III Vaçaqan
III Mömin Vaçaqan (487-510) – Qafqaz Albaniyasının çarı.
Mündəricat |
[redaktə] Albaniyanın siyasi tarixi
Miladi tarixlə 30 aprel 311-ci ildə Şərqi Roma İmperatoru Nikomediy Qaleriy dini dözümlülük haqqında fərman verdi. Bununla da xristianlığa qarşı aparılan təqibetmə siyasəti dayandırıldı. 313-cü il iyul ayında Şərqi Roma İmperatoru Böyük Konstantin tərəfindən Milan fərmanı verildi. Bu fərmana görə xristianlıq İmperiyanın bir neçə rəsmi dinindən biri elan olundu. Bu fürsətdən istifadə edən alban çarı Urnayr (313-371) miladi tarixlə 313-cü ildə xristianlığın dövlətinin rəsmi dini olduğunu bəyan etdi. O vaxtacan Atropatenada əsas din zərdüştlük hesab olunurdu. Öncə bütün Qafqazda olduğu kimi, Albaniyada da xristianlığı suriyalılar yaymağa başlamışdılar. Ona görə də dini mərasimlər və məktəblərdəki tədris suriya dilində aparılırdı. Lakin V əsrdə alban əlifbası hazırlanandan sonra vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. Alban dilinə Tövrat və digər dini kitablar tərcümə edildi, bü dildə məktəblərdə dərs keçildi və dünyəvi ədəbiyyat yazıldı. Onun dövründə ölknənin maariflənməsi sahəsində böyük işlər görülmüşdür.
Albaniyanın bu yüzilliklərdəki siyasi tarixi öz müstəqilliyini xarici qüvvələrdən və ilk növbədə Sasani və Bizans imperiyalarından müdafiə etməklə bağlı idi. Sasanilər təkcə əraziləri zəbt etməklə kifayətlənməyərək, həm də bu torpaqlarda zərdüşt dinini yaymağa çalışırdılar. V əsrdə Bizans imperiyasının Atillanın Hun imperiyası ilə müharibə apardığından istifadə edən Sasani şahı II Yezdəgird (438-457) Qafqaza soxularaq Albaniyanı özünə tabe etdirməyə müvəffəq oldu. Sasanilər ələ keçirdiyi ərazilərdə zərdüşt dinini yaymağa çalışır, öz torpaqlarını şimaldan hücum edən tayfalardan qorumaq məqsədilə yerli əhalini Dərbənd istehkamlarının tikintisinə səfərbər edirdilər. Bütün bunlar ölkədə narazılığa səbəb olmuş və 450-451-ci illərdə bütün Albaniyada yadellilərə qarşı xalq-azadlıq hərəkatı başlamışdır. Alban hökmdarı II Vaçe bu mübarizənin uğurlu qələbəsi naminə Şimali Qafqazda o zaman mövcud olmuş hun-bulqar hərbi ittifaqına daxil olan onoqur türk tayfalarını ölkədə məskunlaşmağa dəvət edir. Lakin 451-ci ildə müttəfiqlərin Sasanilərlə indiki Maku və Xoy şəhərləri arasında yerləşən Avarayr düzündə baş vermiş həlledici döyüşündə Sasanilər qalib gələ bildilər. Bununla belə 457-ci ildə II Yezdəgirdin vəfatından sonra Sasanilər dövlətindəki hakimiyyət uğrundakı çəkişmələr nəticəsində imperiya zəiflədi. Bundan istifadə edən alban çarı II Vaçe ölkəsində xristianlığı bərpa edir. Həmin ildə Albaniyanın müstəqilliyi bəyan edilir. Bu hadisələr hakimiyyətə gəlmiş şahinşah Peroz (459-484) Sasani üçün 461-ci ildə Alban çarına qarşı müharibə başlamağa səbəb olur. Müharibədə qalib gələn İran qoşunları ölkəni talan etdilər. Alban II Vaçe 463-cü ildə hakimiyyətdən imtina etməyə məcbur olur. Müvəqqəti olaraq Sasanilərdən asılı qalan Albaniya şahənşahın canişini Mərzban tərəfindən idarə olunurdu. Onun iqamətgahı indiki Bərdədə yerləşirdi.
[redaktə] III Vaçaqanın hakimiyyəti dövrü
464-484-cü illərdə Cənubi Qafqazda Sasanilərə qarşı yenidən üsyanlar başlanır. Bu hərəkat nəticəsində 485-ci ildə əldə olunmuş Nvarsaq sülhünə görə Albaniyada müstəqillik və xristianlıq bərpa edilir. Dövlətin yeni hökmdarı 487-ci ildə III Vaçaqan (487-510) olur. Onun hakimiyyət illəri Albaniyanın yüksəlişi dövrüdür. Ölkə təsərrüfatı dirçəldilir, ticarət əlaqələri genişlənir, əkinçilik, hevandarlıq və sənətkarlıq durmadan inkişaf edirdi. Albaniyada feodal şəhərləri təşəkkül tapır. Bunlar Bərdə, Dərbənd, Şamaxı, Qəbələ, Beyləqan, Şabran, Xalxal və Şəki idi. Şəhərlərdə iri bazarlar mövcud olmuşdur. Sənətkar və tacirlərin öz ittifaqları yaranırdı. Ölkə Çin, Hindistan, Misir, Suriya, Şərqi Avropa, Kiçik Asiya, Şimali Qafqaz və İran körfəzinin bir çox dövlətləri ilə birbaşa ticarət əlaqələri yaratmışdır. 488-ci ildə III Vaçaqan Aquanda qurultay çağıraraq yeni qanunlar qəbul etdi. Tarixdə Aquan qanunları kimi tanınan bu islahatlar Albaniyada mərkəzi hakimiyyətin gücləndirilməsinə və xristianlığın mövqelərinin möhkəmlənməsinə yönəldilmişdir. Bu qanunlara əsasən kilsəyə böyük səlahiyyətlər verilmiş və hətta məhkəmə işləri də onun ixtiyarına keçmişdir. Artıq I-III yüzillikdən Azərbaycana müxtəlif türk tayfaları daxil olmağa və burada məskunlaşmağa başlayırlar. Ölkə ərazisinə onlar bir neçə itsiqəmtdən – şimaldan Dərbənd və Dəryal keçidlərindən, cənubdan İran ərazisindən, qərbdən isə Bizans imperiyasının torpaqlarından keçərək daxil olurdular. I-VI yüzilliklərdə ölkə ərazisində minlərlə hun, onoqur, sabir, bulqar, xəzər və digər türkdilli xalqların nümayəndələri məskunlaşmışdır.
[redaktə] III Vaçaqanın vəfatından sonra Alban çarlığı
510-cu ildə III Vaçaqanın vəfatından sonra Alban çarlığı yenidən Sasanilərə tabe etdirilərək mərzabanlığa çevrildi. Sasani imperiyasında Azərbaycanın həm cənub, həm də şimal hissələri xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdilər. Zəngin torpaqlara və böyük əhaliyə malik olan bu ölkədə əkinçilik, heyvandarlıq və sənətkarlıq yüksək inkişaf etmiş, iri və dövlətli şəhərlər mövcud olmuşdur. Ölkə təsərrüfat baxımından böyük məna kəsb etməklə yanaşı, həm də mühüm hərbi-strateji əhəmiyyətə malik idi. Çünki o Sasani imperiyasının hüdudlarını şimal və qərbdən qoruyurdu. 603-628-ci illərdə Azərbaycan, İran və Bizans arasındakı ardı-arası kəsilməyən müharibələr meydanına çevrildi. Bu müharibə və qarətlər nəticəsində acınacaqlı vəziyyətə düşmüş yerli əhali 603-ci ildə üsyan etdi. Üsyanın başında alban katalikosu Viro dururdu. Şahinşah II Xosrov (590-628) albanların üsyanının susduraraq Vironu həbs edib sürgünə göndərmişdir. Bu ərəfədə Sasanilərin təzyiqi ilə Albaniya mərkəzi hökuməti ləğv edilmişdir. Ona görə də ölkədə kilsənin nüfuzu güclənmiş, onun başçısı Viro isə demək olar ki, dövlətin rəhbəri vəzifəsini yerinə yetirirdi. Bu hadisələrdən bir qədər sonra Bizans imperatoru İrakli (610-641) Azərbaycana yürüş edərək Naxçıvan və Qazaka (indiki Taxtı Süleyman) şəhərlərini ələ keçirir. Eyni zamanda şimaldan ölkəyə Bizansın müttəfiqi olan xəzər tayfaları hücum etdilər. Demək olar ki, Azərbaycanın bütün şimal əyalətləri onların hücumuna məruz qaldı. Bərdə və Dərbənd şəhərləri kimi strateji mərkəzlər onlara tabe edildi. İran hökmdarı II Kavadın dövründə (629-630) Viro 25 il davam edən sürgündən geri qaytarılır (628-ci il). Vətənə qayıdan alban katalikosu ölkənin talan və qarətdən xilas etmək məqsədilə bir sıra tədbirlərə əl atır. Hələ 603-cü ildə Azərbaycanın şimal hissəsində Girdiman əyalətində Mehranilər sülaləsinin banisi Mehran hakimiyyətə gəlmişdir.
