsində olmuşdur.Görkəmli qafqazşünas tarixçi Y.İ.Krupnov yazırdı:”Albaniya tarixinin öyrənilməsi işində heç bir məhdudiyyət və məcburiyyət olmamalıdır.Albaniya tarixini müxtəlif ölkəlrin tarixçiləri öyrənirlər.Lakin bir şey də məlumdur:Qafqaz Albaniyasının tarixi və taleyi ilə hamıdan çox azərbaycanlılar məşğul olmalıdırlar.Bu sahədə onlar dünya elmi qarşısında məsuliyyət daşıyırlar,dünya elminə borcludurlar.
Mündəricat |
Əhalisi
Strabonun məlumatına görə Albaniya əhalisi 26 dildə danışan tayfalardan ibarət idi. Qaynaqlarda Albaniyada yaşayan xalq və tayfalar sırasında utilər, qarqarlar və amazonkalar, sovdelər, kaspilər, muğlar, sakasinlər, mardlar və amardlar, ariaklar və anariaklar, qellər və leqlərin adları çəkilir. Bu tayfaların ən qədimləri Qafqaz və turk dillərində danışan etnoslar olmuşlar. Eramızın ilk əsrlərindən başlayaraq Sasani şahlarının göstərişi ilə Albaniyaya bir sıra irandilli tayfalar köçürülmüşür, III-IV əsrlərdən başlayaraq isə şimaldan, Dərbənd keçidindən türk tayfalarının, o cümlədən hunların, suvarların, xəzərlərin, barsillərin və s. Qafqaz Albaniyasına axının başlamışdır. Xüsusən də suvar tayfaları Albaniyanın qədim paytaxtı Qəbələ ətrafında məskunlaşmışdılar. Buna görə də erkən orta əsr mənbələri Qəbələni bəzən Qəbələ-Suvar adlandırırlar. Beləliklə, ərəblərin gəlişinə Albaniya əhalisi üç plastdan – qafqazdilli, irandilli və türkdilli əhalidən ibarət idi.
Alban adını türkdilli tayfalarla bağlamaq daha uygun variantdır. Çünki hal-hazırda Orta Asiyada konkret olaraq Qazaxistanda alban adlı türkdilli qəbilə yaşayır. Bundan başqa çuvaşların öz yaranışları haqqında dastanda çuvaşların yaranması haqqında danışılarkən bildirilir ki onların ulu əcdadları Qafqaz daglarının o tərəfindən gəlmiş alpanlar olmuşdur.
Ərazisi
A.P.Novoseltsev belə hesab edir ki,ilkin Orta əsrlərdə Qafqaz Albaniyasının əhatə etdiyi əraziyə,əsasən indiki Azərbaycan respublikasının,eləcə də Ermənistanın,Dağıstanın və Şərqi Gürcüstanın ərazisi daxil idi.
- Erməni ənənələrinə görə,qədim dövrlərdə və Erkən Orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisi Kür çayının yalnz Şimalında (yalnız Kürün sol sahilində) yerləşmişdi, yəni bu ənənəyə görə Kür və Araz çayları arasındakı ərazi guya əvvəllər erəmənilərin olub .Yalnız 387-ci ildən sonra həmin torpaqlar Albaniyanın tərkibinə keçmiş,lakin etnik,siyasi və mədəni cəhətdən əvvəliki kimi Böyük Ermənistanın Şərq əyalətləri olmuşdur.*Gürcü ənənələrinə (köhnə) görə Kürün sol sahilindəki Albaniya ərazisinin Qərb hissəsi Gürcüstanın olmuşdur.Yeni gürcü ənənəsinə görə isə (müəllifi D.L.Musxelişvilidir) erməni tədqiqatçılarının “səxavətlə pay verdikləri” sol sahil Albaniyasının ərazisi,eləcə də Kürün sol sahlindəki Azərbaycan ərazisinin Qərb hissəsi,ayrı-ayrı dövrlərdə isə hamısı Gürcüstanın imiş.
- İnzibati bölgü baxımından Albaniya vilayətlərə (havarlara) və əyalətlərə (nahanqlara) bölünmüşdü.Bir neçə havar nahanq təşkil edirdi.VII əsr Ermənistan coğrafiyasında göstərildiyinə görə Albaniyanın solsahil ərazisi 11 vilayətdən ibarət idi.Alban mənbələri bunlardan dördü haqqında məlumat verir:Qəbələ,Şəki,Kambisena və Əcəri.Bunlar ən böyük və siyasi cəhətdən ən əhəmiyyətli vilayətlər sayılırdı.Üç vilayət (Qəbələ,Şəki,Kambisena) həm də inzibati-kilsə vahidləri, yepiskopluq idilər ki,bunların da nümayəndələri (yepiskoplar) bütün alban kilsə məclislərində iştirak edirdilər.Solsahil Albaniyasında adları çəkilən havarlardan başqa,iki ölkə-Lpina və Çola da daxil idi.Fəridə Məmmədova belə hesab edir ki,Çola (Çor,Çol) adı İran mənşəli sözdən yaranıb.Çola vilayəti Çola (Dərbənd) keçidindən Cənuba doğru,təxminən Beşbarmaq dağınadək Xəzər sahili zolağı əhatə edirdi.Vilayətin iri şəhərləri Çola (məsqət(massaget,maskut) Arşakilərinin paytaxtı) və Dərbənd idi.V əsrin ibrinci yarısında Sasani şahı II Yezdəgirdin hakimiyyəti dövründə Çolada güclü müdafiə qurğuları,məşhur Dərbənd səddi ucaldılmışdı.Moisey Kalankatlı Çolanın strateji əhəmiyyətindən başqa,bütün Qafqazda ilk xristianlıq ocaqlarından biri kimi ideoloji cəhətdən mühüm əhəmiyyəti barədə də məlumat verir.Apostol Yelisey “Ermənistandan yan keçərək maskutların arasına gedir və orada moizəyə başlayır.”(Kalankatlı,I,6) Bu sətirlər I-II əsrlərdən xəbər verir.Alban ənənələri bu hadisə ilə Çolanın VI əsrə qədər patriarxlq mərkəzinə çevrildyini və orada IX əsrin axırlarına qədər Şərq katolikosuna məxsus sarayın yerləşdiyini təsdiq edirlər.Çolanın Şimal-Qərbində,Çola ilə Şəki arasında
Lpina vilayəti yerləşirdi.Bu ərazi demək olar ki,başdan-başa fındıq,qoz ağacları ilə zəngin meşələrlə örtülmüşdü.Çola və Lpina vilayətlərinin müəyyən mənada muxtariyyətə malik olması,separatçılıq meylləri Moisey Kalankatlunun “Albaniya,Lpina və Çola” adlı triadasında öz əksini tapmışdır.Hələ I-II əsrlərdə,Müqəddəs Yeliseyin apostolluq dövründə o üç ölkənin-Çola,Lpina və Albaniyanın müqəddəsi adlandırılmışdı.(Kalankatlı,III,23) Biz bu triada ilə 626-630-cu illərin siyasi hadisələrində,bütün Albaniyanın,o cümlədən Çolanın xəzərlər tərəfindən işğal edildiyi dövrdə də rastlaşırıq.Xaqan oğlu Şat deyirdi ki,onun atası üç ölkəni-“Albaniya,Lpina və Çolanı əbədi hakimiyyət altına almışdır.”Həmin mülahizəyə əsaslanan K.V.Trever belə bir qənaətə gəlir ki,VII əsrdə “Albaniyanın tərkibində olan Lpina və Çola vilayətləri müəyyən daxili müstəqilliyə malik idilər və görünür elə bu Albaniyadan sonra həmin yerlərin adının sadalanmasına səbəb olurdu.Tarixi gerçəkliklərin öyrənilməsi göstərir ki,bu triada dini-simvolik mahiyyət daşımaqla yanaşı.mühüm bir fakt kimi də qiymətlidir.Strateji periferiya vilayətləri olan Lpina və Çola ölkədə mərkəzləşmiş hakimiyyət olmadığı dövrlərdə müstəqil dövlətə çevrilirdilər.(551-630 cu illər) Cavanşirin və Varaz Trdatın hakimiyyəti dövründə isə Lpina və Çola yenidən Albaniyanın ayrılmaz strateji vilayətləri olmuşdular.Yunan müəlliflərində Kambisna,erməni müəlliflərində isə Kambeçan adlanan ərazi Albaniyanın Şimal-Qərbində,İberiya sərhəddində yerləşmişdi.Kambisena Şimal-Qərbdə Alazan və İori çaylarının orta axarlarından,Cənubda Kür çayınadək,Şərqdə isə Alazan,Kür və İori çaylarının qovşağınadək ərazini əhatə edirdi.Daş-kəsəli Şirak yaylasının da yarısı bu əraziyə daxil idi.Əcəri-Həcəri adlanan vilayət Qəbələ vilayətinin Cənubunda Qarasu və Girdman çaylarının arasında yerləşmişdi və Cənubda Kür çayına söykənirdi.Burada əhali əsasən əkinçiliklə məşğul idi.VII əsr erməni coğrafiyasında Əcəri həm də Dəşt-i-Bizkan adlandırılır.Bu vilayət haqqında Moisey Kalankatlının qeydləri qanunsuz olaraq qarışıq nigahlara yol verilməsi ilə əlaqədardır.Bu cür nigahlar Arşakaşen və Əcəri vilayətlərində təsadüf olunurdu.Qəbələ vilayəti (yunanca-Kabalaka) Lpinadan Cənubda,tarixi Əcəri vilayətindən Şimalda,Şəki və Çola vilayətləri arasındakı ərazini əhatə edirdi.Bu dövlətdə Albaniyanın paytaxtı Qəbələ şəhəri yerləşirdi ki, bu barədə ilk dəfə eramızın I əsrində Böyük Plini xəbər verir.Qəbələ antik dövrdən erkən orta əsrlərə-V əsrə qədər Albaniyanın paytaxtı,Alban Arşakilərinin iqamətgahı və alban arxiyepiskopunun qərargahı olmuşdur.510-cu ildə Alban Arşakiləri öz hakimiyyətini başa vurduqdan sonra Qəbələ Sasanilərin təyin etdikləri mərzbanların qərargahına çevrilir və bununla əlaqədar Qəbələ həm də Vostan-i-mərzban da adlandırılır.Qəbələ vilayəti siyasi-inzibati və kilsə-inzibati vahid-yepiskopluq idi.V əsr Aluen kilsə məclisi və VIII əsr Partav ( Bərdə) kilsə məclisi cədvəllərində Qəbələ yepiskoplarından Manase (V əsr) və İohannın (VIII əsr) adları da var.Bir çox başçılar kimi yepiskop İohann da xalkidonçu alban katolikosu Nerses-Bakurdan üz döndərmişdi.Qəbələ vilayətinin dini-ideoloji baxımdan əhəmiyyətini belə bir fakt da sübut edir ki,Aluen (488-ci il)və Partav (705-ci il) kilsə qurultayları iştirkçılarının siyahısında arxiyepiskopun imzasından sonra Qəbələ yepiskopunun imzası durur.VIII-IX əsrlərdə Qəbələ yepiskopları alban kilsəsinin patriarxları olurdular.Şəki (erməni mənbələrində Şako,gürcü mənbələrində Şake,Nuxpato) vilayəti Qafqazın dağətəyi rayonlarında,Qəbələnin Şimal-Qərbindəki ərazini tutur.Qərbdə və Cənub-Qərbdə tarixi Kambisena vilayəti ilə şimal-Qərbdə Lpina vilayəti ilə,Cənub-Şərqdə Qəbələ ilə həmsərəd idi.III-VIII əsrlərin toxuculuq mərkzlərindən biri idi.Paytakaran vilayəti (Erəni mənbələrində Kaspk,Kazbk,Moisey Kalankatlıda Balasikan,Fars və ərəb mənbələrində Balasakan) Azərbaycan respublikasının Cənub-Şərq hissəsində yerləşir,Xəzər dənizinin sahillərinə qədər uzanırdı.Mil və Muğan düzlərinin bir hissəsini əhatə edirdi.Ehtimal ki,Paytakaran ayrı-ayrı vaxtlarda vilayətin Cənubunda yerləşən Atropatenanın Şimal-Şərq torpaqlarını da özündə birləşdirmişdir.Paytakaran e.ə. II yüzillikdə erməni çarı I Artaşes (azəricə-Ərtəş) tərəfindən işğal olunmuş və e.ə. 55-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində qalmışdır.Paytakaran siyasi cəhətdən gah Albaniyaya,gah da Atropatenaya meyl edib və ayrı-ayrı dövrlərdə onun tərkibinə daxil olmuşdur.IV əsrin II yarısında Paytakaran birdəfəlik Albaniyanın tərkibinə qatılmışdır.Vilayətin mərkəzi eyniadl şəhər-Paytakaran (Beyləqan) idi.Tarixi əyalət sayılan Uti (ermənicə Utik,yunanca Otena) Paytakaran kimi Kürün sağ sahilində yerləşirdi.Şərqə Paytakaranla,Cənubda Arsaqla həmsərhəd idi.Şimalda Kür çayı ilə əhatə olunmuşdu,Qərbdə isə Albaniya və İberiya sərhəddinə kimi uzanırdı.Antik şəhərlərdən Ayniyana,Xani,Anariaka,Xalxal,Soqarn,eləcə də Moisey Kalankatlının yazdığına görə Albaniyann V əsrdə inşa edilmiş paytaxtı Bərdə (Partav) bu vilayətdə idi.Bərdə 551-ci ildən alban katolikosunun daimi yaşayış yerinə,630-cu ildən isə Mehranilər sülaləsindən olan böyük alban knyazları Varaz Qriqorun,Cavanşirin və ba.qalarının iqamətgahına çevrilir.Uti vilayəti (nahanqı) öz növbəsində ayrı-ayrı inzibati vahidlərə (havarlara) bölünmüşdü ki,bunlardan da ən əsasları Sakaşena (yunan müəlliflərində Sakasen,erməni müəlliflərində Şakaşen ) və Girdman idi.Girdman IV əsrdən Albaniyanın birinci böyük knyazları olan Mehranilər sülaləsinin irsi mülkü idi.Mənbələrdə Girdman vilayətinin adı Qardman (qrabar (qədim erməni) dilində),Girdman (qədim pərs dilində) və Qardabani (qədim gürcü dilində kimi tanınırdı.Bu vilayətin lokallaşdırılması ilə bağlı üç nəzəriyyə mövcuddur.Bəziləri onu Ağsu-Girdman çayları rayonunda (İ.Əliyev,F.Osmanov),digərləri müasir Qazax rayonu ərazisində (S.T.Yeremyan),üçüncü qrup isə Şəmkirçay hövzəsi ətrafında və müasir Gədəbəy rayonu ərazisində (Z.M.Bünyadov) yerləşdiyini iddia edirlər.Fəridə Məmmədova isə Girdman vilayətinin Albaniyanın Şimal-Qərbində,Kürün sağ sahilində.erməni və gürcü torpaqları ilə sərhəddə yerləşdiyini bildirir.Favstos Buzandın yazdığına görə Girdman,Arsaq və Uti birlikdə 387-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində olmuşdur.Ancaq Ermənistan və Albaniyanın tarixi gerçəkliklərinin öyrənilməsi göstərir ki,Girdman heç vaxt Ermənistana daxil olmamışdır.Mehranilər bu ərazilərdə Girdman qalasını,Mehrəvan şəhərini və çoxlu məbədlər inşa etdirmişlər.Arsaq tarixi vilayəti (antik müəlliflərində Orxistena) sağsahil Albaniyasının ən mühüm vilayətlərindən biri olmuş və hazrkı Qarabağın dağlıq hissəsini və Mil düzünün bir hissəsini əhatə etmişdir.Əyalətin əhalisini qarqarlar,utilər,hunlar,xəzərlər və basillər təşkil edirdi.Sünik (Sisakan) vilayəti Albaniyanın Cənub ucqarında yerləşərək Qərbdə Ermənistan və Şimalda Arsaq arasındakı ərazini əhatə etmiş,Göyçə gölünün Cənubunda yerləşmişdir. Mənbələrdə işlnməsinə görə Sünik (Sünük) ifadəsi Sisakandan daha qədimdir.Yevsevi və Prokopi Kesari Süniki albanların qonşusu kimi xatrladır.Adının pərs variantı olan Sisakan ifadəsinə ilk dəfə VI əsrdə Suriylı müəllif Zaxari Ritorun əsərində təsadüf olunur.Həin müəllifin yazılarında Sasakan Arran (Albaniya) və Qurzan (Gürcüstan) təki Ermənistandan ayrı ölkə kimi təqdim edilir.Ümumilikdə isə Sünik ayrıayrı dövrlərdə gah Albaniyanın ,gah da Atropatenanın tərkibində olmuşdur.X.Xubşman və İ.Markvart isə Süniki ümumiyyətlə alban vilayəti hesab edirlər.Mənbələr (Moisey Kalankatlı,1,4;Moisey Xorenli II,8;Stepanos Orbelian) bizim eranın I əsrində hakimiyyət başına gələn ilk Albaniya hökmdarını Sünik nəsli ilə bağlayırlar.Həmin mənbələrdə göstərilir ki.Parfya şahı Valarşak Sisakan nəslindən olan Aranı Albaniyaya başçı təyin etdi.Elə həmin Valarşak eramızın I əsrindən “Sisan” adlanan Qafqaz keçidlərini qorumaq məqsədilə təşkil olunmuş şah ordusuna başçılıq etmək hüququnu Sisakan nəslinə vermişdi.Fəridə Məmmədova göstərir ki,antik dövrdə olduğu kimi,ilkin orta əsrlərdə də Albaniyanın ərazisinin eyni hüdudlarda olduğunu iddia etməyə hər cür əsas var.
Albaniya və Atropatena
Qafqaz Albaniyası və Atropatenanın sərhədləri miladdan əvvəlki dövrlərdə - VII-VIII əsrlərin sinxron mənbələrinə (Moisey Kalankatlı I,4:Moisey Xorenli (II,8) yazdıqlarına görə eramızın I əsrində Albaniyanın Cənub sərhəddi Araz çayı boyunca keçirdi.Moisey Kalankatlı qeyd edir ki,Albaniyanın üdudları eramızın VII-VIII əsrinə kimi dəyişməmişdir.(Moisey Kalankatlı,II,21)Məlum olduğu kimi elmdə belə bir mülahizə mövcuddur ki,guya 387-ci ilə qədər Albaniyanın Cənub sərhəddləri Kür çayı boyunca keçirdi,başqa sözlə desək Kürün sağ sahilindəki Arsaq,Uti və Paytakaran əyalətləri Ermənistana məxsus olub (ermənilər Qarabağa iddialarını bununla əsaslandırırlar) və yalnız 387-ci ildən sonra Albaniyaya qatılıb.Bu ideya mxitarist M.Çamçyana məxsusdur və o həmin mülahizəni hələ 1787-ci ildə irəli sürmüşdü.Sonralar həmin mülaizəni əsaslandırmaq üçün daha bir neçə cəhd edilmişdir.Bir mülahizəyə görə üç alban vilayətindən (Uti,Arsaq,Paytakaran) yalnız Paytakaran e.ə.II əsrdə erməni (ərmən) çarı I Artaşes tərəfindən işğal edilmiş,faktiki olaraq 388-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində olmuş,yalnız bundan sonra Albaniyaya qaytarılmışdır.Kürün sağ sahilindəki Arsaq və Uti vilayətləri isə lap əvvəldən ermənilərə məxsus olmuş və yalnız 387-ci ildən sonra Albaniyaya qaytarılmışdır.Bu mülahizə 1963-cü ildə irəli sürülmüşdür və onun müəllifi S.T.Yeremyan 1951-1952-ci illərdə “Erməni xalqının tarixi” kitabının atlasında (I h.) bizim eradan əvvəl II əsrdə Kürün həm sağ,həm də sol sahilinin Albaniyaya məxsus olduğunu göstərir.Bu atlasa göeə sağ sahildə Sakasena.Otena (Uti),Kaspiana (Paytakaran) və Orxistena (Arsaq) Albaniya torpaqları olmuşdur.Atlasda göstərilir ki,e.ə. I əsrdə II Tiqran Kürün bütün sağ sahilini zəbt etmiş və II Tiqranla Pompey arasında e.ə. 66-cı ildə bağlanmış müqviləyə əsasən həmin ərazilər Ermənistanın tərkibində qalmışdır.Digər mülahizəyə görə Arsaq və Uti vilayətləri hələ e.ə. I əsrdə II Tiqran tərəfindən işğal olunub Ermənistana qatılmış,387-ci il müqaviləsinə görə isə Sasanilər və Bizans arasında bölüşdürülərək onların hakimiyyəti altına keçmişdir.Burada Paytakaran haqqında bir klmə də danışılmır.Üçüncü mülahizəyə görə (K.V.Trever) Arsaq,Uti,Paytakaran və Sakaşena vilayətləri e.ə.II əsrdə erməni (Ərmən) çarı I Artaşes tərəfindən zəbt olunmuş və387-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində qalmış və yalnız 387-ci ldən sonra Albaniyaya qaytarılmışdır.Deməli bu torpaqlar hətta erməni çarları tərəfindən işğal edilmiş olsa belə lap əvvəllər Albaniyaya məxsus olmuşdur.
- Hər üç konsepsiyanın müəllifləri başlıca olaraq Strabonun “Coğafiya”sına,V əsr məxsus məlumatların öyrənilməsi göstərir ki,erməni çarı erməni müəllifi Favstos Buzanda və “VII əsr erməni coğrafiyası”na əsaslanmışlar.Fəridə Məmmədova qeyd edir ki.Strabona gore I Artaşes tərəfindən alban torpaqlarından yalnız Paytakaran işğal olunmuşdur.Strabon yazır:”...əvvəlcə Ermənistan kiçik idi,lakin o sonralar Artaksi (Artaşes) və Zariadrın müharibələri nəticəsində genişləndirildi.Onlar öz səltənətinin hüdudlarını qonşu xalqlardan qopardıqları torpaqlar-Midiyanın Kaspiana,Favnitida,Basoropeda vilayətləri;İberiyanın Pariadra dağ yamacları,Xorzena,Kürün o biri tərəfində yerləşən Qoqarena vilayətləri hesabına genişləndirdilər...”(71,f.14,5,c.528) Starbonun qeydlərinə əsaslanan K.V.Trever bir az da irəli gedir:”e.ə. II əsrdə erməni çarı I Artaşes (189-170) bir sıra qonşu vilayətləri.o cümlədən Şəki,Uti və Qarqar adlı alban tayfalarının yaşadığı Kürün sağ sahilini Ermənistana birləşdirdi...Elə o vaxtdan antik müəlliflər Kürü Albaniya ilə Ermənistan arasında sərhədd kimi tanıdılar.Starbonun məlumatlarında heç bir ardıcıllıq yoxdur.O Kaspiananı gah Midiya ilə bağlayır.onu Midiyadan ayrılmış vilayət hesab edir,gah da Albaniya ilə əlaqələndirib yazır ki,”albanların ölkəsində Kaspiana vilayəti var və həmin vilayət vaxtilə orada yaşamış.indi isə yox olmuş kaspi xalqının adı ilə adlandırılmışdır.
- Bəzi tədqiqatçılar Uti və Arsaq vilayətlərini II Tiqranın işğal sahələri sayırlar.Yunan və Roma mənbələri isə sübut edir ki,II Tiqran alban torpaqlarını işğal etməmişdir.II Tiqran Ermənistanın Şərq və Qərb hissələrini birləşdirib,vaxtilə Ermənistanın olan 70 vahəni parfiyalılardan almışdır.C.Markvarta görə isə həmin vahələr I Artaşesin işğal etdiyi Atropatenanın Şimal-Qərb torpaqları idi.II Tiqran Lukull və Pompey tərəfindən məğlub ediləndən sonra onun dövləti dağıldı.E.ə.66-cı ildə bağlanmış müqaviləyə görə,II Tiqran vaxtilə ələ keçirdiyi torpaqlardan imtina elədi.Yalnız Şimali Mesopotomiya və Korduena Ermənistanın hakimiyyəti altında qaldı.Əgər Arsaq və Utinin vaxtilə II Tiqran tərəfindən işğal olunduğunu fərz etsək də,məğlubiyyətdən sonra başqa torpaqlar kimi,həmin yerlər də Ermənistandan ayrılmışdır.Bununla da Arsaq və Utinin II Tiqran tərəfindən zəbt olunması mülahizəsinin əsassızlığ üzə çıxır.
Qafqaz Albaniyası sərhədləri miladdan əvvəlki və milad sonrası dövrlərdə - Albaniyanın Cənub sərhədlərinin Kür çayından keçməsi barədə ehtimallar başlıca olaraq yunan-Roma (Strabon,XI,8,4;Appian,103;Plutarx;Pompey,XXXIV;Dion Kassi,XXXVI,56) və V-VII əsr erməni müəlliflərinin məlumatlarına,doğruluğu müəyyən edilməyən,yalnız kortəbii inama görə etibarlı sayılan mənbələrə,o cümlədən VII-VIII əsr alban tarixçisi Moisey Kalankatlının məlumatlarını təkzib edən erməni tarixşilərinin ənənəvi xronologiyasına əsaslanır.Qeyd etmək lazımdır ki,Strabonun Sakaşenanı Ermənistna aid etməsi (XI,8,4) onun digər fikirləri ilə.məsələn,Kürün Albaniyanın ortasından axdığını bildirən (XI,4,2) qeydi ilə ziddiyyət təşkil edir.Axı bu hər iki sahilin Albaniya torpağı olduğunu təsdiq etməkdir.Belə ziddiyyətlər isə Strabonda çoxdur.Bu isə onunla əlaqədardır ki,Strabon bir-birinə zidd olan müxtəlif mənbələrdən istifadə etmiş.”Albaniyada çox az olduqlarına görə məlumatları kasad olan şəxslərin qeydlərinə qeyri-tənqidi yanaşmışdır.(374,c.68)Strabonun mənbələri isə əsasən Feofan Mitilenski,Delli və başqalarıdır.Plininin (VI,11;VI,16,XII,28),Appianın (103),Diona Kassinin (XXXVI,54)Plutarxın (Pompey XXXIV) qeydlərinin müəyyən hissəsinə,yəni Albaniyanın Cənub sərhəddinin Kür çayındam keçməsi barədə məlumatlara gəlidikdə isə,nəzərə almaq lazımdır ki,bu antik müəlliflərin özləri də Qafqazı çox az tanıyan Patrokla və Erotosfenə,eləcə də Qafqaza bu yerləri öyrənmək üçün gəlməyən,sadəcə olaraq Roma imperiyasının yürüçlərinin iştirakçısı kimi Pontiya çarı Mitridatı təqib edə-edə Kür boyuna gəlib çıxmış şəxslərə istinad etmişlər.Özü də bu qeydlər e.ə. I əsrə və yeni eranın II əsrinə aiddir.Haqqında bəhs edilən dövr isə e.ə. II və yeni eranın IV əsrlərini əhatə edir.V.V.Bartold antik ədəbiyyat mənbələrinə qiymət verərək yazır:”Bədbəxtlik ondadır ki,yunan orijinalları bizə çox gec,işləndikdən,əl gəzdirildikdən sonra gəlib çatıb;bunlar çox vaxt müqayisə edilən edilən məlumatları heç bir tənqidə məruz qalmayan sadəcə kompilyasiya şəklindədir və buna görə də bu mənbələrə son dərəcə ehtiyyatla yanaşmaq lazımdır.”Bu da şübhə doğurmur ki.Moisey Kalankatlı öz ölkəsinin tarixini və coğrafiyasını,Pontiya çarı üzərinə qısa yürüşlərdə iştirak etmiş romalı müəlliflərdən daha yaxşı bilirdi.Moisey Kalankatlı eramızın I əsrində Albaniyanın Cənub sərhəddi haqqında belə məlumat verir:”...Sisakan nəslindən olan İafetin (Aran) xələflərindən olan bir nəfərə Erasx (Araz) çayından Xunan qalasınadək Alban dağları və çölləri miras qalmışdı.(Kalankatlı,I,4)Alban müəllifi ilə sinxron olan erməni müəllifi Movses Xorenlı (II,8) də eramızın I əsri haqqında qeydlərində “Erasx çayından Xnarakert (Xunan qalası) qalasınadək dağlı-dərəli alban torpağına sahib olan Sisakan nəsli...” haqqında məlumat verir.Eramızın 63-cü ilində isə Albaniya və İberiyada kiçik Arşakilər hakimiyyət başına gəlir. Deməli eramızın I əsrində Qafqaz Albaniyasının Cənub sərhəddi Kür yox,Araz çayı boyunca keçirdi.E.ə.III əsrdə Albaniyanın Şimal sərhəddləri Böyük Qafqaza,Samur sıra dağlarının Şimal ətəklərinə qədər,Şimal-Qərbdə İori və Alazan çaylarının yuxarı axarına,Şimal-Şərqdə isə müasir Dərbəndə qədər gedib çatırdı.(Strabon,XI,4,1;Ptolomey,V,8,7;V,11,1;103 c.105-108) Ayrı-ayrı vaxtlarda isə bu sərhəddlər Sulak çayına və bir azda uzaqlara çatırdı.
Siyasi tarixi
Ehtimal edilir ki, Albaniyanın siyasi konsolidasiya artıq Əhəməni imperiyasının son illərində və Makedoniyalı İsgəndərin işğalları dövründə başa çatmış, eramızadan əvvəl IV əsrin sonlarında isə Qafqaz Albaniyası vahid mərkəzləşmiş dövlətə çevrilmişdir. Eramızadan əvvəl 1-ci əsrdə Albaniyanın Kürdən cənubda yerləşən vilayətləri Erməni çarlığı tərəfindən işğal edildi, lakin eramızdan əvvəl 66-cı ildə erməni çarı II Tiqranın romalılar tərəfindən məğlub edilməsindən sonra Albaniya öz vilayətlərinə yenidən sahib oldu. Növbəti il Roma sərkərdəsi Pompey Albaniyanı işğal etməyə cəhd göstərsə də, Alban çarı Oroyz və onun qardaşı Kozisin rəhbərliyi altında albanların müqaviməti ilə üzləşərək geri çəkildi.....
Aranilər və Alban Arşakiləri dövrü
- Alban dövlətinin antik dövrdə yerli sülalənin nümayəndələri tərəfindən idarə olunduğu haqqında məlumatlar var.Moisey Kalankatlı bu sülalənin ilk nümayəndəsinin və dövlətin qurucusunun (O,dağınıq alban tayfalarını vahid hakimiyyət altında birləşdirmişdi.) Aran (Arran) adlı hökmdar olduğunu bildirir və Aranı Sisakan (Sünik) nəslinə aid edir.İlk hökmdarının adı ilə bu sülalə tarixi ədəbiyyatda Aranilər (Arranilər) adlandırılır.Lakin bu sülalə haqında məlumatlar çox azdır.Aranın davamçılarının fəaliyyəti haqqında məlimatlar yox səviyyəsindədir.Lakin o bəllidir ki,Aranilər müxtəlif dövrlərdə güclü Parfiya dövlətinin təsiri altına düşmüş və yarımasılı vəziyyətdə ölkəni idarə etmişlər.Parfiya Arşakiləri hakimiyyətləri altında olan Qafqaz ölkələri barəsində siyasətlərində sabit və eyni olmamışlar.Tabeliklərində olan məmləkətlərin Parfiyanın mərkəzi hökümətindən asılılığı ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif məmləkətlərdə müxtəlif səviyyədə olmuşdur.E.ə. II-I yüzilliklərdə,Parfiyanın hərbi cəhətdən qüdrətli dövründə,tabelikdə olan ölkələrə nəzarət etmək üçün formalaşmış inzibati aparatın olmadığı bir şəraitdə Parfiya Arşakiləri üçün mümkün olan yeganə düzgün qərar həminməmləkətlərdə yerli sülalələri hakimiyyət başında saxlamaq idi.sonralar vassal çarlıqların separatizmi gücləndikcəparfiyanın mərkəzi höküməti yeni siyasətə-vassal məmləkətlərdə yerli sülalələri taxtdan götürüb əvəzinə öz adamlarını,Arşakilərin nümayəndələrini təyin etmək siyasətinə əl atdı.Persida,Elimaida,Atropatena,Hirkan,Ermənistan,Hindistan,Gürcüstan və Maxeloniyada Arşakilərin şaxələri,kiçik Arşaki sülalələri belə yarandı.Arşaki sülaləsi nnümayəndələrinin bir qolu da həmin dövrdə (63-cü il) Albaniyada bərqərar oldu.Alban Arşakiləri haqqında əldə edilən məlumatların əsas mənbələri Moisey Kalankatlı,Favstos Buzand,Yelişe,Xorenli,Aqafangel,Kirakos Gəncəli və Mxitar Qoşun əsərləri,habelə “Müqəddəslərin həyatı” (aqioqrafik əsərdir), və “Carıntir”dir.Alban Arşakiləri haqqında elmdə belə bir mülahizə mövcuddur ki,bu sülalənin alban qanadı IV yüzillikdə bərqərar olmuş və onun əsasını Kalankatlının
yazdığı kimi I Cəsur Vaçaqan yox,Sanatruk tərəfindən qoyulmuşdur.M.Brosse belə hesab edir ki,sanatruku Albaniyanın hökmdarı kimi qəbul etmək və onun adını Alban Arşakilərinin sırasında I Cəsur Vaçaqandan əvvəl yazmaq lazımdır.S.T.Yeremyana görə Albaniyada Məsqət (Məsküt,Massaget) Arşakiləri şahlıq etmişlər.o,belə hesab edir ki.həmin sülalə Albaniyada hakimmiyyət başına 388-ci ildə gəlmişlər,yəni S.T.Yeremyan Parfiya Arşakilərinin Alban budağı olduğunu inkar edir.E.A.Krımski belə hesab edir ki.Alban Arşakiləri “eran şah” ,yaxud “eran şahin” titulunu daşıyırdılar və “eran şah” ifadəsi “aran şah” sözünün təhrifi ola bilər.Bu isə “Aran hökmdarı”,”Alban hökmdarı” deməkdir,başqa sözlə,Aranşahilər (Aranilər) elə Arşakilərdir.N.Akinyan və B.A.Ulubabyan isə bu haqqda tamamilə başqa fikirdədirlər.Məsələn N.Akinyan Alban Arşaki hökmdarlarının siyahısını “redaktorun” uydurması sayır.O,göstərir ki,tarixə (müəllif erməni mənbələrini nəzərdə tutur) Alban Arşakilərindən yalnız iki nəfər məlumdur.Bunlar Urnayr (IV əsr) və Asuagendir (V əsr).II Vaçe və III Vaçaqana gəlincə.onların adı yalnız Alban ölkəsinin tarixində çəkilir və buna görə də N.Akinyanın fikrincə,onlar Moisey Kalankatlının uydurmasıdır.Digər Alban Arşakilərindən danışanda N.Akinyan göstərir ki,onların adları alban zadəganlarının VIII-X yüzilliklərə aid siyahısından götürülmüşdür.Yəni yenə də uydurma sayılmalıdır.K.V.Trever,onun ardınca isə K.Tumanov belə hesab edirlər ki,Alban Arşakiləri hakimiyyət başına eramızın I yüzilliyində gəlmiş və Parfiya Arşakilərinin köməyi ilə VI əsrə qədər –Alban hakimiyyəti ləğv edilib ölkə Sasani canişinlərinin ixtiyarına verilənədək hakimiyyət başında qalmışlar.Moisey Kalankatlı məlumat verir ki,Parfiyalı Valarşak Albaniya əhalisi üzərinə knyaz və hakimlər təyin etdi.”Valarşakın əmri ilə İafet nəslinin Sisakan sülaləsindən çıxmış bir nəfər (Aran) onların hamısının başçısı təyin olundu ki,Erasxdan tutmuş,xnarakertə (Xunan qalası) qədər Albaniyanın bütün dağları və düzləri ona miras qaldı...Moisey Kalankatlıda Alban Arşakilərindən olan hökmdarların siyahısı saxlanılmışdır.Burada 10 hökmdarın adı verilir:
Albaniya e.ə.III əsrdə - 1)I Cəsur Vaçaqan
- 2)I Vaçe
- 3)Urnayr
- 4)II Vaçaqan
- 5)Mirxavan ( və ya Mehrəvan)
- 6)Satoy
- 7)Asay
- 8)Asuagen
- 9)II Vaçe
- 10)III Mömin Vaçaqan
Bu siyahıdan da görünür ki,Aran Arşakilərdən deyil.Görünür yerli sülaləni Arşakilər şaxəsi əvəz etmişdi.Siyahıdakı on hökmdarın Arşaki olması müəllifin sonrakı məlumatlarında təsdiqlənir:”Cəsur Vaşaqandan Mömin Vaçaqana qədər 10 hökmdar olmuşdur.Mömin Vaçaqanın ölümündən sonra isə bu nəsil (azqn) zəifləməyə başladı və Sasani tayfasının Mehrani nəslindən olan knyazlar İrandan gəlib Albaniyada möhkəmləndilər.(Kalankatlı,III,23)Bu siyahıda gördüyümüz kimi Sanatrukun da adı yoxdur,halbuki,bir çox tədqiqatçılara görə Alban Arçakilərinin əsasını məhz o qoymuşdur.Sanatruk Şimal xalqlarının Ermənistana basqını ilə bağlı olan tarixi şəxsiyyətdir.Mənbələrdə onu Sanesan və Sanatruk adlandırırlar.Sanatrukun başçılığı ilə Şimal xalqlarınn Ermənistana basqını K.V.Trever tərəfindən ətraflı işıqlandırılmışdır.Sanatrukun adı ilk dəfə Maarifçi Qriqorinin nəvəsi Qriqorisin adı ilə,onun Albaniyada,İberiyada və Maskutlar ölkəsində missioner fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq çəkilir.
- İlk Alban Arşaki hökmdarı I Cəsur Vaçaqan Atropatenada,Ermənistanda və Maskutlar ölkəsində taxta çıxmış ilk kiçik Arşakilərlə eyni vaxtda hakimiyyət başna gəlmişlər.Kiçik Arşakilər Parfiya şahı Vanonun oğlu I Valarş (Vologez) tərəfindən taxta çıxarılmışdır.Eramızın I əsrində Alban Arşaki nümayəndəsi I Cəsur Vaçaqana Albaniyanın bütün vilayətlərini birləşdirmək müyəssər olmuşdur.(Kalankatlı,I,6) Ehtmal ki,I Vaçaqandan əvvəlki yerli sülalə hökmdarlarının bütün vilayətlərə hökmü çatmamışdır. Mənbələrdə haqqında ən çox bəhs olunan Arşaki Alban hökmdarlarından biri də Urnayrdır.Urnayrın hakimiyyət illəri naməlum qalmışdır.Moisey Kalankatlının yazdığına görə Urnayr Sasani şahı II Şapurun(309-379),Bizans hökmdarı Böyük Konstantinin(337-361),erməni çarları III Trdat (287-330),Tiqran (338-345),Arşak (345-367) və Papanın ( 370-374) müasiri olmuşdur.Onun adı ilk dəfə 313-cü ildə digər alban əyanlar ilə birgə xristianlığı qəbul etməsi ilə bağlı çəkilir.( Kalankatlı,I,9)Onun adı ilə bağlı son hadisə 371-ci ildə baş vermiş Dzirav döyüşüdür.Bütün bunları nəzərə alan Fəridə Məmmədova belə hesab edir ki,Urnayr 313-371-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.Moisey Kalankatlı onu “Fədakar hökmdar,Ermənistanın mərkəzinə qələbə bayrağı sancmış (?) və böyük müharibələrdə şərəfli ad çıxarmıç xadim” kimi xatırlayır.Ancaq burada hansı müharibələrdən bəhs olunması naməlum qalır.Urnayrın daxili siyasəti bütpərəstliklə mübarizə,xristianlığın dövlət dini elan olunması (313-314-cü illər),kilsəyə torpaq verilməsi və s. ilə xarakterizə olunurYrnayrın dövründə ölkənin paytaxtı və alban katolikosluğunun mərkəzi Qəbələ (Kabalaka) olmuşdur.Urnayrın xarici siyasətinə gəlincə ,məlumdur ki.Albaniya Sasani şahı II Şapurun vassalı və müttəfiqi olduğundan Sasani-Bizans müharibələrinə cəlb edilmişdi.359-cu ildə Amida yaxınlğında və 371-ci ildə Dzirav çölündə Sasani-Bizans/erməni döyüşlərində Urnayr II Şapuru müşayiət etmişdir.(Ammian Martselin,XVIII kitab,VI fəsil;Buzand,V,4)Bununl da onun haqqında məlumat tükənir.Alban Arşakiləri arasında Urnayrdan sonra haqqındaməlumat olan ökmdar Asuagendir.Onun hakimiyyəti dövründə köhnə alban əlifbasının islah edilməsi yolu ilə yeni alban yazısı yaradılmışdır.Bu haqqda məlumatlar Moisey Kalankatlıda,eləcə də V-VIII əsr erməni müəllifləri Koryun,Movses Xorenli və başqalarındadır.Asuagen tərəfindən alban uşaqlarının təhsilə cəlb edilməi xüsusi maraq doğurur.O,”vilayət və rayonlarda uşaqlara yazı sənətini öyrətməyi,onları dətələrlə məktəblərə göndərməyi,onların yeməklə təmin olunması üçün vəsait ayırmağı əmr etdi”Asuagenin dövründə yeni əlifbanın qəbulundan sonradini kitbları,apostolların təlmini və başqa kitabları Suriya dilindən və yunancadan alban dilinə tərcümə etməyə başladılar.444-cü ildə isə Asuagenin oğlu (Asuagenin arvadı Sasani şahı II Yezdəgerdin bacısı idi) II Vaçe Albaniyada hakimiyyət başına gəldi.Kalankatlı yazır ki,Sasani şahı Perozun əmri ilə II Vaçe Perozabad (Bərdə) şəhərini tikdirdi və həmin şəhər onun hakimiyyəti illərində ölkənin paytaxtına çevrildi.Paytaxtın Qəbələdən Bərdəyə keçməsi daxili siyasətdəki dəyişikliklərlə əlaqədar idi.Köçərilərin tez-tez baş verən yürüşləri ilə əlaqədar olaraq,ölkənin mədəni-siyasi mərkəzi Kür çyının sol sahilindən sağ sahilinə keçirilir.II Vaçenin hakimiyyəti İran əlehinə xalq hərəkatı ilə-450-451-ci illərdə Cənubi Qafqaz xalqlarının erməni sərkərdəsi Vardan Mamikonyanın başçılıq etdiyi üsyanı ilə və eləcə də 457-463-cü illərdə II Vaçenin özünün başçılığı ilə Albaniyada baş vermiş üsyanla əlaqədardır.Cənubi Qafqaz xalqlarını Sasanilər əlehinə üsyana sövq edən isə siyasi,iqtisadi və ideoloji zülm idi.II Yezdəgerd xristianlığın kökünü kəmək üçün Cənubi Qafqaza 700 məzdəki kahin göndərmişdi və onların 300 nəfəri Albaniyaya gəlmişdi. (Yelişe,II fəsil,208 s,48) Yelişe yazır ki,Sasani dövlətində müvəqqəti olaraq yaranış sülh 459-cu ildə Albaniya hökmdarının tabeçilikdən qəti imtina etməsi ilə pozuldu.(Yelişe,VII) Alban üsyançıları Çola keçidini tutdular,maskut ordusunu şəhərə buraxdılar və Böyük Qafqazın 11 hökmdarı ilə ittifaqa girərək onlarla birgə Sasanilərə qarşı hərbi əməliyyatı iki il uğurla davam etdirdilər.Sasanilərin Vaçe ilə danışıqlara başlamaq cəhdlərinin hamısı boşa çıxdı.Onda Peroz böyük miqdarda pul verməklə Onoqur hunlarını köməyə çağırdı və onlar Alan (Dəryal) keçidi ilə Albaniyaya soxuldular.462-ci ildə isə albanlara qarşı uzun sürən müharibəyə başladılar.(Yelişe,VII)Onoqurlar düz bir il ərzində alban hökmdarı ilə döyüşdülər.Vaçenin ordusu azalıb dağılsa da onu məğlub etmək olmadı.(Kalankatlı,I,10;Yelişe,VII) Albaniyada 457-ci ildə başlayan üsyanı yalnız 463-cü ildə yatırmaq mümkün oldu.Sasanilər Albaniyada yenidən o qədər möhkəmləndilər ki,II Vaçe hakimiyyətdən əl çəkdi və Perozdan xahiş elədi ki.atasından qalma mülklərə dəymsinlər.Beləliklə 463-cü ildə Albaniyada dövlət quruluşu ləğv olundu və ölkəni Sasani canişini-mərzban idarə etməyə başladı.Albaniyada bu rejim 483-cü ilə qədər davam etdi.487-ci ildə II Vaçenin əmisi oğlu,Alban Arşakilərinin son nümayəndəsi-III Mömin Vaçaqan hakimiyyətə gəldi və albaniyada yerli sülalənin hakimiyyəti bərpa edildi.Moisey Kalankatlı belə məlumat verir:”Vaçedən III Mömin Vaçaqana qədər 30il ərzində Albaniya hökmdarsız qaldı.”Alban tarixçisinin yazdığına görə “Albaniya əhalisi yenidən vahid səltənətdə birləşib şah övladlarından ən cəsur,müdrik,ucaboy Vaçaqanı seçdilər.”Mömin Vaçaqanın hakimiyyət illəri Albaniyaanın siyasi,dini-mədəni intibah dövrü.O hər çeydən öncə ölkə əhalisinin vahid dinə ibadət etməsinə nail olmağa,xristianlığı ümumi dövlət dininə çevirməyə çalışdı.Vaçaqan məktəblər açdırdı,dağılmış kilsələri bərpa etdirdi,yeni kilsə və monastrlar tikdirdi,kilsə rütbələrini bərpa etdirdi.Onun hakimiyyəti dövründə Aluen kilsə məclisi çağırıldı.Albaniyanın müstəqillyini möhkəmləndirməyə çalışan və yad qüvvələrin dini-siyasi təsirlərinə və assimilyasiya siyasətinə qarşı dura biləcək müstəqil kilsənin böyük siyasi rolu olduğunu nəzərə alan III Vaçaqan bu kilsənin sarsılmış dayaqlarını möhkəmləndirməyi və onu iqtisadi baxımdan gücləndirməyi vacib sayırdı.Alban Arşakiləri müstəqil alban siyasəti yürüdür,Albaniya dövlətinə,alban xalqına və onun dininə sədaqətlə xidmət edir,yerli mədəniyyətə qarışaraq albanlaşırdılar.Fəridə Məmmədovaya görə Albaniyanın IV-VI əsr siyasi quruluşunu mərkəzləşdirilmiş feodal dövləti kimi təqdim etmək olar.
Mehranilər sülaləsi
- 510-cu ildə Alban Arşakilərinin hakimiyyəti sona yetdi və ölkə 510-629-cu illər ərzində Sasani mərzbanları tərəfindən idarə olundu.VI əsrin sonu,VII əsrin əvvəllərində Girdman vilayətinin feodal hakimi olan Mehranilər nəsli gücləndi.Moisey Kalankatlının genoloji arayışına əsasən başda Mehr olmaqla Sasani Mehranilərinin əsli VI əsrdə saray çevrilişində iştirak etdiyinə görə,Sasani şahı II Xosrov Pərvizin (591-628) qisasından qurtulmaqdan ötrü 30 min ailə ilə birlikdə Xosrovun düşmənləri-xəzərlərə qoşulmaq üçün İrandan qaçmışdılar.Bundan narahat olan Xosrov onu qabaqlayaraq,Mehrə məktub göndərir və bildirir ki,yaşayış yerini seçməkdə Mehranilərə azadlıq verir.Şahın məktubu Mehrə Uti vilayətinin Girdman havarında çatır və Mehr elə burada qalmağı qərara alır.Mehr və törəmələri onlar üçün nəsil ocağına çevrilmiş Girdmanda möhkəmənərək yerli feodalları cismən məhv etmək,habelə qohumluq əlaqələri sayəsində yerli knyazları sıxışdırıb bütün Albaniyaya yiyələndilər.Mehranilər iki əsr ərzində Albaniyanın birinci böyük knyazı-işxanı adını daşımaq hüququnu saxladılar.Moisey Kalankatlının yazdığına görə Mehr Girdman əyalətinin Şimalına yeridi və onun 12 hakimini hüzuruna çağırıb qılıncdan keçirdi və ölkəyə sahib oldu.(Kalankatlı,II,17)Mehrin nəvəsi Cəsur Vardan Albaniya hakimlərinin sonuncu 60 nümayəndəsini məhv etmiş və beləliklə,Albaniya tamamilə yeni sülalənin əlinə keçmişdir.Moisey Kalankatlı Alban Mehrani nəslinin şəcərəsini belə təqdim edir:
- 1)Mehr
- 2)Armael
- 3)I Vard
- 4)Cəsur Vardan
- 5)II Vard
- 6)Varazman
- 7)Varaz Qriqor
- 8)Varaz Peroz
- 9)Cavanşir
- 10)Yezid Xosrov
- 11)Varazman (Kalankatlı,II,17)
Mehranilər iki nəsildən sonra farslıqlarını itirib xristianlığı qəbul etdilər,yerli alban kübarları ilə qohum oldular,alban mdəniyyəti və dinini mənimsədilər,bir sözlə tamamilə albanlaşdılar.V.V.Bartold belə hesab edirdi ki,Mehranilərin simasında Albaniyada “fars mənşəli olsa da,milli alban sülaləsi yenidən bərpa olundu.”Mehranilərin qətiyyətlə albanpərəst siyasət-Albaniyanın müstəqilliyi siyasəti yeritməsi Sasaniləri dərindən peşman etmişdi.Fəridə Məmmədova qeyd edir ki,Mehranilər Albaniyada 603-cü ildə möhkəmlənsələr də aydınlaşdırılmışdır ki,onlar yalnız 630-cu ildə bütün ölkənin tamhüquqlu hakimləri-Albaniyanın birinci böyük knyazları ola bilmişlər.Albaniya 552-553-cü illərdə öz Şimal qonşuları olan xəzərlər tərəfindən basqına məruz qaldı.M.İ.Artamanova görə hücum edən xəzərlər yox,savirlər olmuşlar.Moisey Kalankatlının yazdığına görə Albaniyanı tutan xəzərlər kilsələri,müqəddəs kitabları yandrır,şəhər və kəndləri dağıdır,camaatı qovub aparırdılar.”...Erməni təqviminin başladığı təsdiq ediləndə (552-ci il) İsanın xaçı üzərinə döşmənləri soyğunçu basqınlarının nəticəsi olaraq alban patriarxlığının iqamətgahı Çola şəhərindən ölkənin. paytaxtı Bərdəyə köçürüldü.603-629-cu illər Sasani-Bizans müharibəsindən istifadə edən Albaniya əhalisi Sasani istibdadına qarşı üsyana qalxdı.II Xosrov bu üsyanı amansızlıqla yatırdı.Alban zadəganlarının çoxu həlak oldu,yalnız alban katolikosu Viro sağ qaldı və ona da II Xosrovun xristian xanımı şahbanu Şirin kömək etdi.(Nizami Gənəvinin Xosrov və Şirin məsnəvisini xatırlayın) Şahbanu Şirin “böyük səylərdən sonra Vironun həyatını şahdan hədiyyə aldı”(Kalankatlı,İİ,14)624-cü ildə Bizans ordusu Dvini zəbt etdi,Atropatenaya soxuldu,Naxçıvanı tutaraq Arazı keçdi.(Sebeos,XXXVI) Sonra Atropatenanın paytaxtı Qanzak (Gəncək) işğal olundu.İrakli Albaniya,İberiya və Ermənistan hakimlərindən tələb etdi ki,”könüllü olaraq onun pişvazına çıxsınlar,qışda qoşunları ilə ona xidmət etsinlər.Əks təqdirdə isə onlarla kafirlərlə olduğu kimi rəftar edəcək,qalaları tutacaq,ölkələri tar-mar edəcək.(Kalankatlı,II,10)II Xosrovun təklifi ilə alban knyazları Bərdəni tərk edib qalalarda möhkəmləndilər.Bizans qoşunları Albaniyaya girib Uti vilayətində möhkəmləndilər.Lakin bu yürüş İrakli üçün uğursuz qurtardı.Burada Sasanilər Bizanslara hücum edərək İraklini Sünikə sıxışdırdılar.625-ci ildə İrakli xəzərləri köməyə çağırdı.626-cı ildəxəzərlər Albaniyaya soxuldular.Bu xəzərlərin Albaniyaya ilk böyük müdaxiləsi idi.Onlar birinci zərbəni Dərbəndə vurdular,sonra isə Bərdəyə hücum etdilər.Knyazlar ətraf rayonlardakı əhalini paytaxt Bərdəyə toplayaraq medafiə olunmaq istədilər.Lakin onlar Dərbənd qalasında edilənləri eşitdikdən sonra tələm-tələsik Arsaq vilayətinin əlçatmaz dağlarında gizləndilər.Sasani mərzbaı İrana qaçdı.Albaniya ərazisini işğal edən xəzərlər
Tiflisə yürüş edərək Bizans imperatoru İraklinin ordusu ilə birgə şəhəri mühasirəyə aldılar.Vəziyyətin ağırlığını nəzərə alan Girdman knyazı Varaz Qriqor özünü İraklinin vassalı elan etdi.Yeni hökmdarını tanımaq və onun dinini (diofizitliyi) qəbul etməklə (II Xosrov İran kilsə məclisində ona monofizitlii qəbul etdirmişdi.) Varaz Qriqor Albaniyanın tamhüquqlu hakiminə çevrildi.Bu dövrdə Sasani hökmdaı II Xosrov öldürüldü və taxta çıxan II Qubad 628-629-cu illərdə İrakli ilə sülh bağladı.Bu vaxt xəzərlər albaniyanın tam sahibinə çevrildilər.629-cu ildə Albaniyaya daxil olan xəzərlərin xaqanı Şat katolikos Vironun və Sasani mərzbanının yanlna elçi göndrərək ölkəni təslim etməyi tələb etdi.Bu dəfə söhbət ölkənin xəzərlərə siyasi tabeliyindən gedirdi.Albaniya müqavimət göstərmək iqtidarında deyildi.məzban isə itaəti rədd edərək İrana qaçmışdı.Alban zadəganları başda katolikos Viro olmaqla xəzərlərin ali hakimiyyətini etirf etməyə məcbur oldular.VII əsrin 30-cu illərində Xəzəristanda gedən daxili çəkişmələr (Cebu xaqanın öldürlməsi) xəzərlərin Albaniyadakı hakimiyyətinə son qoydu.
- Mehrani Varaz Qriqorun (630-642) dövründə Yaxın Şərqdə ərəblər sürətlə güclənirdilər.Onlar 632-ci ildə Sasanilərə qarşı hərəkət etdilər.Sasani şahı III Yezdəgird ərəblərə qarşı durmaq üçün tabeliyində olan ölkələrdən və vilayətlərdən qoşun tələb etdi.Albaniyanın böyük knyazı Varaz Qriqor dörd oğlundan birini-Cavanşiri onun hüzuruna göndərmək qərarına gəlir.Cavanşir Albaniya dövlətinin bütün qoşunlarının sərkərdəsi oldu.636-642-ci illərdə alban qoşunlarının sparapet-baş komandanı olan Cavanşir öz ordusu ilə Sasani ordusuna qoşuldu.Ölü dəniz yaxınlığındakı Kadissiyada baş verən döyüşdə (637-ci il) o öz şücaəti ilə fərqləndi.(Kalankatlı,II,18) Cavanşrin bu şücaəti III Yezdəgird tərəfindən yüksək qiymətləndirildi və ona “bayraq və şeypurlar,iki qızıl mizraq və qızıla tutulmuş iki qalxan verdi ki,bunları həmişə onun önündə aparırdılar.Belinə mirvari ilə işlənmiş kəmər,qızıl dıstıkli qılınc bağladı,qolbağlar verdi,başına tac qoydu.Həmçinin ona mirvari ilə işlənmiş düzüm verdi və boynuna mirvari boyunbağı asdı.”(Kalankatlı,II,18)640-cı ildə ərəblər Sasanilərin paytaxtı Ktesifonu mühasirəyə aldılar və Cavanşrin ordusu 6 ay çəhərin müdafiəsində iştirak etdi.642-ci ildə Nəhavənd yaxınlığında döyüş baş verdi və Cavanşir də ordusu ilə bu döyüşdə iştirak edirdi.Lakin Sasani ordusu bu döyüşdə məhv edildi.III Yezdəgird isə qaçıb Dəclə çayı sahilində qalada gizləndi.Bu məğlubiyyətdən sonra Cavanşir Atropatenaya gəlir,oradan isə öz ölkəsinə qayıdır.”Beləliklə Cəsur Cavanşir 7 il ərzində bu çətin müharibədə iştirak etdi.Bir neçə ağır yara aldıqdan sonra onlarla vidalaşdı...”(Kalankatlı,II,18) Vətənə dönən Cavanşir hələ atası Varaz Qriqorun sağlığında taxta çıxdı.
- Ərəblər 642-645-ci illərdə Atropatena tərəfdən Cənubi Qafqaza hücum etdilər və Albaniyaya soxuldular,ancaq burada möhkəmlənə bilmədilər.Ərəblərə qarşı mübarizənin ilk dövrlərində boyun əymiş Ermənistan işxanı Teodoros Rştuni ilə ittifaq bağlamışdı.Cavanşir ondan fərli olaraq Bizansın vasallığını qəbul etməyi üstün tutmuşdu. Cavanşir Bizans imperatoru II Konstanta (641-668) göndərdiyi məktubunda yazırdı:”Qüdrətli cənab əzəmətli və mərhəmətli yunan hökmdarı Konstant...alban knyazı və asparapeti Cavanşir özünün Şərq ölkəsi ilə təzim edərək səni itaətkarlıqla salamlayır.Ey qəlbi İsa məhəbbəti ilə döyünən hökmdar,icazə ver səndən çox-çox uzaqda olan mənim xalqın sənin yeni təbəəliyini qəbul etsin...”(Kalankatl,II,20) Bizans imperatoru cavab məktubunda sevinclə razı olduğunu bildirmiş və Cavanşiri “Girdman hökmdarı”,”Alban knyazı”,”asparapet və protopatrik”adlandırmışdı.(Kalankatl,II,21)Hədiyyə və bəxşişlərdən başqa Cavanşirə 1200 adamı patrik,ipat,apoipat və digər Bizans rütbələri ilə mükafatlandırmaq üçün pativlər (vəzifə və fərmanlar) də göndərmişdi.(Kalankatlı,II,20)
- 660-cı ildə Cavanşir imperator Konstantla iki dəfə görüşdü.Birinci dəfə Konstant Güney Azərbaycana gəlib Bizansa arxalanan knyazları öz yanına çağıranda,ikinci dəfə isə Vaqarşapat şəhərində.Kalankatlının yazdığına görə Cavanşir hər iki dəfə imperator tərəfindən böyük hörmət və ehtiramla qəbul edilmişdir:”Cavanşir imperator sarayına şah kimi daxil oldu,imperator onu əyanların hamısından daha hörmətlə qarşıladı,imperator onun belinə cəsur babası Heraklın və ulu babası Nikitanın kəmərini bağladı,imperator ona Müqəddəs xaçın bir hissəsini,şah libası və ii bayraq təqdim etdi,imperator onun oğlanlarına patrisi rütbəsi verdi.Ona səma töhfələrinin verildiyini görəndə,erməni əyanlarının və sərkərdə Amazaspın paxıllığı tutdu...İmperator onu ermni azatlarının müşayiəti ilə qul kimi yox,taxt-tac sahibi olan qardaşı kimi yola saldı...(Kalankatlı,II,22) Moisey Kalankatlı kitabın fəslini bu sözlərlə qurtarır:”Konstant bütün alban hökmdarlarının kənd və torpaqlarını irsi mülk kimi Cavanşirə verdi və Şərqə əsl şah kimi nəzarət etməyi ona həvalə etdi.”Cavanşirə valeh olduğunu gizlətməyən Kalankatlı Albaniya və onun hökmdarının həmin dövrdə səviyyəcə Ermənistan və Gürcüstan hökmdarlarından üstün olduğunu qeyd edir.Moisey Kalankatlı Cavanşirin hakimiyyəti dövründə ölkənin sərəddlərini dəqiq göstərir:”O,İberiya sərhədlərindən hun keçidinə və Araz çayına qədər əsl şah kimi əzəmətlə hökmdarlıq etmişdi.”Lakin bütün uğurlara rəğmən 622-ci ildə Albaniya yenidən xəzərlərin hücumuna məruz qalır.Cavanşir bu dəfə onları məğlub edib ölkədən qova bilir.(Kalankatlı,II,23) 664-665-ci illərdə xəzərlər yenidən Albaniyaya hücum etdilər.Onları Kürü keçərək Araza çatdılar alban və iberlərdən çoxlu adam əsir aldılar.Cavanşir xəzərlərlə müqavilə bağladı və xəzər xaqanının qızı ilə evləndi.(Kalankatlı,II,26)Xəzərlərin yürüşləri,Kiçik Asianın bir sıra vilayətlərinin ərəblər tərəfindən tutulması nəticəsində Bizansın zəifləməsi Cavanşiri Bizansla bağladığı müqaviləni pozmağa məcbur etdi.O saysız-hesabsız Türküstan ordusundan-xəzərlərin köməyindən imtina edərək Cənub hökmdarına-ərəblərə tabe olmağı üstün tutdu.(Kalankatlı,II,27;374,248)Ərəblərlə yaxınlaşmağı arzulayan Cavanşir iki dəfə Dəməşqə-xəlifə Müaviyyənin hüzuruna getmişdi.Bu görüşlərin birincisi ölkəni ərəb qırğınından xilas etmək üçün 667-ci ild olmuşdu.Bu görüşdə Cavanşir istəyinə nail olmuşdu.Xəlifə ilə ittifaq sayəsində Albaniya üç il müddətinə yadelli basqınlardan xilas oldu.670-ci ildə Cavanşir yenidən xəlifə Müaviyyənin görüşünə gedir.Bu dəfə xəlifə özü onu dəvət edir.Xəlifənin yanında Cavanşirin nüfuzu o qədər yüksəlir ki,Bizans imperiyası ilə Ərəb Xilafəti arasındakı danışıqlarda Albaniya hökmdarı vasitəçi kimi çıxış edir.Cavanşir danışıqları elə məharətlə aparır ki hər iki tərəf razı qalır.Onu hədiyyələrlə mükafatlandıran xəlifə Süniki də Cavanşirə tabe edir və tələb edir ki,Atropatenanın da idarəsini üstünə götürsün.Ancaq Cavanşir bu təklifi qəbul etmir və xahiş edir ki onun ölkəsinin üstünə qoyulmuş vergini bir qədər yüngülləşdirsin.Cənublu hökmdar məmnuniyyətlə razılaşır və vergilər üçdə biri qədər azaltmağı əmr edir.Xəlifə ilə görüşdən qayıtdıqdan sonra isə Cavanşir sui-qəsd nəticəsində öldürülür.Bəzi tarixçilər Cavanşrin siyasi qəsd nəticəsində öldürüldüyü qənaətindədirlər.K.V.Trever qeyd edir ki,onun saray çevrilişlərinin,yoxsa sinfi mübarizənin qurbanı olduğu naməlum qalır.Bir sıra tədqiqatçılara görə Cavanşir 669-cu ildə öldürülmüşdür(K.V.Trever).Digərləri onun ölüm tarixini 680-ci ilə aid edirlər.(Z.M.Bünyadov).Axırıncı mülahizə isə 683-cü ildir.(Q.X.Svazyan) Fəridə Məmmədova isə 680-681-ci illərin daha inandırıcı olduöunu yazır.Belə ki,Moisey Kalankatlı II kitabın 39-cu fəslində belə bir məkumat verir:”Cənub məmləkətində inadcıl Məhəmmədin hakimiyyətinin hakimiyyətinin 62-ci ilində (miladi 681-ci il) Cavanşirin varisi Varaz Trdat Albaniyanın böyük knyazı olarkən yepiskop İsraili diplomatik danışıqlar aparmaq üçün hunların yanına göndərmişdi.Buradan belə çıxır ki.Cavanşrin ölümü 681-ci ildə və ya daha əvvəl ola bilərdi.Zadəganlar alban katolikosu Yelizarın iştirakı ilə Cavanşirin qardaşı (Varaz Peroz) oğlu Varaz Trdatı vətənin taxt-tacına sahib olan böyük knyaz vəzifəsinə seçirlər və o Bizans imperatorundan patrisi titulu aldı və ekskonsul rütbəsiylə mükafatlandırıldı.(Kalankatlı,II,36)Xəlifə I Yəzid (680-683) I Varaz Trdatı Şərq vilayətlərinin,Albaniya məmləkətinin və Uti vilayətinin canişini kimi tanıdı.(Kalankatlı,II,37)Ölkə ərəblərə xərac verməkdə davam edirdi.Albaniyanın daxilindəki müxalifətçi mərkəzdənqaçma qüvvələrini ram edən Varaz Trdat bütün ölkəyə hakim oldu.Onun hakimiyyəti dövründə Albaniyanın ərazisi Cavanşir dövründəki kimi qalırdı.(Kalankatlı,II,36)Bu vaxt guya Cavanşirin qisasını almaq məqsədi ilə saysız hesabsız xəzər qoşunları hunların böyük knyazı Alp İltiverin başçılığı ilə Albaniyaya doğru hərəkət etdi.Qəbələ və Uti vilayətlərini viran qoyan Alp İltiver Lpinada məskən saldı.Varaz Trdat Cavanşirin siyasətini davam etdirərək xəzərlərlə danışığa başladı.O katolikos Yelizarı xaqanın yanına göndərib sədaqətini bildirdi.Lakin xaqanla barış çox sürmədi.Bu zaman Varaz Trdat xəzərlərin arası kəsilməyən yürüşlərinin qarşısını almaq üçün yepiskop İsraili Varaçana-Alp İltiverin yanına göndərdi.İsrailə həm də xəzərləri xristian dininə cəlb etmək tapşırılmışdı.İsrailin bu missiyası uğurla nəticəlndi.Alp İltiver başda olmaqla xəzərlərin böyük bir hissəsi xristianlığ qəbul etdi.Alp İltiver Varaz Trdata,Yelizara,eləcə də ermənilərə yazdığı məktubunda bildirirdi ki,Yalnız İsrailin bizim yanımızda keşiş kimi qaldığı müddətdə bizimlə sizin aranızda mehribanlıq ola bilər.(Kalankatlı,II,43)Lakin bu da xəzərlərin Albaniyaya yürüşünün qarşısını ala bilmədi.685-ci ildə Ərəb xilafətinin Şimalda nəzarətinin zəifləməsindən istifadə edən xəzərlər albanlarla eyni dinə etiqad etdiklərini unudaraq Albaniya,Ermənistan və İberiyanı işğal etdilər.685-ci ildə hakimiyyətə gələn xəlifə Əbd-əl-Malik Bizans imperatoru II Yustinianla (685-695) müqavilə bağladı.Müqaviləyə görə Xilafət və Bizans Ermənistan,Gürcüstan və İberiyadan gələn gəliri bölməyi qərara aldı.II Yustinianın 689-690-cı illərdə Cənubi Qafqaza yürüşü oldu.O tutduğu vilayətlərin hakimlərini,bəzi hakkimlərin isə oğullarını özü ilə apardı.II Yustinian Albaniyanın böyük knyazı Varaz Trdata patrk-ekzarx rütbəsi verdi,onu hökmdardan (özündən) sonra Albaniyanın II işxanı adlandırdı.Albaniya bu dövrdə üç xalqa xəzərlərə,ərəblərə və yunanlara (Bizansa) vergi verirdi.(Kalankatlı,III,12)İmperator III Tiberinin dövründə 699-cu ildə ərəblərlə yaxınlıq etdiyinə görə Varaz Trdat oğlanları ilə birlikdə Konstantinopola gətirilir və onlar bş il müddətinə burada qalırlar.(Kalankatlı,III,12)Varaz Trdatın ölkədə olmadığı vaxt bir sıra hadisələr baş verir ki,bu da Xilafətin birbaşa ölkənin daxili işlərinə qarışmağına səbəb olur.Alban katalikosu Yelizarın ölümündən sonra xalkidon təliminin davamçısı Girdman yepiskopu Bakur Nerses ölkənin katalikosu olur.Nerses Varaz Trdatın arvadı Spramanın köməyi ilə ölkəni xalkidonçuluğa tabe etməyə çalışır.Varaz Trdatın qohumlarından ibarət ərəbpərəst monofizit müxalifətə başçılığı knyaz Şeroyə ələ alır.O,Nerses Bakurun və Spramanın müqavimətini qıraraq 699-704-cü illərdə Albaniyanın knyazı olur.(Kalankatlı,III,3,4)
- Erməni katolikosu Yelia xəlifə Əbd-əl-Məlikə məktubunda katolikos Nersesin və Spramanın fəaliyyəti haqqında yazırdı:”...yunan imperatoru ilə sözləşmiş alban katolikosu onu öz dualarında yada salır və bizim ölkələrimizi də öz dininə çəkib birləşməyə məcbur edir.”(Kalankatlı,III,5)Qeyd etmək lazımdır ki ərəblər Qafqaza münasibətdə Sasanilərin münasibətini yürüdür və Cənubi Qafqazı Bizansdan ayırmağa çalışırdı.Onlar bu məqsədlə Cənubi Qafqazda xristianlığın monofizit təriqətinin tərəfini saxlayırdılar ki,bu da xristianlığın diofizit-xalkidonçu təriqətinə etiqad edən Bizansın mənafyinə zidd idi.Xəlifə Əbd-əl-Malikin ərəb orduları və erməni katolikosu Yelia Albaniyaya gəldilər,burada Nerses Bakuru və Spramanı mühakimə etdilər.Onlar lənətlənərək qətlə yetirildilər.(Kalankatlı,III,6-19)Xəlifə əmr etmişdi ki,alban zadəganlarının adını da xüsusi siyahıya yazsınlar,əgər onlardan biri diofizit təriqətinə ibadət etsə məhv edilməli idi.Bundan sonra alban kilsəsi qismən erməni kilsəsinə tabe edildi.Şeroyə Albaniya hökmdarı vəzifəsində çox qala bilmədi.704-cü ildə ərəblər onu Suriyaya apardılar.(Kalankatl,III,16)705-ci ildə II Yustinian Varaz Trdatı azad etdi.Konstantinopoldan Albaniyaya qayıdan Varaz Trdat bir dəfəlik ərəb təbəəliyini qebul etdi.”...həmin vaxtdan ölkəmizi ərəblərin ixtiyarına verdi və yalnız onlara vergi ödədi”(Kalankatlı,III,12)O vaxtdan etibarən Albaniya həm faktik,həm də hüquqi baxımdan tamamilə ərəb əsarəti altına düşür.Varaz Trdatdan sonra isə Albaniya ərazisini ərəb əmirləri idarə etdilər.
Albaniyada din
- Albanların dini haqqında müxtəlif məlumatlar mənbələrdə qorunmuşdur.Belə ki,hələ xristianlıq dan əvvəlki dövrlərdə alban tayfaları arasında müxtəlif səma cismlərinə,yunan tanrı və tanrıçalarına həmçinin oda sitayiş olmuşdur.Ölkənin müxtəlif ərazilərində atəşpərəstliklə bağlı məbədlər olmuş,lakin bunların əksəriyyəti sonradan xristian məbədlərinə çevrilmiş,bir qismi isə ərəblərin Azərbaycana yürüşləri zamanı dağıdılmışdır.Həmçinin Albaniyada ay ilahəsi Selenanın şərəfinə Ay ilahəsi məbədinin də tikildiyi məlumdur.Lakin xristianlığın yayılması Albanyada digər dinləri sıxışdırıb aradan çıxardı.
- Alban kilsəsi Qafqazda,eləcə də bütün xristian dünyasında ən qədim kilsələrdəndir.Albaniya hələ IV əsrdən,yəni xristianlığın dvlət dininə çevrilməsindən xeyli əvvəl xristian icmalarının yarandığı ölkə sayılır.Təsadüfi deyil ki,Qafqazın ən qədim kilsəsi məhz Albaniya ərazisindəki Kiş məbədidir.Alban ənənəsinə gör hələ I əsrdən din təbliğatçıları-missionerlər,apostollar və onların şagirdləri Yerusəlimdən,Suriyadan Albaniyaya ayaq açmış və burada ilk xristian icmaları yaratmışlar.albaniya ənənəsi xrstianlığın yayılması prosesini bir-birini əvəz edən iki əsas dövrə bölür.Birinci dövr apostol dövrü adlanır və apostollar Faddey,Varfolomey,eləcə də Faddeyin şagirdi Yeliseyin adları ilə bağlıdır.Tarixçilər IV əsrə qədər davam edən bu dövrü Surofil dövrü adlandırırlar.İkinci dövr (Yunanfil dövrü) Maarifçi Qriqorisin və alban çarı Urnayrın adları ilə bağlıdır.Onu daqeyd edək ki,Alban kilsəsi erməni-qriqoryan kilsəsindən fərqli olaraq öz mənşəyinə görə Yerusəlimlə,Yerusəlim kilsəsi,sonralar isə Yerusəlim patriarxlığı ilə əlaqədardır.Bu baxımdan alban kilsəsi gürcü kilsəsi ilə oxşardır.
Mənbələr
- Azərbaycan Tarixi(7 cilddə) I cild,Bakı,
- Fəridə Məmmədova-Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası,Bakı,1993
- Fəridə Məmmədova-Qafqaz Albaniyası və albanlar,Bakı,2005(rus dilində)
- Ziya Bünyadov-Azərbaycan VII-IX əsrlərdə,Bakı,2008
- Moisey Kalankatlı-Alban tarixi,Mxitar Qoş-Alban salnamələri,Bakı,2007
- Ziya Bünyadov,Yusif Yusifli-Azərbaycan tarixi,Bakı,1997
- Qiyasəddin Qeybullayev-Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən,Bakı,1994
- Faiq İsmayılov,Əlibala Ağayev-Alban mədəniyyətinə erməni təcavüzü,Bakı,2007
- M.İ.Artamanov-Xəzərlərin tarixi,Leninqrad,1962(rus dilində)
- Rəşid Göyüşov-Qafqaz Albaniyasında xristianlıq,Bakı,1984(rus dilində)
- Y.R.Cəfərov-Hunlar və Azərbaycan,Bakı,1985(rus dilində)
- S.T.Yeremyan III-VII əsrlərdə Qafqaz Albaniyasında ideologiya və mədəniyyət,Moskva,1958(rus dilində)
- K.V.Trever-Alban tarixi və mədəniyyətinə dair oçerklər,Moskva-Leninqrad,1959(rus dilində)
