Heydər Əliyev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Heydər Əliyev
Heydər Əliyev
Bayraq
Azərbaycan Respublikasının
3-cü prezidenti
Bayraq
10 oktyabr 199331 oktyabr 2003
müvəqqəti 24 iyun 1993-dən
Baş nazir: Surət Hüseynov
Fuad Quliyev
Artur Rasizadə
İlham Əliyev
Sələfi: Əbülfəz Elçibəy
Xələfi: İlham Əliyev
15 iyun 1993 — 5 noyabr 1993
Sələfi: İsa Qəmbər
Xələfi: Rəsul Quliyev
Bayraq
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri
Bayraq
3 sentyabr 1991 — 15 iyun 1993
Sələfi: Afiyəddin Cəlilov
Xələfi: Vasif Talıbov
Bayraq
Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Nazirlər Soveti Sədrinin Birinci müavini
Bayraq
24 noyabr 1982 — 23 oktyabr 1987
Bayraq
Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun üzvü
Bayraq
22 noyabr 1982 — 21 oktyabr 1987
Bayraq
Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 11-ci birinci katibi
Bayraq
14 iyul 1969 — 3 dekabr 1982
Sələfi: Vəli Axundov
Xələfi: Kamran Bağırov
Bayraq
Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri
Bayraq
21 iyun 1967 — 14 iyul 1969
Sələfi: Semyon Sviqun
Xələfi: Vitali Krasilnikov
 
Partiya: 1) Pin of the Flag of CPSU.png Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası (1945-1991)
2) YAP-loqo.jpg Yeni Azərbaycan Partiyası (1992-2003)
Təhsili: 1) Azərbaycan Sənaye İnstitutu
2) Azərbaycan Dövlət Universiteti
Dini: İslam
Təvəllüdü: 10 may 1923(1923-05-10)
Flag of Transcaucasian SFSR.svg Naxçıvan, Azərbaycan SSR, Zaqafqaziya SFSR
Vəfatı: 12 dekabr 2003 (80 yaşında)
Flag of the United States.svg Klivlend, Ohayo, ABŞ
Dəfn yeri: I Fəxri Xiyaban
Həyat yoldaşı: Zərifə Əliyeva
Uşaqları: oğlu: İlham Əliyev qızı: Sevil Əliyeva
 
Saytı: Heydər Əliyev Fondu
 
İmzası: İmzası
 
Mükafatları:

Sovet İttifaqı dövründə

Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
Türkiyə Respublikası Dövlət Orden Lenin Ordeni Lenin Ordeni Lenin Ordeni Lenin Ordeni
Oktyabr İnqilabı Ordeni Qızıl Ulduz Ordeni

Əliyev Heydər Əlirza oğlu (d. 10 may 1923(1923-05-10), Naxçıvan, Azərbaycan SSR, SSRİ - ö. 12 dekabr 2003(2003-12-12), Klivlend, Ohayo, ABŞ) — Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikasının üçüncü Prezidenti. "Ulu öndər"[1] və "Azərbaycan xalqının ümummilli lideri"[2] titulların rəsmi daşıyıcısı.

Həyatı[redaktə]

1941-ci ildən Heydər Əliyev Naxçıvan MSSR Xalq Daxili İşlər Komissarlığında və Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetində şöbə müdiri vəzifəsində işləmiş və 1944-cü ildə dövlət təhlükəsizliyi orqanlarına işə göndərilmişdir. Bu dövrdən təhlükəsizlik orqanları sistemində çalışan Heydər Əliyev 1964-cü ildən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi sədrinin müavini, birinci müavini, 1967-ci ildən isə sədri vəzifəsində işləmiş, general-mayor rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Həmin illərdə o, Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) xüsusi ali təhsil almış, 1957-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirmişdir.

Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1969-cu il iyul plenumunda Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilərək sovet dövrü ierarxiyasına uyğun olaraq respublikanın rəhbəri olmuşdur. 1982-ci ilin dekabrında Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun üzvü seçilən Heydər Əliyev SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin edilmiş və SSRİ-nin rəhbərlərindən biri olmuşdur.

Heydər Əliyev 20 il ərzində SSRİ Ali Sovetinin deputatı, 5 il isə SSRİ Ali Soveti sədrinin müavini olmuşdur.

Heydər Əliyev 1987-ci ilin oktyabrında Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun və şəxsən Baş katib Mixail Qorbaçovun yeritdiyi siyasi xəttə etiraz əlaməti olaraq, tutduğu vəzifələrdən istefa vermişdir.

Heydər Əliyev 1990-cı ilin 20 yanvarında sovet qoşunlarının Bakıda törətdiyi qanlı faciə ilə əlaqədar ertəsi gün Azərbaycanın Moskvadakı nümayəndəliyində bəyanatla çıxış edərək, Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş cinayətin təşkilatçıları və icraçılarının cəzalandırılmasını tələb etmişdir. O, Dağlıq Qarabağda yaranmış kəskin münaqişəli vəziyyətlə bağlı SSRİ rəhbərliyinin ikiüzlü siyasətinə etiraz əlaməti olaraq, 1991-ci ilin iyulunda Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının sıralarını tərk etmişdir.

1990-cı ilin iyulunda Azərbaycana qayıdan Heydər Əliyev ilk əvvəl Bakıda, sonra isə Naxçıvanda yaşamış, həmin ildə də Azərbaycan Ali Sovetinə deputat seçilmişdir. O, 1991-1993-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sədri, Azərbaycan Respublikası Ali Soveti sədrinin müavini olmuşdur. Heydər Əliyev 1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının Naxçıvan şəhərində keçirilmiş təsis qurultayında partiyanın sədri seçilmişdir.

1993-cü ilin iyununda ölkədə siyası böhranının son dərəcə kəskinləşməsi ilə əlaqədar o zamankı respublika rəhbərləyi Heydər Əliyevi Bakıya, siyasi rəhbərliyə dəvət etmişdir. Heydər Əliyev 1993-cü il 15 iyunda Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçilmiş, iyulun 24-də isə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qərarı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətlərini icra etməyə başlamışdır.

1993-cü il oktyabrın 3-də ümumxalq səsverməsi nəticəsində Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilmişdir. O, 1998-ci il oktyabrın 11-də keçirilən seçkilərdə səslərin 76,1 faizini toplayaraq, yenidən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilmişdir. 2003-cü il 15 oktyabrda keçirilən prezident seçkilərində namizədliyinin irəli sürülməsinə razılıq vermiş Heydər Əliyev səhhətində yaranmış problemlərlə əlaqədar seçkilərdə iştirak etməkdən imtina etmişdir.

Mükafatları[redaktə]

Heydər Əliyev bir sıra beynəlxalq mükafatlara, müxtəlif ölkələrin universitetlərinin fəxri doktoru adına və digər yüksək nüfuzlu fəxri adlara layiq görülmüşdür. O, dörd dəfə "Lenin" ordeni, "Qırmızı Ulduz" ordeni və çoxlu medallarla təltif edilmiş, iki dəfə "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" adını almış, bir çox xarici dövlətlərin orden və medalları ilə təltif olunmuşdur[3].

Foto şəkilləri[redaktə]

Filateliyada[redaktə]

Heydər Əliyevin heykəl və büstləri[redaktə]

  • Heydər Əliyevin Bakının Xətai rayonunun Yeni Əhmədli yaşayış sahəsində, Ukrayna meydanı yaxınlığında yenidən qurulmuş Heydər parkındakı heykəlin müəllifi Aslan Rüstəmovdur.
  • Heydər Əliyevin Qobustandakı heykəlinin postamentlə birlikdə hündürlüyü 6,1 metrdir. Qranitdən və tuncdan hazırlanmış abidənin müəllifi xalq rəssamı, akademik Ömər Eldarovdur.
  • Heydər Əliyevin Fəxri Xiyabandakı qranitdən hazırlanmış, hündürlüyü 4 metr olan qəbirüstü abidəsinin müəllifi Ömər Eldarovdur
  • Heydər Əliyevin Misirin Kəlübeyə şəhərindəki büstünün müəllifləri azərbaycanlı memarlar Səlhəb MəmmədovNatiq Əliyevdir.
  • Heydər Əliyevin Türkiyənin İstanbul şəhərinin Sarıyer rayonundakı heykəlinin müəllifi azərbaycanlı memar Natiq Məmmədovdir.
  • Heydər Əliyevin Serbiyanın Belqrad şəhərinin Taşmaydan parkında heykəli ucaldılıb.[4]
  • Meksikanın paytaxtı Mexiko şəhərinin Meksika-Azərbaycan dostluq parkında Heydər Əliyevin abidəsi qoyulub.[5]

"Heydər Əliyev" ordeni[redaktə]

Əsas məqalə: "Heydər Əliyev" ordeni

"Heydər Əliyev" ordeni Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, müstəqil Azərbaycan dövlətinin memarı və qurucusu Heydər Əliyevin Azərbaycan xalqı və dövləti qarşısında müstəsna tarixi xidmətlərini nəzərə alaraq və onun xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının 22 aprel 2005-ci il tarixli, 896-IIQ nömrəli Qanunu ilə təsis edilmişdir[6].

Xatirə sikkələri[redaktə]

Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif

İstinadlar[redaktə]

  1. Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü münasibəti ilə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 28 dekabr 2012-ci il tarixli Müraciəti
  2. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əlirza oğlu Əliyevin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 mart 2004-cü il tarixli, 38 nömrəli Fərmanı
  3. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev
  4. http://mediaforum.az/articles.php?lang=az&page=00&article_id=20110609092833883
  5. http://gun.az/karabakh/48081
  6. ""Heydər Əliyev" ordeninin təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 22 aprel 2005-ci il tarixli, 896-IIQ nömrəli Qanunu. e-qanun.az (azərb.)

Mənbə[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Heydər Əliyev ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Heydər Əliyev ilə əlaqəli məlumatlar var.

Həmçinin bax[redaktə]