Bakı metropoliteni

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Koordinatlar: 40°21′00″ şm. e. 49°50′00″ ş. u. (G)

Bakı Metropoliteni
Baku Metro Logo.png
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər BakıBakı
İstismara verilmə 1967-ci il, 6 noyabr
Stansiyaları

23 işləyən
3 tikilən
5 layihələndirilən

Saytı

Bakı Metropoliteni


Bakı metropoliteniAzərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində yeraltı metropoliten xətlərini birləşdirən nəqliyyat sistemi.

Ümumi uzunluğu 34,6 km olan 2 xəttdən, 23 işləyən və üç tikilən stansiyadan ibarətdir, həmin stansiyaların 23 vestibülü var. Stansiyaların yeddisi böyük dərinlikdə yerləşir. Metropolitendə pilləkan zolağının ümumi uzunluğu 4000 metrdən artıq olan beş tipli 39 eskalator işə salınmışdır. Tunel tikililərinin ümumi uzunluğu 17,1 kilometrdən artıqdır. Bakı metropoliteninin nadirliyi bundan ibarətdir ki, onun xətləri təpəlik ərazidə yerləşən şəhərin bir-biri ilə kəsişən relyefi üzrə salınmışdır, burada 60% və 40%-minlik mailliklər və kiçik radiuslu çoxlu əyrilər mövcuddur.

Bakı Metropoliteni daşınan sərnişinlərin sayına görə dünyada qırx birinci yerdədir.[1]

Xəttlər və stansiyalar[redaktə]

Xətləri 2
Xətlərin uzunluğu 34,6 km
Yaşıl xətt 16,3 km
Qırmızı xətt 18,3 km
İnşa olunan xətləri 1 (Bənövşəyi)
Layihələndirilən xətləri 2 (Mavi və Sarı)
Yolların uzunluğu 86,71 km
Tunellərin uzunluğu 91,36 km

İçərişəhər-Sahil-28May-Gənclik-N.Nərimanov-Ulduz-Koroğlu-Q.Qarayev-XalqlarDostluğu-Neftçilər-Əhmədli-H. Aslanov

18,36 Km
İçərişəhər - Həzi Aslanov xətti

6,5 Km 1967
İçərişəhər - N. Nərimanov
7,4 Km 1972
N. Nərimanov - Neftçilər
3,0 Km 1989
Netfçilər - Əhmədli
1,46 Km 2002
Əhmədli - H. Aslanov

Xətai-C.Cabbarlı-Nizami-ElmlərAkademiyası-İnşaatçılar-20yanvar-MemarƏcəmi-Nəsimi-Azadlıq-Dərnəgül

16,3 Km
Dərnəgül - Xətai xətti

2,3 Km 1968
C.Cabbarlı - Xətai
2,4 Km 1976
C.Cabbarlı - Nizami
6,7 Km 1985
Nizami - Memar Əcəmi
2,1 Km 2008
Memar Əcəmi - Nəsimi
1,3 Km 2009
Nəsimi - Azadlıq prospekti
1,5 Km 2011
Azadlıq prospekti - Dərnəgül

Tarixi[redaktə]

XX əsrin 30-cu illərinin əvvələrində Bakı təkcə Qafqazın deyil, həm də bütün keçmiş SSRİ-nin əhalisi çox olan sənaye, mədəni və elmi mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Buna görə də Moskva və Leninqrad şəhərlərində metropoliten tikintisindən sonra 1932-ci ildə Bakı şəhərinin inkişafının Baş Planının ilkin variantlarında metropolitenin tikintisi qərara alındı.Bununla da yerüstü nəqliyyatın işini yüngülləşdirmək və şəhərin dar-darısqal küçələrini nəqliyyatından təmizləmək mümkün olurdu.

Lakin bir qədər sonra başlanan 1941-1945-ci illərin müharibəsi həmin niyyətlərin həyata keçirilməsinə mane oldu. Yalnız 1947-ci ildə, dağıdıcı müharibədən 2 il sonra hökumət layihə-axtarış işlərinin aparılmasının başlanması barədə qərar qəbul edir. 1949-cu ildə metropolitenin tikinti bazasının yaradılması başlanır, 1954-ci ildə isə birinci xəttin texniki layihəsi təsdiq olunur və metropolitenin 12,1 km-lik xəttinin inşası başlanır. Baş yolun xətləri dəniz sahilindən 500-700-m aralı keçərək buxtaya paralel surətdə uzanıb gedirdi.

1953-cü ildə tikinti işləri müvəqqəti dayandırılır və yalnız 1960-cı ildə bərpa olunur. Bu da Bakı metropoliteninin istismara verilməsini xeyli gecikdirir.

1966-cı ildə tərkibində hərəkət, hərəkət qatarları, yol və tunel qurğuları, sanitariya texnikası və elektromexanika, işarəvermə və rabitə, material-texniki təminat xidmətləri kimi 6 xidməti olan Bakı Metropoliteni İdarəsi yaradılır.

1967-ci il noyabrın 6-da Bakı şəhərində metropolitenin 5 stansiyası - Bakı Soveti, 26 Bakı Komissarı, 28 Aprel, GənclikNəriman Nərimanov stansiyaları və 9,2 km-lik yeraltı xətləri olan Ι növbəsi istismara verilir, həmin stansiyalardan 4-ü böyük dərinlikdə idi ki, bunlardan da birisi Qara şəhər adlanan ərazidə yerləşən "Xətai" stansiyası idi. İlk qatarı maşinist Salman Ələkbərov və maşinist köməkçisi Akif Mirzəyev idarə edirdi. 25 noyabr 1967-ci ildən metropolitenin daimi istismarı və qatarların müntəzəm hərəkəti başlandı.

Birinci sahədən sonra 2,3 km-lik ikinci sahə işə salındı. Sonra isə 6,4 km-lik üçüncü sahə istismara verildi ki, bu da iri "8-ci kilometr" yaşayış sahəsini və sənaye zonasını şəhərin mərkəzinə birləşdirdi. 9,1 km-lik ikinci növbə isə Bakı yaylasının şimal-qərb hissəsindən keçdi və həmin sahə beş stansiyanın inşası ilə birlikdə 1985-ci ildə başa çatdırıldı, buradakı stansiyalardan ikisi böyük dərinlikdə yerləşir.

28 May stansiyasına keçid kimi tikilmiş Cəfər Cabbarlı stansiyası 1993-cü ildə istismara verilmişdir.

2002-ci ildə istismara verilən Həzi Aslanov adına stansiyanın başa çatdırılması üçün Avropa Birliyi 4.1 milyon avro ayırmişdır.

2006-cı ildən etibarən köhnə jeton ödəmə sisteminin əvəzinə yeni RFİD kartlar tətbiq edilməyə başlamışdır. 2007-ci ildə tam olaraq bu kartlara keçilmişdir.

2008-ci il oktyabrın 9-da Nəsimi stansiyası istifadəyə verilmişdir.

2009-cu il dekabrın 30-da Azadlıq prospekti stansiyası istifadəyə verilmişdir.[2]

2011-ci il iyunun 29-da Dərnəgül stansiyası istifadəyə verilmişdir.[3]

2011-ci il dekabrın 30-da "Məşədi Əzizbəyov" stansiyası yenidənqurmadan sonra "Koroğlu" adı ilə istifadəyə verilmişdir.

Adları dəyişdirilmiş stansiyalar[redaktə]

Əvvəlki adı İndiki adı Dəyişdirilmə tarixi
"Şaumyan" "Xətai" 11 may 1990
"XI Qızıl Ordu Meydanı" "20 Yanvar" 27 aprel 1992
"28 Aprel" "28 May" 9 aprel 1992
"Avrora" "Qara Qarayev" 27 aprel 1992
"Elektrozavod" "Bakmil" 1 yanvar 1993
"26 Bakı Komissarı" "Sahil" 9 aprel 1992
"Bakı Soveti" "İçәrişәhәr" 25 aprel 2007
"Məşədi Əzizbəyov" "Koroğlu" 30 dekabr 2011

Gələcək planlar[redaktə]

Gələcəkdə Bakı metropoliteni xətlərinin uzunluğu 119 kilometrə, stansiyaların sayı isə 76-ya çatdırılması planlaşdırılır. Bunun əsas məqsədi metronun mövcud şəbəkəsinin genişləndirilməsidir. Bunun üçün, ilk növbədə, yeni xətlər inşa olunmalıdır. Bu isə ictimai nəqliyyat növlərinin yükünün azaldılmasına kömək edəcək. Əsas məqsədlərə metropolitenin vaqon parkının mütəmadi modernləşdirilməsi, qatarların hərəkət təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, sərnişinlərə maksimum rahatlıq yaradılması daxildir. Yeni proqram sayəsində metro digər ictimai nəqliyyat vasitələri ilə uzlaşdırılacaq və inteqrasiyası təmin ediləcək. Bu isə əsasən, metropoliten şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsi nəticəsində baş verəcək.

2015-ci ilə qədər qarşıda dayanan vəzifələr də müəyyən olunub. 2015-ci ilə qədər olan dövr üçün yeni xəttin 5 stansiyasının inşası nəzərdə tutulub. Yaxın 3 ildə xəttin «Avtovağzal» və şərti adı «Memar Əcəmi-2» olan stansiyaların təhvil verilməsi planlaşdırılır. Bu stansiyaların və Dərnəgül Elektrik Deposu-nun tikintisi hazırda davam etdirilir. Bundan əlavə Yaşıl xəttin "Həzi Aslanov-2" stansiyasının inşasına, xəttin Köhnə Günəşli yaşayış massivi istiqamətində tunel qazıntısı da başlanılıb. Bu istiqamətdə yaxın 3 il ərzində Köhnə və Yeni Günəşli yaşayış sahələrində də stansiyalar inşa olunacaq.

Yeni xətlərdə sərnişin rahatlığını təmin etmək üçün platformaların uzunluğu artırılacaq və bunun hesabına alınacaq qatarlar ən müasir texnologiyalarla təchiz olunmaqla yanaşı, vaqonlarının sayı 5-dən 7-yə çatdırılacaq. Bakı metropolitenin 20 illik inkişaf proqramı çərçivəsində daha 40 yeni stansiyanın inşası planlaşdırılır[4]

Bunlardan əlavə mövcud birçıxışlı stansiyalarda ikinci çıxışların inşası ilə əlaqədar məsələlərin həlli də yaxın illərdə nəzərdə tutulub. Artıq ən müasir üsullardan birinin tətbiqi ilə "Elmlər Akademiyası" stansiyasının ikinci çıxışının inşası aparılır. 4 istiqamətə yönələcək çıxış həm də ərazidə keçid rolunu oynayacaq və beləcə, ətraf zonada piyadaların təhlükəsizliyi ilə birlikdə, sərnişinlərin rahatlığı da təmin olunacaq. Bəxtiyar Vahabzadə küçəsinə (keçmiş Firudin Ağayev küçəsi) 3 istiqamətdə çıxış olacaq. Biri Bakı Dövlət Universitetinin arxasında olmaqla Mətbuat prospektindən istifadə edən sərnişinlərin metroya yolunu asanlaşdıracaq. Bu küçədə birinci keçidə paralel daha 2 keçid yerləşəcək. Stansyiaya giriş-çıxış, habelə keçid kimi istismar olunmasının funksionallığı baxımından çox vacib addımdır. Nəhayət, cari planda çıxışlardan daha biri Bakı Dövlət Universitetinin əsas giriş qapısı ilə üzbəüz yerləşən Zahid Xəlilov küçəsinə – Milli Elmlər Akademiyasının Radiasiya Problemləri İnstitutunun yaxınlığına düşür.

Ən vacib məsələlərdən biri də bu xətlərin bir-birindən ayrılmasıdır. Bu istiqamətlərdə müstəqil hərəkətin təşkili qarşıdakı illərdə həll olunmalıdır və artıq bu istiqamətdə bir neçə təklif dəyərləndirilmə mərhələsindədir.

Köhnə stansiyaların yenidən qurulması da planın tarkib hissəsidir. "İçərişəhər" stansiyasının ardınca "Əzizbəyov" stansiyası da rekonstruksiya olunaraq. 20011-ci il dekabrın 30-da istifadəyə verildi. Vəzifələrdə «28 May» stansiyasının yenidən qurulmasının başa çatdırılması da var. 2012-ci ilin sentyabrında burada Cəfər Cabbarlı meydanına çıxışın eskalatorları müasir analoqları ilə əvəzlənəcək. Əvvəkindən fərqli olaraq burada 4 eskalator quraşdırılacaq.

Tikilən obyektlərdən daha biri - Bakı Metropoliteninin texnoloji korpusunun bu ilin noyabrında - metropoliten işçilərinin peşə bayramında istifadəyə verilməsi gözlənilir. 2-4-cü mərtəbələrdə dispetçer məntəqələri yerləşəcək. 3-cü mərtəbədə akt zalı da olacaq. Burada son tamamlama və dizayn işləri görülür. 9-cu mərtəbədə hər biri 100 nəfərə qulluq edəcək iki yeməkxana olacaq və burada tikinti işləri yekunlaşıb və təchizatla bağlı məsələlər həll olunur.

Metro stansiyalarının gələcək inkişaf planı

2014-cü ildə Bakı Metropoliteninin stansiyaları iki xəttə ayrılacaq. Metronun iki müstəqil xətti olacaq - "Həzi Aslanov"-"İçərişəhər" və "Dərnəgül"-"Xətai". 1-ci xətt "28 May" stansiyasından, 2-ci isə "Cəfər Cabbarlı"dan keçməklə işləyəcək"[5].

2-ci xəttin tam sərbəst işləməsi üçün elektrik deposu tikiləcək və həmin müddətdə də xətlər tam ayrılacaq. Bu işlər 2013-cü ilin sonunadək başa çatacaq. 2030-cu ilədək Bakı metrosunda 5 müstəqil xətt olacaq. Həmin vaxt Bakı Metropoliteni stansiyalarının sayının 76-ya, yolların uzunluğunun isə 119 km-ə çatdırılması nəzərdə tutulub. Bu işlər çərçivəsində qarşıdakı 20 ildə metronun inkişafı strategiyasına əsasən 53 yeni stansiya tikilməli, 83,4 km yeni metro xətti çəkilməlidir[5].

2015-ci ilə qədər Mavi xəttin bütün planları da məlum olacaq. Yeni Yasamaldan başlayacaq xətt «İnşaatçılar» stansiyasında Yaşıl, Ceyhun Səlimov küçəsində Bənövşəyi, sonra «Gənclik» stansiyasında Qırmızı xətlə qovuşacaq. «Gənclik-2» stansiyasından əvvəl xəttin daha bir stansiyası Teymur Əliyev küçəsində olacaq və sonrakı tədbirlər planına görə, artıq Binəqədidən Bibiheybətə qədər uzanacaq Sarı xətlə keçid stansiyasında birləşəcək.

2030-cı ilədək Bakıdakı metro stansiyalarının sayının 73-ə çatdırılması nəzərdə tutulur. Bunun üçün ildə bir neçə metro stansiyasının tikilib istifadəyə verilməsi nəzərdə tutulur. 2013-cü ildə iki stansiya istismara veriləcək.[6]

Tikinti texnologiyaları[redaktə]

Bakı metropoliteni

Azərbaycan respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla «Bakı Metropoliteninin 2011-2015-ci illərdə inkişafına dair Dövlət Proqramı» təsdiq olunduqdan sonra metro tikintisi daha da intensivləşib. Buna isə xüsusi texnologiyalarsız nail olmaq mümkün deyil. Məhz dövlət proqramı çərçivəsində ölkəyə daha bir texnoloji yenilik - tunelqazma kompleksləri gətirilir. Bunun nəticəsində metro tikintisinin sürətləndirilməsi və tikintinin maya dəyərinin aşağı salınması təmin olunacaq. Vaxtilə sınansa da, tətbiqinə imkan verilməyən bu avadanlıqlar indi əsas qazma vasitələrinə çevriliblər. Yeni - Bənövşəui xəttin inşasına cəlb olunmuş Almaniya istehsalı olan «Herrenknext» və ABŞ istehsalı olan «Robins» tunelqazma kompleksləri da cəlb edilib. Bu avadanlıqlar Bakı metropoliteninin inşaat tarixində tamamilə yeni, müasirlik və texnoloji üstünlük səhifəsini açır.

Şərti adı «Memar Əcəmi-2» olan stansiyada da inşaat işləri sürət yığır. İnşaat işləri yeni metodla aparılır. «Qruntda divar» və yaxud «diafraqma uol» ("Diaphragm Wall") adlandırılan bu üsul stansiyanın yerində betonlanma ilə divarın qurulmasına söykənir. O, məhdud ərazilərdə ətraf mühitin tamlığını və vəhdətini pozmadan qazıntı işlərinin aparılmasına ideal şərait yaradır. Ümumən bu üsul ağır hidrogeoloji şərait üçün ən ideal variantlardan biridir. İnşaatın səssiz-küysüz aparılması – ölçmələr nəticəsində məlum olub ki, tikintidən ətrafa yayılan səs hətta avtomobillərin yolda hərəkəti nəticəsində yaranan səsdən də azdır. Tikinti zamanı inşaat meydançası heç bir titrəməyə səbəb olmur və ətrafdakı binaların, kanalların, kəmərlərin çökməsi mümkünsüzdür. Bütün bu prosesin daha bir vacib məqamı isə onun tikintinin smeta dəyərini 25 faizə qədər azaltmasıdır. Dayaq divarlar və qoruyucu konstruksiyalara çəkilən xərci 50, süzülmə örtüyündə isə 65 faizə qədər aşağı salmaq mümkündür.

Yaxın 5 ili təsdiq ounmuş planına «Elmlər Akademiyası»nın ikinci çıxışının inşa olunması da daxildir. Buranın çox ağır hidrogeoloji şəraiti sirr deyil. Əvvəllər metro tikintisi zamanı tunelləri, qazılmış şaxtaları su basması da olub. Burada müasir üsullardan biri olan «maili inyeksiya»ya tətbiq olunur. Son illərdə ağır mühəndis-geoloji şəraitdə təməl və özüllərin qournması məqsədilə maili inyeksiyalamadan İngiltərə, Almaniya, İtaliyada da geniş istifadə olunmağa başlayıb.

Bakı metrosu "Ginnesin Rekordlar Kitabı"nda[redaktə]

28 oktyabr 1995-ci ildə "Ulduz""Nərimanov" stansiyaları arasındakı tuneldə qatarın alışması nəticəsində 300 adam həlak olub, 400 nəfər isə xəsarət alıb. Bu qəza "Ginnesin Rekordlar Kitabı"na ən dəhşətli metro qəzası kimi düşüb. Prezident Heydər Əliyevin göstərişi ilə ölkədə 3 gün matəm elan edilib[7]. Beləliklə, ilk dəfə 1967-ci ildə "Ginnesin Rekordlar Kitabı"na Şərqdə ilk metro kimi düşən Bakı metropoliteni, bu dəfə faciənin böyüklüyünə görə tarixə düşdü[8]. Birinci göstərici dəyişməyən rekordlar siyahısına daxildir.

Üçüncü rekord da müstəqillik dövrünə təsadüf edir. Bakı Metrosu bu dəfə dünyada ən ucuz dəmiryol nəqliyyatı şəbəkəsi kimi böyük bir "uğura" imza atıb və təqribən 15 ilə yaxın müddətdə "keçici bayrağı" heç kimə verməyib[9].

Gediş haqqı[redaktə]

30 sentyabr 2009-cu ildə Tarif Şurasının iclasında Bakı Metropolitenində gediş haqqının qaldırılması barədə məsələ müzakirə olunub. Oktyabrın 1-dən Gediş haqqının 5 qəpikdən 15 qəpiyə qaldırılması barədə qərar qəbul olunub.[10] Bu, 1996-cı ildən bəri metroda ilk bahalaşma idi[11]. 2011-ci il dekabrın 1-dən etibarən metroda gediş haqqı yenidən qalxaraq 20 qəpik olmuşdur[12].

İstinadlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Bakı Metropolitenin 2030-cu ilə qədər olan konseptual inkişaf planı


İstinadlar[redaktə]