Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası
Азербайджанская Советская Социалистическая Республика

müttəfiq respublika

1920 — 1991



Flag of Azerbaijan SSR.svg COA Azerbaijan SSR.png
Bayraq Gerb
Şüar
Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин!
(Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!)
Himn
Azərbaycan SSR-nin himni
Soviet Union - Azerbaijan.svg
Paytaxt Bakı
Böyük şəhərlər Gəncə ( Komunist idarənin verdiyi adla: Kirovabad ) , Sumqayıt, Mingəçevir
Dil(lər) Azərbaycan dili
Rus dili
Din Ateizm
Pul vahidi manat/rubl
Sahəsi 86,6 min. km2
SSRİ-də 9-cu
Əhalisi 7,04 mln. nəfər
SSRİ-də 6-cı
Tarixi
 - 30 dekabr 1922 ZSFSR-in tərkibinə qatılması
 - 5 dekabr 1936 Ayrıca müttəfiq respublika statusu alması
 - 30 avqust 1991 Dövlət müstəqilliyinin bərpası

Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (yarandığı ilk illərdə adlanırdı: Azərbaycan Şura Cümhuriyyəti, Azərbaycan İctimai Şura Cümhuriyyəti, Azərbaycan İctimai Şuralar Cümhuriyyəti, Azərbaycan Sovet Sosialist Cümhuriyyəti; 29.11.1990-cı il tarixdən etibarən: Azərbaycan Respublikası)

Tarix[redaktə]

Azərbaycan Demokratik Respublikasının süqutandan sonra 28 aprel 1920-ci il tarixdə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulur. Azərbaycanda hakimiyyət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə və Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinə keçdi. Müvəqqəti İnqilab Komitəsi və Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə ancaq azərbaycanlılar daxil idilər. Xalq Komissarları Sovetinə N.Nərimanov başçılıq edirdi. Real hakimiyyət daha çox hələ 1920-ci ilin fevralında yaradılmış Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının - AK(b)P-nin əlində idi.

21 may 1990-cı il tarixində 28 mayın "Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpası günü" elan edilməsi barədə prezident fərmanı elan edildi. 5 fevral 1991 — Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Azərbaycan Respublikası adlandırılmışdır. 30 avqust 1991 — Ali Sovetin növbədənkənar sessiyasında gərgin müzakirələrdən sonra "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında" Bəyannamə qəbul olundu. Sənəddə Azərbaycan Respublikasının 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu vurğulanırdı.

Əhali[redaktə]

Etnik tərkib[redaktə]

Etnik qrup Siyahıyaalınmaların yekunlarına əsasən Azərbaycan SSR əhalisinin sayı və etnik tərkibi
17 dekabr, 1926 sa.[1]  % 6 yanvar, 1937 sa.[2]  % 17 yanvar, 1939 sa.[3]  % 15 yanvar, 1959 sa.[4]  % 15 yanvar, 1970 sa.[5]  % 17 yanvar, 1979 sa.[6]  % 12 yanvar, 1989 sa.[7]  %
Toplam 2 270 060 100% 3 056 449 100% 3 205 150 100% 3 697 717 100% 5 117 081 100% 6 026 515 100% 7 021 178 100%
Tatarlar 9 948 0.44% 27 591 0.86% 29 370  %  %  % 28 019 0.4%
Ahısqa türkləri ... ... ... ...  %  %  % 17 705 0.25%
Qaraylar 18 0.00%  %  %  %  %
Azərbaycanlılar 1 437 977 63.35% 1 778 798 58.19% 1 870 471 58.36% 2 494 381 67.46% 3 776 778 73.81% 6 026 515 78.14% 5 804 980 82.68%
Talışlar 77 323 3.41% 99 145 3.24% 87 510 2.73% 85 0.00% 21 169 0.30%
Kürdlər 41 193 1.81% 10 878 6 005  %  %  %  %  %
Tatlar 28 443 1.25% 56 933 1.86%  %  %  %  %  %
Ləzgilər 37 263 1.64% 104 290 111 666 3.48% 98 211  %  %  % 171 395  %
Avarlar 19 104 0.84% 12 854 15 740 0.49% 17 254  %  %  %  %
Saxurlar 15 552 0.69%  % 2 876  %  %  %  %
Gürcülər 9 452 0.42% 10 196 0.32%  %  %  % 14 197 0.20%
Udilər 2 445 0.11%  %  %  %  %  %
Yəhudilər 20 578 0.91% 41 245 1.29%  %  %  %  %
Dağ yəhudiləri 10 270 0.45% 10 899  %  %  %  %  %
Gürcü yəhudiləri 427 0.02%  %  %  %  %  %
Buxara yəhudiləri 48 0.00%  %  %  %  %  %
Qırım yəhudiləri 2 0.00%  %  %  %  %  %
Ermənilər 282 004 12.42% 370 164 388 025 12.11%  %  %  % 390 505 5.56%
Albanlar 1 0.00%  %  %  %  %  %
Ruslar 220 545 9.72% 479 008 528 318 16.48%  %  %  % 392 304  %
Ukraynalılar 18 241 0.80% 23 643 0.74%  %  %  %  %
Beloruslar 2 867 0.13% 1 472  %  %  %  %  %
Polyaklar 2 460 0.11%  %  %  %  %  %
ÇexlərSlovaklar 87  %  %  %  %  %  %
Bolqarlar 40  %  %  %  %  %  %
Serblər 23  %  %  %  %  %  %
Yunanlar 904  %  %  %  %  %  %
Moldovanlar 156  %  %  %  %  %  %
İtalyanlar 77  %  %  %  %  %  %
Fransızlar 58  %  %  %  %  %  %
Rumınlar 33  %  %  %  %  %  %
Almanlar 13 149 0.58% 23 133  %  %  %  %  %
Latışlar 569 0.03%  %  %  %  %  %
Litvalılar 285 0.01%  %  %  %  %  %
İsveçlilər 71  %  %  %  %  %  %
İngilislər 8  %  %  %  %  %  %
Estonlar 168 0.01%  %  %  %  %  %
Finlər 69  %  %  %  %  %  %
İngermanlandlılar 5  %  %  %  %  %  %
Komi-zıryanlar 11  %  %  %  %  %  %
Komi-permyaklar 1  %  %  %  %  %  %
Udmurtlar 3  %  %  %  %  %  %
Marilər 7  %  %  %  %  %  %
digərləri  % 131 982  %  %  %  %  %

İqtisadiyyatı[redaktə]

Azərbaycan iqtisadiyyatının daha əhatəli və böyük yüksəlişi XX əsrdə 70 ildən artıq bir dövrü əhatə edən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası zamanına təsadüf edir.[8] Bu illər ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatının əksər sahələri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə sürətlə və kompleks inkişaf etmiş, güclü sənaye potensialı yaranmışdı. Azərbaycan İkinci dünya müharibəsinə qədər Sovet İttifaqının əsas neft bazası idi. Abşeronda neft və onunla əlaqədar sənaye sahələrinə çoxlu əsaslı vəsait qoyulurdu və bu sahələrin sürətlə inkişafı hesabına Azərbaycanda sənaye nisbətən sürətlə inkişaf edirdi. İkinci dünya müharibəsinə qədər olan dövrdə Azərbaycanda xalq təsərrüfatına bütün kapital qoyuluşunun 65%-i sənayenin inkişafı üçün yönəldilirdi. Sonrakı beşilliklərin heç birində xalq təsərrüfatına kapital qoyuluşunda sənayenin payı bu qədər yüksək olmamışdı. Həm də bu dövrdə sənayeyə kapital qoyuluşunun 80%-ə qədəri, o cümlədən birinci beşillik dövründə 86,4 %-i neft və onunla əlaqədar olan sahələrin payına düşürdü. Bütün bunlar İkinci dünya müharibəsinə qədər ən çox neft və onunla əlaqədar sahələrin hesabına Azərbaycanda sənayenin sürətlə inkişafını təmin edirdi. 1941-ci ildə Azərbaycan neft sənayesində ən çox neft – 23,5 milyon ton çıxarırdı.

AzSSR map 1928.jpg

İkinci dünya müharibəsi illərində müharibənin tələbatını ödəmək məqsədilə neft və onunla əlaqədar sahələrin inkişafı ön plana çəkildi. Akademik Yusif Məmmədəliyevin rəhbərliyi ilə aviasiya benzini istehsalının yeni texnologiyası hazırlandı. Azərbaycanda yüksəkoktanlı benzin istehsalına başlandı. Azərbaycanda neft hasilatı SSRİ-də çıxarılan neftin 71,4 faizini təşkil edirdi. Azərbaycan neftçiləri müharibə illərində ölkəyə 75 milyon ton neft, 22 milyon ton benzin və başqa neft məhsulları verirdilər. Müharibə zamanı hər beş təyyarə, tank və avtomaşından dördü Bakı mədənlərində çıxarılan, onun neft emalı zavodlarında istehsal olunan yanacaqla işləyirdi. Müharibə illərində cəbhənin neft tələbatının 70, yüksək oktanlı benzin və sürtgü yağına olan ehtiyacının 100 faizini Bakı ödəyirdi. 1942-ci ildə Bakının sənaye müəssisələrində 130 növ müxtəlif silah, hərbi sursat istehsal edilirdi.

50 illik yubileyinə həsr olunmuş SSRİ poçt markası.

1948-ci ildə respublika sənayesi müharibədən əvvəlki səviyyəni üstələyən məhsul buraxılışına nail olmuş, 1950-ci ildə Azərbaycanın sənaye məhsulu 1940-cı ilə nisbətən 39% artmışdı. 19411970-ci illərdə 146 və ya bütün 19201970-ci illərdə tikilmiş sənaye obyektlərinin 60%-i qədər iri sənaye müəssisələri tikilib istifadəyə verilmişdi. Azərbaycan sənayesinin inkişafında mühüm rol oynayan Sumqayıt boruyayma, alüminium və sintez-kauçuk zavodları, Gəncə Alüminium Zavodu, Daşkəsən Filiz Saflaşdırma kombinatı, Mingəçevir su-elektrik stansiyası və sairə iri müəssisələr tikilib istifadəyə verilmişdi.

Bu illərdə Sumqayıt, Mingəçevir, Əli-Bayramlı (indiki Şirvan), Daşkəsən kimi yeni sənaye şəhərləri yaranmış, Naxçıvan, Xankəndi, Quba, Qazax, Salyan, Neftçala və başqa şəhərlərdə sənayenin gələcək daha güclü inkişafı üçün təməl qoyulmuşdu. Ümumi sənaye məhsulu istehsalında Bakı şəhərinin xüsusi çəkisi 1913-cü ildəki 91,4%-dən 72,8%-ə düşmüşdü.

1949-cu ildə dünya təcrübəsində ilk dəfə dənizindən [[neft\\ çıxarılmasına başlandı. Qısa müddət ərzində Bakı döyüşən ordunun mühüm cəbbəxanalarından birinə çevrildi.

Neft sənayesi neft maşınqayırması, cihaz və alətqayırma, qara metallurgiya, ilk növbədə neftçıxarma üçün borular istehsalı, elektroenergetika və s. yaranması əsasında respublikada çox güclü sənaye kompleksinin meydana gəlməsini təmin etdi.

50-60-cı illərdə Sovet İttifaqının başqa regionlarında zəngin neft ehtiyatlarının aşkara çıxarılması və istifadəsi ilə əlaqədar olaraq, Azərbaycan neftinə maraq xeyli azaldı, bu sahələrin inkişafının zəifləməsi bütövlükdə iqtisadiyyatın artım sürətinə mənfi təsir göstərməyə başladı. 1970-ci ildə Azərbaycan SSR-də sənayenin əsas istehsal fondlarının 70%-i, istehsal olunan məhsulun isə cəmi 40%-ə qədəri yanacaq, energetika, metallurgiya və kimya sənayesi sahələrinin hesabına əldə edilirdi. Sənaye məhsulunun cəmi 22%-ni verən yanacaq sənayesinin payına o zaman sənayedə qoyulan bütün kapitalın 50%-dən çoxu düşürdü.

70-ci illərə qədər olan dövründə şəhər əhalisinin artması sürətinə görə Bakı, keçmiş ittifaqın paytaxt şəhərləri içərisində birincilər sırasında idi. 1970-ci ildə respublikada olan 60 şəhərin dördündə (Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir) bütün şəhər əhalisinin 63%-i, qalanlarında isə 37%-i yaşayırdı. Bu da Bakı şəhərində mənzil sahəsinə və digər sosial obyektlərə olan ehtiyacın ödənilməsi sahəsindəki çətinlikləri daha da ağırlaşdırırdı.

70-ci illərdə və 80-ci illərin birinci yarısında Azərbaycanda həm bütövlükdə respublika iqtisadiyyatının, həm də regionların gələcək sürətli inkişafını təmin edə bilən istehsal, elmi-texniki və kadr potensialı yaranmışdı. Keçmiş SSRİ əhalisinin yalnız 2,5%-nin yaşadığı Azərbaycan bir çox əsas sənaye məhsulları istehsalına görə ittifaq sənayesində nisbətən xeyli yüksək yer tuturdu. Belə ki, 80-ci illərin ortalarında ittifaq üzrə neft mədən avadanlıqları istehsalının 70%-i, o cümlədən 19701985-ci illərdə dərinlik nasosları istehsalının hamısı, elektrik qaynaq avadanlıqlarının 10,5%-i, kauçuk sodanın 7,8%-i, şərab və şərab məhsullarının 1/3 hissəsindən çoxu, məişət kondisionerlərinin hamısı, soyuducuların 5,7%-i, pambıq ipliyinin 9,6%-i, ipək xammalının 11,7-i və i.a. Azərbaycanın payına düşürdü. 70-ci illərdə və 80-ci illərin birinci yarısında Azərbaycanda yeni sənaye müəssisələrinin istifadəyə verilməsi, yeni maşın və avadanlıqların alınması bütövlükdə SSRİ-də olduğuna nisbətən daha sürətlə həyata keçirildiyindən əsas kapital da burada SSRİ-də olduğuna nisbətən daha böyük həcmdə artmış və işçilərin fondla silahlanma səviyyəsi daha yüksək olmuşdu. Bir işçiyə düşən əsas fondların dəyəri keçmiş SSRİ üzrə 1980-ci ildə 13,3 min rubl, 1985-ci ildə 17,8 və 1990-cı ildə 24,2 min rubl təşkil edirdisə, Azərbaycanda bu göstəricilər xeyli yüksək olub, müvafiq surətdə 1980-ci ildə 19,5 min rubl, sonrakı illərdə 24,5 və 33,4 min rubla bərabər olmuşdu. Azərbaycan SSR-in vəsaiti və ondan göndərilən xammalla işləyən bir çox müəssisələr Ukrayna, Rusiya və digər respublikalarda fəaliyyət göstərirdi. 80-ci illərin ortalarında Azərbaycanda güclü istehsal potensialı yarandığım başqa faktlar da sübut edir. Misal üçün 80-ci illərdə Azərbaycandan ittifaq fonduna ayrılan məhsul Azərbaycana gətiriləndən hər il orta hesabla 2,0 milyard rubl, ayrı-ayrı illərdə isə daha çox olmuşdu.

Azərbaycan SSR Parlamenti[redaktə]

Azərbaycan SSR İnqilab Komitəsi1920
Azərbaycan SSR Mərkəzi İcrayyə Komitəsi1920-1938
Azərbaycan SSR Ali Soveti1938-1991

Mənbə[redaktə]

  • Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, Bakı, 2007.

İstinadlar[redaktə]

  1. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР :Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10-16. Таблица VI. Население по полу, народности.---А также Excel файл
  2. Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Составители: Б. В. Жиромская, Ю. А. Поляков, Издательство: Российская политическая энциклопедия, Москва, 2007-ой год, ISBN: 5-8243-0337-1, страница 107
  3. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР---Источник:РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 966-1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам)
  4. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР---Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а -1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку)
  5. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР---Источник: РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998-4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.)
  6. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР---Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 6174-6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  7. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1989 года.: Национальный состав населения по республикам СССР: Азербайджанская ССР---Источник: Рабочий архив Госкостата России.Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку.
  8. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası – Azərbaycan İqtisadiyyatı