Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
Poçt markası (2005).

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası və ya qısaca: ŞAR (tam adı: Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası) — Dünyanın ən böyük rəsədxanalarından biri[1]; müasir dövrün prioritet problemləri ilə uzlaşdırılmış elmi proqram əsasında fəaliyyət göstərən bu rəsədxanada səma cisimlərinin tədqiqi kimi aktual fundamental məsələ ilə yanaşı, seysmik proseslərin proqnozu, ətraf kosmik mühitin, günəş və geomaqnit fəallığının yerüstü texnoloji sistemlərin fəaliyyətinə, insan da daxil olmaqla, bioloji orqanizmlərə təsiri öyrənilir.[1]

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunun "Astrofizika" sektoru bazasında 1960-cı ildə yaradılmışdır. Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası dəniz səviyyəsindən 1500 metr hündürlükdə yerləşir. Bu rəsədxana çətin müşahidə edilən cənub göyünün öyrənilməsində dünyanın bir çox rəsədxanası ilə müqayisədə müəyyən üstünlüklərə malikdir. Burada aydın gecələrin sayı 190-200-ə çatır[2].

Qısa müddətdə yaşayış qəsəbəsi (Yusif Məmmədəliyev adına) və iş binaları tikilmiş, teleskoplar və digər elmi cihaz və avadanlıqlar quraşdırılmışdır: 2 metrlik teleskop, üfüqi Günəş teleskopu, AZT-8, AST-452, Seys-600 və b.[3]

Elmi tədqiqatlar[redaktə]

Rəsədxana AMEA tərəfindən təsdiq olunmuş elmi proqram əsasında fəaliyyət göstərir. Proqram dünya elminin ən qabaqcıl və prioritet problemləri ilə uzlaşdırılmışdır. Rəsədxananın fəaliyyəti çərçivəsində qalaktikaların, ulduzların, planetar dumanlıqların, günəşin, planetlərin və kometaların müşahidəsi aparılır.

ŞAR-da üç əsas istiqamətdə elmi işlər görülür: ulduzlar fizikası, Günəş sistemi cisimlərinin dinamikası və fizikası, Günəş fizikası. Günəş fizikası sahəsində əsas elmi nəticələr Günəş alışmalarının inkişafı, maqnit sahəsi və Günəş atmosferinin incə quruluş əlaqələri üzrə əldə olunmuşdur. Beynəlxalq və xüsusi proqramlar üzrə patrul müşahidələri aparılmışdır. Ulduz fizikası sahəsində qeyristasionar, dəyişən və qoşa sistem ulduzları, maqnit və geniş örtüklü ulduzlar, super sıxlıqlı ulduzlar tədqiq olunmuşdur. Günəş sistemi cisimləri fizikası və dinamikası sahəsində planetlər və onların peykləri tədqiq olunmuşdur[4].

Uğurları[redaktə]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında əldə olunmuş elmi nəticələr dünya alimləri, Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən layiqincə qiymətləndirilmiş, rəsədxananın 20-dək əməkdaşı nüfuzlu beynəlxalq elmi təşkilatlara üzv seçilmiş, bir sıra kiçik planetlərə, MarsdaAyda bir neçə kraterə Azərbaycan mütəfəkkirlərinin, elm və mədəniyyət xadimlərinin adları verilmişdir.[1]

Dövlət dəstəyi[redaktə]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi və əsaslı təmir-tikinti işlərinin aparılması məqsədi ilə təxirəsalınmaz tədbirlərin görülməsi üçün Azərbaycan Respublikasının 2008-ci ilin dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Ehtiyat Fondundan 5 milyon manat vəsait ayrılmışdır.[1]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 5 sentyabr 2008-ci il tarixli, 3031 nömrəli Sərəncamı. e-qanun.az (azərb.)
  2. Şamaxı astrofizika rəsədxanası yenidən qurulur
  3. Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
  4. Astronomiya tarixi

Filmoqrafiya[redaktə]

  1. Şamaxı rəsədxanası (film, 1973)
  2. Kainatdakı Azərbaycan (film, 2011)

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası ilə əlaqəli mediafayllar var.

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: شاماخی آستروفیزیکا رصد خاناسی