Səhl ibn Sunbat
Səhl ibn Sunbat (ərəbcə: Sahl ibn-Sunbat, Sahl ibn-Sunbat al-Armani[1]) və ya Səhl Sumbatian – Şəki ərazisində IX əsr[2] xristian Alban[3] hökmdarı. 822-ci ildə Qafqaz Albaniyasında Mehranilər sülaləsinin süqutundan sonra ölkənin böyük bir hissəsini idarə etmişdir. Əvvəl Xürrəmilər hərəkatının başçısı Babəkə Abbasilər xilafətinə qarşı mübarizəsində yardım göstərən Səhl, daha sonra xəlifə əl-Mütasimin türk-mənşəli sərkərdəsi olan Afşinin tərəfinə keçmiş və ona Babəki ələ keçirməkdə yardımçı olmuşdur. 853-cü ildə xəlifə əl-Mütəvəkkilin türk-əsilli sərkərdəsi olan Buğa əl-Kəbir əl-Şərabi tərəfindən həbs edilmişdir.
Mündəricat |
[redaktə] Siyasi fəaliyyəti
IX əsrin ikinci yarısında Arran ərazisində ərəblərdən asılı olan bir sıra knyazlıqlar var idi.[4] Sünik, K.tiş, Varsan, Beyləqan, Qəbələ və Şəki knyazlıqları. Bu knyazlıqların hökmdarları Vasak, Stepannos Ablasad,Yesai Əbu Musa, III Varaz- Trdat (Mehranilər nəslindən olan alban knyazları sülaləsinin axırıncı nümayəndəsi), Atrnersex və başqaları Babəklə bu və ya başqa şəkildə əlaqə saxlayır və özlərinə əlverişli olanda Xilafətə qarşı Babəkə tərəfdar çıxır, özlərinin şəxsi mənafeyinə toxunanda isə ona xəyanət edirdilər. Bu knyazlardan biri Səhl ibn Sumbat idi. Moisey Kalankatuklu onu "Mərd və gözəl knyaz Səhl və Sunbatean – Eranşahik" [5]. adlandırıb deyir ki, o "erməni erasının 270 (822)-ci ilində" öz güclü qardaşları və ordusu ilə, Bərdədən gələn və Amaras vilayətini viran edən ərəblərə hücum etdi, "onları yıxdı, pərakəndə etdi və əsirləri sanki aslanın ağzından xilas etdi"[6]
Lakin akademik Z. M. Bünyadovqeyd edir ki, Səhl ibn Sumbat bundan əvvəl də Xilafətin əleyhinə çıxırdı. "Dərbənd tarixi"ndə verilən məlumata görə 205 (820)-ci ildə, xəlifə Məmun tərəfindən Azərbaycan, Arran və Ermənistan hakimi vəzifəsinə təyin edilən Xalid ibn Yəzid ibn Məzyəd öz iqamətgahı Bərdəyə gedərkən, yolda Şəki əhalisinin üsyanını yatırmalı olmuşdu. Mənbə bildirir: "Xalid onlarla vuruşmağa girişdi və onların Xalidə gecə vaxtı hücum etdiklərinə baxmayaraq, qalib gəldi və onlardan çoxunu öldürdü. [Onlar aman istədilər] o da onlara verdi, əvəzində onlar öhdələrinə gotürdülər ki, ildə ona 500 min dirhəm versinlər. Sonra onlardan girov götürüb, onları buraxıb getdi".[7] Beləliklə, Səhl ibn Sumbatın fəaliyyətinə 820-ci ildə rast gəlirik, hərçənd ki, mənbədə onun adı iki il sonra çəkilir.
Afşin Səhlin Babəki ələ verməyə hazır olduğunu yəqin etdikdə (onların arasında olan ittifaq münasibətlərinə baxmayaraq, Səhl onu ələ verir), Məsudinin verdiyi məlumata görə, xəlifə Səhlə fəxri xələt, patrik tacı verdi və onu xəracdan azad etdi[8]. Vardan bildirir ki, Səhl öz xidmətinə görə "min dəfə min kşir gümüş, bir də yüz min aldı"[9]. Təbəri qeyd edir ki, Səhlin aldığı bir milyon dirhəm və yuxarıdakı peşkəş və xələtlərdən başqa, onun oğlu Müaviyəyə Babəkin qardaşı Abdullanı tutub gətirdiyi üçün yüz min dirhəm verilmişdir[10] [11].
Ərəblər Səhlin Arranı bir qədər müstəqil idarə etmək ixtiyarı olduğunu qəbul etsələr də, Tovma Arsruninin verdiyi məlumata görə, o, yalnız "Şəkinin hökmdarı" olaraq qalırdı. [12] Bir neçə ildən sonra, 853/4-cü ildə isə Səhl Xilafətə göstərdiyi xidmətlərə baxmayaraq, Buğa əl- Kəbir tərəfindən tutuldu. Onunla birlikdə, Xaçın hökmdarı knyaz Atrnersex, K.tiş və Beyləqan hökmdarı knyaz Yesai Əbu Musa da tutuldu[13] [14]. Buğa əl-Kəbir Səhli və Arranın digər knyazlarını Samirəyə apardı. Mənbələr onların sonrakı müqəddəratı haqqında sükut edir. "Ağvan tarixi"ndə qeyd edilir ki, başqa knyazlarla Samirəyə aparılanlardan təkcə knyaz Atrnersex "çox illərdən" sonra vətənə qayıtdı[15].
[redaktə] Etnik mənşəyi
"Ağvan tarixi"nin rusca nəşrinə daxil olmamış bir parçada, indiyədək Səhl ibn Sumbat haqqında mövcud olan bütün rəyləri dəyişdirən tamamilə yeni məlumata rast gəlirik. Bu parçada belə deyilir:
"Erməni erasının 286 (1.05. 837 – 30.04. 838)-cı ilində qəflətən Bağdaddan 20 000 atlı çıxıb Alban ölkəsinə hücum etdi. Bunun ardınca Zarmirxakan padşah nəslindən olan Səhl Smbatean böyük şəhid Georgeni köməyə çağırıb gözünü ona zillədi və qartal aciz quşların üzərinə şığıdığı kimi, onlara hücum etdi, Onları qırıb çöllərə saldı və qaçmağa məcbur etdi"— T.İ.Ter-Qriqoryan. Moisey Kalankatuklunun "Alban ölkəsinin tarixi" kitabının məlum olmayan səhifələri, vər. 18
Bu parça aydın göstərir ki, Səhl Alban padşah nəsli Zarmirx nəslindən idi və mehrani Vardan Zarmirx xanədanından 60 nəfəri nahara dəvət edərək, onlara "zəhərli çörək" verib hamısını məhv edəndə [16] diri saxladığı yeganə nümayəndə idi. Yuxarıda göstərilənlərmütəxəssisləri vadar edir ki, Səhl ibn Sumbatın erməni və BaqratuniВ.В.Бартольд. Место прикаспийских областей, стр. 35 xanədanına mənsub olduğu haqqında M.Çamçyan, V-Abaza, A.Qren, Q.Daqbaşean və başqa tədqiqatçılar tərəfındən irəli sürülən fərziyyəni rədd etsin. Məsələn, onlardan birincisi özünün "Ermənistan tarixi" əsərində yazır ki, erməni tarixinin 269 (840)-cu ilində Babək Ermənistanı tutmaq üçün səfərə başladı, çünki Ermənistanı öz torpağına qatmaq istəyirdi. Ararat dağı yanında Babəklə Sumbat Baqratuni arasında uzun sürən qanlı vuruşma oldu, bu vuruşmadan sonra Babəkin tərəfdarları qaçmağa üz qoydular. Babək özü geri çəkilərkən general Sumbatın oğlu Səhl tərəfindən tutuldu [17] [18] [19] . V. A. Abaza Səhlin adını dolaşıq salıb başqa adla əvəz etmişdir. "Xəlifələr Baqratuni nəslinin sədaqətinə inanırdılar və Zaal Baqratuni, Xilafətə qarşı üsyan edib Ermənistanda kömək axtaran Babanı (Babəki) Bağdada göndərəndə, buna qəti yəqinlik hasil etdilər"[20] A. N. Qren də təqribən eyni fıkirdədir: "835-ci ildə Babək adlı birisi öz vətənini ərəblərdən azad etmək fikrinə düşüb güclü üsyan qaldıranda, ermənilər xəlifənin sərkərdəsi Afşinə kömək edib, hətta xaini ona təslim etdilər, lakin nəticədə bunun əvəzində sərkərdədən pislik gördülər. Yenə Baqratilərdən biri olan Səhlin bu hərəkəti ərəblərin həmin xanədana qarşı rəğbətinə səbəb oldu" [21].
Buna görə də Ç. Dovsett haqlı olaraq deyir ki, Səhlin Baqratuni xanədanına mənsub olduğu haqqındakı fərziyyə və ehtimalları həmin faktlara əsasən rədd etmək lazımdır[22].
Səhl ibn Sumbatın Taronda olduğu və Zarmirx xanədanına mənsub olmadığı haqqındakı ehtimal da dürüst deyildir[23]. Səhl ibn Sumbat hələ Babəklə əlaqəni kəsməzdən əvvəl strateji cəhətdən mühüm olan Şəki vilayətinə malik olduqda separatist meyillərini büruzə verirdi. 835-ci ildə Afşin Məhəmməd ibn Süleyman əl-Əzdi əs-Səmərqəndini Arran hakimi vəzifəsinə təyin edəndə, Babəkin köməyinə arxalanan Səhl Xilafətə qarşı mübarizədə Babəkin çətinlik çəkməsindən və Zaqafqaziyanın bu vilayətinə Xilafətin o qədər də fikir vermədiyindən istifadə edərək, üsyan qaldırdı və Arranı tutdu. Məhəmməd ibn Süleyman "onun vilayətinə daxil olan zaman, Səhl gecə vaxtı ona hücum edərək qaçmağa vadar etdi[24] [25]. Gördüyümüz kimi, Səhl hələ özü müttəfıqi Babək məğlub edilməzdən əvvəl qüdrət sahibi olmuş, Arranın böyük hissəsini əlinə keçirmişdi[26]. Hərçənd ki, Dovsett qeyd etdiyi kimi, bu faktı "837-ci ildə xəlifə bilə-bilə etinasız buraxmışdı"[27].
[redaktə] Hakim olduğu ərazi
Səhlin mülkü Şəkinin yerini müəyyənləşdirərkən tədqiqatçılar səhv buraxmışdılar. A. Y. Krımski belə güman edir ki, "Kür çayının o tayında, yəni sağ sahilindəki bəzi knyaz sülalələri ilə Səhlin, bəlkə də, çox qədimdən qohumluq (daha doğrasu – qudalıq) əlaqələri var idi". Lakin Z. M. Bünyadov qeyd edir ki, Səhl Kür çayının sağ sahilindəki, daha doğrusu, Arazın sol sahilindəki ərazi ilə "qohumluq (ya da qudalıq)" əlaqəsində deyil, bilavasitə əlaqədə olmuşdur; bu cəhət mənbələrin verdiyi məlumat ilə, habelə həmin rayon yerində keçirilən yoxlama ilə də təsdiq olunur.
Dinəvərinin verdiyi məlumata görə, "o zaman (837-ci ildə) Araz boyunca uzanan torpaqlara Səhl ibn Sumbat malik idi"[28]. Təbəri qeyd edir ki, Babək Bəzzin süqutundan sonra, yəqin öz son arvadı – Sünik knyazı Vasakın[29] [30] qızı İbnət əl-Kalandaniyyənin təkidi ilə Bizansa qaçmaq qərarına gəlmişdi. Onun yolu Səhlin mülkü Şəkidən keçirdi, sonra Sünikdən keçib Bizansa getməli idi. Babək ərzaq cəhətdən korluq çəkdiyi üçün "ibn Sumbat dağlarında" gizləndiyi yerdən çıxanda, Səhlin sərhəd mühafizləri onu görür və dərhal Babəki gördükləri yerə gəlirlər[31]. Babəkin qardaşı Abdulla ehtiyat (Babəkilər sülaləsinin bir nümayəndəsini saxlamaq) üçün K.tiş qalasına göndərilmişdi; bu qala Beyləqan hökmdarı Yesai Əbu Musanın mülkü idi. Məsudinin verdiyi məlumata görə, Araz Əbu Musanın mülkü ilə "Babək-Bəzzayn ölkəsi" arasında sərhəd idi[32].
V. F. Minorski də belə hesab edir ki, Səhl Babəki Kür çayından cənubda, yəni Babək müvəffəqiyyət qazandığı illərdə onunla bilavasitə əlaqə saxlaya bildiyi yerlərdə tutub əsir etmişdi. Lakin həm V.F.Minorski[33], həm də onun müəllimi A. J. Krımski belə güman edirlər ki, IX əsrdə Səhl, Araz çayı sahillərindən Baş Qafqaz silsiləsinin ətəklərinədək, yəni hazırda Azərbaycan Respublikasının Şəki şəhərinədək uzanan yerlərdə böyük bir əraziyə malik ola bilərdi. Lakin Y.A.Paxomov başqa bir cəhətə diqqət verərək, Azərbaycan və Arran yaşayış məntəqələri üçün orta əsr coğrafiyaşünaslarının göstərdiyi koordinat cədvəllərini tutuşdurub tapmışdır ki, "yalnız Şəki üçün aydın fərq vardır; odur ki, Şəkini çox vaxt güman etdikləri kimi Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunda deyil, başqa yerdə axtarmalı idilər"[34].
Babək Bazarçay-Əkərəçay məcrasında tutulmuşdu; Azərbaycandan Ermənistana gedən yolun üstündə bir "dərə" olan bu yer Səhl ilə İsa ibn İstifanusun torpaqları arasında sərhəd idi. Şəki qalasının xərabələri, Bazarçayın sol sahilində eyni adlı indi mövcud olan böyük bir kəndin yaxınlığında, Darvazatəpə dağının üstündədir; bu da çayın vadisinə enməyin qabağını tutan bu dağ Naxçıvandan Biçənək aşırımı vasitəsi ilə Arranın içərilərinə gedən yeganə yolu bağlayır.
[redaktə] Səhl ibn Sunbatın kimliyi barədə
Ziya Bünyadov "Еще раз о локализации области Шаки (в связи с публикации Гурама Гумбы)" "Известия Академии Наук Азербайджанской ССР, Серии истории, философия и права, 1987, №1" məqaləsində yazır:
- "Много лет назад я опубликовал несколько статей по локализации области и крепости Шаки ([35], [36], [37], [38]). В этих публикациях подробно разобраны все сведения из источников, которые подтверждают, что владения албанского князя Сахля ибн Сумбата находились на правобережье реки Куры и, соответственно, на левобережье реки Аракса".
Ziya Bünyadov "Еще раз о неизданных страницах "Истории-Агван" Моисея Каганкатвации" "Известия Академии Наук Азербайджанской ССР, Серии истории, философия и права, 1961, №4" məqaləsində Səhl ibn Sunbatın Alban şahlarının nəslindən – Zermirxakan nəslindən olduğunu sübut edir və sonda yazır:
- "Что касается первого неизданного отрывка "Истории", то важность этого пропущенного места очевидна, ибо здесь приводится генеология албанского князя Сахля ибн-Сунбата, происхождение которого до этого было неясным..."
[redaktə] Mənbələr
- ↑ Абу-л-Хасан 'Али ибн ал-Хусайн ибн 'Али ал-Масуди. Золотые копи и россыпи самоцветов (История Аббасидской династии 749-947 гг). М., 2002, стр., 262 (ср. также прим., 52)
- ↑ Rekaya, M. (1984). "Le Ḫurram-dīn et les mouvements ḫurramites sous les 'Abbāsides: Réapparition du Mazdakisme ou Manifestation des G̣ulāt-Musulmans Dans l'Ex-Empire Sassanide aux VIIIe et IXe Siècles AP. J.-C.?". Studia Islamica (60): 46.
- ↑ Dowsett, C.J.F. (1957). "A Neglected Passage in the "History of the Caucasian Albanians"". Bulletin of the School of Oriental and African Studies 19 (3): 463.
- ↑ V.Minorsky. Studies in Caucasian History, p. 67-74.
- ↑ История Агван, стр. 266/214
- ↑ История Агван, стр. 262
- ↑ V.Minorski. Füsul min tarlx əl-Bab və Şirvan, səh. 2.
- ↑ Əl-Məsudi, VII, səh. 126
- ↑ Vardan, səh. 101.
- ↑ Ət-Təbəri, III, səh. 1272
- ↑ V.Minorsky. Caucasıca, IV, p. 150, n. 2.
- ↑ Histoire des Ardrrouni, p. 153
- ↑ История Агван, стр. 278/226
- ↑ ət-Təbəri, III, səh. 1416
- ↑ История Агван, стр. 278/226
- ↑ История Агван, стр. 136/108
- ↑ M.Chamich. History of Armenia, p. 401
- ↑ M.J.Saint-Martin. Memoires historiques et geographiques sur l’Armenie, p. 348
- ↑ G.Weil. Geschichte der Chalifen, II, p. 301.
- ↑ Б.А.Абаза. История Армении, стр. 70.
- ↑ А.Н.Грен. Династия Багратидов в Армении, стр. 60
- ↑ C.J.F.Dowsett, p. 462.
- ↑ V.Minorsky. Caucasica, IV, p. 506, 508-509
- ↑ Əl-Bəlazuri, səh. 211
- ↑ əl-Yəqubi, II, səh. 579
- ↑ J.Marguart. Osteuropäishe und Ostasiatische streifrüge, p. 461
- ↑ C.J.F.Dowsett, p. 463
- ↑ Əd-Dinəvəri, səh. 400
- ↑ История Агван, сир. 267/214
- ↑ Histoire de la Sionie, p. 96
- ↑ Ət-Təbəri, III, səh. 1221
- ↑ Əl-Məsudi, II, səh. 75
- ↑ V.Minorsky. Caucasica, IV, p. 506, n. 5
- ↑ Е.А.Пахомов. Пайтакаран-Байлакан-Оренкала, стр. 31
- ↑ Бунятов З.М. Новые данные о местонахождении крепости Шеки. Докл. Ан АзССР, 1959, т.15, №9
- ↑ Бунятов З.М. О местонахождении городов-крепостей Базз И Шеки. КСИНА АН СССР. М.. 1961,
- ↑ Бунятов З.М. Азербайджан в VII-IX вв. Баку, 1965, там же карта области Шаки.
- ↑ Buniatov Z. M. De I’identification des villes-forteresses du moyen age: Badd et Shaki. Revue des etudes Armeniennes/ Nouvelle serie, Paris, 1966, t. III.
