Yusif Məmmədəliyev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Yusif Məmmədəliyev haqqındadır. Digər mənalar üçün Yusif Məmmədəliyev (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Yusif Məmmədəliyev
Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev
Yusif Məmmədəliyev.jpg
Doğum tarixi: 31 dekabr 1905(1905-12-31)
Doğum yeri: [serur rayon dize k]], Naxçıvan,
Romanov Flag.svg Rusiya İmperiyası
Vəfat yeri: Bakı, Flag of Azerbaijan SSR.svg Azərbaycan SSR
Elm sahəsi: kimya
Elmi dərəcəsi: kimya elmləri doktoru (1942)
Elmi vəzifəsi: professor (1942), akademik (1945)
Mükafatları: "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni (SSRİ)

Məmmədəliyev Yusif Heydər oğlu (1905-1961) — Azərbaycan kimyaçı alimi, kimya elmləri doktoru, akademik, 1947-19511958-1961-ci illərdə Azərbaycan SSR EA-nın prezidenti.

Həyatı[redaktə]

Yusif Məmmədəliyev Naxçıvan MR-nın Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. 1926-cı ildə Azərbaycan Ali Pedaqoji institutunu bitirmişdir. 1942-ci ildə kimya elmləri doktoru və professor, 1945-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın akademiki olmuşdur. Azərbaycan SSR EA yarandıqdan (1945) sonra Neft İnstitutuna rəhbərlik etmişdir. 1951-1954-cü illərdə Azerbaycan SSR EA Fizika, Kimya və Neft bölməsinin akademik-katibi, 1954-1958 illərdə ADU-nun rektoru olmuşdur.

Y.H.Məmmədəliyev 1961-ci ildə vəfat etmişdir.

Elmi fəaliyyəti[redaktə]

Azərbaycan markası üzərində Yusif Məmmədəliyevin təsviri

Yusif Məmmədəliyevin əsas elmi işləri neftin və neft qazlarının katalitik emalı sahəsindədir. Azərbaycanda neft kimyasının əsasını qoymuşdur. O, müxtəlif karbohidrogenlərin katalizator iştirakı ilə xlorlaşdırılma və bromlaşdırılmasının yeni üsullarını təklif etmiş, neft qazlarını, xüsusilə də metanı əvvəllər stasionar katalizator üzərində, sonralar isə qaynar təbəqədə xlorlaşdırmaqla, karbontetra-xlorid, metilxlorid, metilen-xlorid və s. qiymətli məhsullar alınması yollarını göstərmişdir.

Aromatik, parafin və sikloparafin karbohidrogenlərini doymamış karbohidrogenlərlə katalitik algilləşdirmə sahəsindəki tədqiqatı aviasiya yanacaqlarının yüksəkkeyfiyyətli komponentlərinin sənaye miqyasında sintezinə imkan vermişdir.

Məmmədəliyev Bakı neftlərinin benzin fraksiyasının katalitik aromatikləşdirilməsi, yuyucu maddələr və silisium-üzvi birləşmələr alınması, piroliz məhsullarından plastik kütlə istehsalı və Naftalan neftinin təsir mexanizminin öyrənilməsi sahələrində də mühüm işlər görülmüşdür. Yüksəkixtisaslı elmi kadrlar hazırlanmasında böyük xidməti olmuşdur.

Y.H.Məmmədəliyev 200-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın müəllifidir.

Əsas elmi nailiyyətləri[redaktə]

O, SSRİ, Amerika Birləşmiş Ştatları, İtaliya, Fransa, İngiltərə, PXR, MXP və başqa ölkələrdə çağırılan qurultay, konqres və simpoziumlarda iştirak etmişdir.

Azərbaycan Astrofizika Rəsədxanası, Əlyazmaları Fondu, Sumqayıt Kimya Elmi Mərkəzi və digər müəssisələrin təşkili Y.Məmmədəliyevin adı ilə bağlıdır. Onun yaratdığı Azərbaycan neft-kimya məktəbi respublikadan çox-çox uzaqlarda tanınır. Yusif Məmmədəliyev Lenin ordeni, Qırmızı Əmək Bayrağı və Şərəf nişanı ordenləri, həmçinin medallarla təltif edilmişdir.

Y.H.Məmədəliyev qırıcı təyyarələr üçün keyfiyyətli benzin kəşfinə görə ona Nobel mükafatı verəcəkdilər. Nobel mükafatını almaq üçün namizəd oldu. Onun namizədliyi irəli sürülürdü. Bu zaman məclisə bir məktub gəldi. Bu məktubu Sovet ordusunun marşalı Baqramyan idi. Bu məktubu oxuduqdan sonra Tank qüvvələrinin generalı Babacanyan və Makonyan gəldi. Onlar məktubun müəllifinə haqq qazandırdılar. Bəziləri etiraz edirdi. Buna gorə Yusif Məmmədəliyevin namizədliyi baş tutmadı və Yusif Məmmədəliyevə Nobel mükafatı verilmedi.

Mənbə[redaktə]