Ermənilər
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
| Ermənilər Հայ (hai) |
|
|---|---|
| Cəmi say | 7-8 milyon |
| Əhəmiyyətli sayda yaşadığı bölgələr | Ermənistan: 3,145,354[1] Polşa: 262[2] |
| Dil | Erməni dili |
| Din | Xristianlıq |
| Yaxın etnik qruplar | yoxdur |
Ermənilər - Qafqaz və Yaxın Şərqdə xalq. Özlərini "Hay", ölkələrini "Hayastan" adlandırırlar. Bu da səbəbsiz deyildir. Belə ki, "Arman" adlı qədim türk tayfasının Qərbi Azərbaycan (İndiki Ermənistan) və Arman yaylası ərazisində məskun olması tarixdən bəllidir. Əvvəlcə atəşpərəst, sonra isə xristian olmuş bu xalqın məskunlaşdığı əraziyə Hayların axını XV əsrdən sonra başlayıb və bu zaman yerli tayfalar Güney Azərbaycana və müasir Azərbaycan respublikasının ərazisinə sıxışdırılıb. Bir qismi isə assimilə edilib. Ərazidə məskunlaşan haylar isə Arman-ərmən türk tayfasının dinini, tarixini və mədəniyyətini mənimsəyib. Hayların bu dövrə qədər yaşadığı ərazi isə Şimali Fərat hövzəsi kimi lokalizə edilir. Ermənistan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirlər. Bundan əlavə İran, Türkiyə, Livan, Suriya, və Azərbaycanda da məskunlaşmışlar. Sayları təqribən 6,313 milyondur.[15] Ermənistadakı ermənilərin sayı rəsmi rəqəmlərə görə 3 milyona yaxındır. Türkiyədə ermənilərin sayı müxtəlif mənbələrə görə 35000 ilə 50000 arasında olub, demək olar ki, hamısı İstanbul və ətrafında yaşamaqdadır. Azərbaycanda isə təxminən 120,7 min erməni yaşamaqdadır, onların demək olar ki, hamısı Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı işğal olunmuş rayonlarda məskunlaşmışdır. 19-cu əsrə kimi əksəriyyəti Osmanlı imperiyası və İranda yaşayan ermənilər bu dövrdən sonra müxtəlif səbəblərdən dünya ölkələrinə səpələnib və bu səpələnmə nəticəsidə dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan erməni topluluqlarına erməni diasporası adı verilib. Erməni diasporasının ən güclü olduğu ölkələr ABŞ, Rusiya və Fransadır. İran və Türkiyədəki ermənilər özlərini diaspora saymırlar.
Mündəricat |
Erməni dili
Erməni dili Hind-Avropa dilləri ailəsində xüsusi bir qol təşkil edən dildir. Yuxarı Fərat hövzəsində e.ə. 5-ci əsrdən varlığı haqqında mənbələrdə məlumat verilən bu dil b.e. V əsrindən Erməni əlifbası ilə yazıya köçürülmüşdür. Din adamı Mesrop Maştos (361-441) tərəfindən 444-cü ildə yaradılan 38 hərfli bu əlifba ikişaf etdirilərək günümüzə qədər istifadə olunmaqdadır. Mesrop Maştosun bu 38 hərfi yuxusunda gördüyü rəvayət edilir.
Müasir erməni dili mərkəzi İstanbul olmaqla Qərb ermənicəsi və mərkəzi İsfahan olmaqla Şərq ermənicəsinə bölünür. Ermənistanın rəsmi dili Şərq ermənicəsidir. Qərb ölkələrindəki diasporalarda yaşayan erməinlərin dili Qərb ermənicəsidir. Buna baxmayaraq Ermənistanın təsiri ilə son dövrlərdə Qərb erməniləri arasında da Şərq ermənicəsi yayılmaqdadır.
Dini mənsubiyyət
Erməni topluluğu rəvayətlərə görə b.e. 301-ci ilndə "Aydıladıcı"ləqəbiylə anılan Aziz Qriqorun rəhbərliyi ilə xristian dinini qəbul etmişdir. Xristianlar arasında yayılan rəvayətə görə ermənilər xristianlığı bütünlüklə qəbul edən ilk xalqdır. Lakin mərkəzi İstanbul olan Bizans kilsəsi ilə erməni kilsəsi arasında çıxan narazılıqlar və çəkişmələrə görə 452-ci ildə Erməni kilsəsi kotoloik-ortodoks dünyası ilə yolunu ayıraraq beynəlxalq bir məzhəb olaraq fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Erməni Apostoloik (Qriqoqyan) Kilsəsi adını daşıyan bu kilsə Qərb məbələrində (erməni kilsəsinin qurucusu Aziz Qriqoryana ithafən) Qriqoryan Kilsəsi kimi qeyd olunur.
Xristianlığı albanlar – 313-cü ildə qəbul etdilər, sonra gürcülər, daha sonra bizanslar. Ermənilər isə xristianlığı 270 ildən sonra, yəni 583-cü ildə qəbul ediblər (Z.Bunyadov "O вынужденным диалоге Геворга Емина").
Tahirə Bünyadovanın “Сильнее смерти” (Bakı, “Elm”, 2002-ci il) kitabında, 235-ci səh.-də Ziya Bünyadovun Qevorq Eminə müraciətlə yazdığı məqalədən:
- ”Первыми в 313 г. xристианство приняли албаны, затем грузины, а затем византийцы. Армяне же крестились через 270 лет после албанов, т.е. 313 плюс 270 равняется сколько? Вот именно – 583. Именно в этом году армяне приняли христианство и с празднованием 1700—летия армянской церкви придется повременить, ибо такое наступит только в XXIII веке!...Прекрасно известно, что апостольской на Кавказе была церковь Албанская. Прочти, хотя бы письма католикоса Авраама, адресованная албанам: Престол албанский, бывший раньше нашего армянского…и т.д. Ведь армянская церковь григорианская, т. Е. берет свое начало от Григория, а Григорий, как известно, был учеником ученика апостола Елисея. Каким же образом армянская церковь стала апостольской, если Григорий апостолом не был. Вопрось!”
Yuxarıda deyilənlərdən məlum olur ki, erməniləri əksəriyyətinin apostolik kilsəsinə məsub olmağına baxmayaraq burada tarixi saxtakarlıq göz qabağındadır. Bunula bərabər 17-ci əsrdə meydana çıxan az miqdarda katolik və protestant ermənilər də mövcuddur.
V əsrdə Qədim Erməni Çarlığının süqutu ilə erməni apostol kilsəsinə məsub olmaq erməniliyin əsas ünsürü kimi dəyərlədirilməyə başlandı. Beləliklə erməni apostol kilsəsinə yox, katolik kilsəsinə mənsub olan ermənilər yunan, eləcə də Malazgird döyüşündən əvvəl və sonra İslamı qəbul etmiş ermənilər isə milli kimliklərini itirərək ərəb və türk kimi bilinməyə başlayıb. Osmanlı dövlətində də erməilərin etnik deyil, dini bir toplum olduğu vurğulanmaqdadır.
Tarix
Eçmiədzin Sinodunun prokuroru A.Frenkelin 1907-ci ildə Ali Sinoda göndərdiyi arayışda deyilir:
"Исторические судьбы армянского народа доказали с неопровержимой точностью полную неспособность этого народа к образованию самостоятельного государства ..." Tərcüməsi: "Erməni xalqının tarixi taleyi bu xalqın sərbəst dövlət yaratmasının tamamilə mümkün olmadığını təkzib edilməz dəqiqliklə sübut edir..." [16] , [17]
Başlanğıc
Erməilər özlərinə Hay və ölkələrinı Hayastan və ya Hayk adını verirlər.Onların indi adşıdıqları "erməni"adı isə onların sonradan ərazisində məskunlaşdığı Göyçə gölündən başlayıb Van hövzəsinə qədər uznan silsilə dağların,yəni Ərmən dağlarının adıdır.Ermənilərin bu əraziyə Midiya tayfalarının axını zamanı dəldiyi güman olunur.Erməni adına ilk dəfə Armina və Arminiya şəklində Bisutun yazılarında rast gəlinir.Əhəməni imperatorluğunun Arminiya satraplığı Van gölü hövzəsi mərkəz olmaqla Arazın Türkiyə hissəsindəki vadilər ilə Qərbdə Elazığ və Ərzincan hissəsindən keçərək Yuxarı Fərat hövzəsini əhatə etməkdəydi.Eyni bölgə antik yunan və Roma mənbələrində Arminia,İslam dövrü ərəb qaynaqlarında Armaniyya/Ərməniyyə olaraq xatırlanır.Türk mənbələrində Ərməniyyə termininə 15-ci əsrə aid qaynaqlada təsadüf olunur. Bölgədə e.ə.1-ci minillikdə Urartu dövləti mövcud olub.e.ə.7-ci yüzildə Urartu dövlətinin süqutu ilə ərazidə müstəqil hərəkət edən erməni bəylərinin(ermənicə:nakharar) və Urartu dili ilə heç bir əlaqəsi olmayan Erməni dilinin üstün mövqe qazandığı görünür.Erməni ünsürünün bölgədə çoxdanmı mövcud olduğu,yoxsa Urartu dövlətinin çöküşü zamanı bura köç edən istilaçılarmı olduğu tarixçilər arasında mübahisə mövzusudur.Lakin urartuluların erməni olmadığı və Urartu mədəniyyətinin ermənilərlə heç bir əlaqəsi olmadığı dəiqdir.
Qədim Erməni çarlığı
Əhəməni dövlətinin son dönəmində Arminiya satraplığının önəmi artdığı müşahidə olunur.Əhəməni dövlətini Makedoniyalı İskəndər tərəfindən süqut etdirilməsindən(e.ə.331-ci il) sonra bölgədə biri Şimali Araz hövzəsində,digəri Elazığ(ermənicə:Sophene) bölgəsində iki krallıq meydana çıxır.Hər iki dövlət Ellinist dövlətlərlə yaxın əlaqələr qururlar. e.ə.1-ci yüzilin əvvəlində Selevkilər dövlətinin süqutu ilə erməni çarı 2-ci Tiqran(e.ə.96-55)ərazilərini Yuxarı Mesopotamiya və Suriyaya doğru genişləndirmı siyasəti yürütdü və bu günkü livanın Cənubuna qədər olan ərazini işğal etdi.2-ci Tiqran ölkənin paytaxtını Diyarbəkir(ermənicə-Amid) şəhəri yaxılığığnda saldırdığı Tiqranakert şəhərinə köçürdü.Lakin Roma imperiyası ərazidə güclü bir dövlətin yaradılmasına göz yuma bilməzdi.Qney Pompeyin komandanlığı altında Roma və Ermənistan hökmdarları arsında olan döyüşdə 2-ci Tiqran məğlub edildi və işğal etdiyi ərazilərdən geri çəkilməyə məcbur oldu. E.ə.1-ci minillikdən b.e. 4-cü minilliyinə kimi Erməni dövlətinin ərazisi Roma-Parfiya və Bizans-Sasani dövlətlərinin müharibə yeri olub.Erməni şarları tez-tez mübarizı aparan qüvvələr tərəfindən dəyişdirilirdi.Dövlətin zəiflədiyi bir dövrdə yerli bəy xanədanlıqları güclənir və müstəqilliyə can atırdılar.Ən önəmli xanədanlıqlar Muşda Mamikonyanlar,Qarsda Qamsaraqanlar,İspir,Qars,Ardanuç nə Muşda Baqratunilər,Başqala və Vanda Ardzunilər,Gevaşda Rştunilər,Təkmanda Vahevunilər,Ərçişdə Abahunilər,Malazgirtdə Knunilərdir. 387-ci ildə uzun çəkişmələrdən sonra nəhayət ərazi Erməni dövlətinin ərazusu Bizans və Sasani dövlətləri arasında bölündü və ərazi 300 ilə yaxin Bizans-Sasani sərhəddini təşkil etdi.Bizans tərəfindən götürülən Arminiya torpaqları Bizansın təyin etdiyi bəylər(əksər hallarda erməni nakhararlarından təyin olunurdu) tərəfindən,Sasanilərin tərkibinə qatılan kiçik bir ərazi isə Sasanilərin təyin etdiyi canişinlər(vostikan) tərəfindən idarə olunmağa başladı.451-ci ildə erməni bəyi Vardan Mamikonyan tərəfindən Sasanilərə qarşı azadlıq hərəkatı başlanılsa da tezlikə yatırıldı.
Orta əsrlər dövrü
Erməni ölkəsi 640-653-cü il yürüşlərindən sonra Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatıldı.Lakin Xilafət digər bölgələrdən fərqli olaraq bu ərazilərdə ərəbləşdirmə və İslamlaşdırma siyasəti yeritməyərək erməni bəylərinə böyük azadlıqlar verdi. Abbasilər xilafətinin zəiflədiyi bir dövrdə, Bizansın ermənilərə yaxınlaşma təhlükəsi yarandığı bir vaxtda Abbasi xəlifələri də əsasən Xiafət tərəfdarı kimi tanınan Baqratunilər və Ardzunilərə böyük önəm verməyə başlamışdılar.Məhz bu dövrdə xəlifə Harrun Ər Rəşid Baqratunilərdən "Ətyeyən" ləqəbi ilə tanınan Aşotu Erməni Əmiri təyin etmişdi.Onun nəvəsi olan 2-ci Aşot Baqratuni isə 886-cı ildə "Şahənşahi ərmən"adı ilə erməni tacını qəbul etmişdir.Qars və Ani şəhərlərində hökdarlıq edən Baqratunilərlə yanaşı Gevaş və Ağdamar adasında hökmdarlıq edən Ardzunilər də erməni tacına iddia edirdilər.Nəticədə hər iki dövlət daxili çəkişmələr səbəbiylə dağılmışdı.Lakin hər iki dövlətdən bəzi mədəniyyət abidələri qalmışdır.Ağdamar adasındakı Surp Xaç Klisəsi belə abidələrdəndir.Malazgirt döyüşündən sonra Anadoluda Bizans hökmranlığının zəifləməsi ilə bəzi erməni bəyləri müstəqillik qazansalar da, türklərin əraziyə gəlişi ilə onlara tabe olmuşlar.Yalnız Kilikiya(Çuxurova) bölgəsində Sis və Anavarza qalalarında yerləşən Kilikiya çarlığı(Rupenyan bəyliyi) 300 ilə yaxın bir müddətdə öz müstəqilliyini saxlamışdı.
Türklərdən asılılıq dövrü
Erməni olkəsi 11-ci əsrdən etibarən Anadolu və Azərbaycanda yaşayan müxtəlif imperiyaların tərkibinə daxil olmuşdur.Məhz bu dövrdı bir çox ermıni yaşayış yerləri əvvəlcə monqolların yürüşləri,sonralar isə Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı dağılmış və ya tərk edilmişdir. 15-ci əsrdə Ağqoyunlular ermənilərdən osmanlılar əlehinə istifadə etmək məqsədi ilə Erməni Kilsəsini müdafiə siyasəti yürüdərək 1441-ci ildə Erməni Katolikosluğunu Qərbi Azərbaycana(indiki Ermənistan respublikası)-Üçmüədzin ərazisinə köçürmüşdür.Bu ərazilərin tarixi sakinləri olan Qar-qar(Gər-gər)türkləri isə sıxışdırılmışdı.Fateh Sultan Məhmədin 1476-cı ildə İstanbulda Erməni Patrikilyi qurdurmasıyla Ağqoyunlu və Osmanlı imperiyaları qarasında bu sahədə də rəqbət aparıldığını görürük. 1606-cı ildə Səfəvi-azəri şahı 1-ci Şah Abbas İsfahan yaxınlığında Yeni Culfa yaşayış yeri saldıraraq Anadoludan,xüsusilə Qarsdan köçürdüyü 150.000 dən artıq ermənini burada məskunlaşdırdı.Bu dövrdən etibarən Yeni Culfa İstanbul ilə birgə dünyada erməni mədəniyyətinin iki mühm mərkəzindən biri kimi tanınır.
Erməni Reformasiya hərəkatı və millətçiliyin təşəkkülü
Osmanlı erməniləri arasında Qərbləşmə və reformasiya hərəkatı 18-ci əsrin əvvəllərindən geniş vüsət aldı.1701-ci ildə Sivaslı Mkhitar Vartabedin rəhbərliyi ilə başlayan reformasiya qız və oğlanlar üçün müasir məktəblər açılması,qədim kilsə ermənicəsinin xalq dilinə yaxınlaşdırılması,Qərb dillərindən kütləvi kitabların tərcüməsi və s. məsələləri hədəf qoymuşdu.Erməni Reformasiya hərəkatı 1860-cı ildə Sultan Əbdülməcidin elan etdiyi "Erməni miləti Nizamnaməsi" ilə ən yüksək zirvəsinə çatdı.Bu nizamnamə ilə qurulan "Erməni Millət Məclisi" sonradan Osmanlıda "Qanuni-Əsasi" ilə qurulan "Məbusan Məclisi"nə də örnək olub.1856-cı il "İslahat fərmanı" ilə ermənilə artıq Osmanlıda yüksək dövlət vəzifələri tutmağa başladılar. Ermənilərin ilk sosialist və inqlabçı təşkilatı olan "Xıçnaq" İsveçrənin Cenevrə Universitetinin tələbəsi Avedis Nazarbekyan tərəfindən qurulmuşdu.1890-cı ildə Tiflisdə Xristofor Mikaelyan,Stefan Zoroyan və Simon Zarayan tərəfindən qurulan "Daşnaqsütyun" tezliklə Rusiyadan yardım görərək Osmanlını parçalama və Azərbaycanı işğal fəaliyyətinə başladı.1895-ci ildə "Daşnaqsütyun"un rəhbərliyi ilə təşkil olunmuş Anadolu üsyanı Sultan 2-ci Əbdülhəmid tərəfindən yatırıldı və bu hadisə Qərb və erməni mənbələrində 1-ci Erməni Qətliyamı olaraq qiymətləndirdi.Əbdülhəmid səltənətinin son dövründə "Daşnaqsütyun" türk "İttihad və Tərəqqi" təşkilatı ilə birgə hərəkət etmişdi.Lakin sonradan müttəfiqlər arasında nifaq düşmüşdü.
Ermənistan Respublikasının yaradılması
1828-ci il 10 fevralda Rusiya və Qacarlar imperiyası arasında bağlanan Türkmənçay sülh müqaviləsi Azərbaycanın bölünməsi ilə yanaşı ermənilərin Azərbaycanda məskunlaşdırılmasını da nəzərdə tuturdu.Nüqaviləyə əsasən Türkiyə və İrandan ermənilər Azərbaycanın İrəvan,Naxçıvan,Zəngəzur və Qarabağ ərazisinə köçürüldü.Rusiyanın erməniləri köçürməkdə məqsədi iki türk dövlətini bir-birindən ayrı salmaq idi.Sonradan Rusiya imperiyasının məqsədyönlü siyasəti nəticəsində ərazidə ermənilərin sayı daha da artırıldığı halda azəri türkləri ğz yurdlarını tərk etməyə məcbur edildi.Beləliklə Rusiya imperiyası dağıldığı zamanda artıq bölgədə önəmli bir sayda erməni vardı.Lakin azərilər hələ də üstünlüyü saxlayırdılar.Çar Rusiyasından qurtulan digər xalqlar kimi ermənilər də öz milli hökümətlərini qurmaq istədilər.Lakin onların Qərbi Azərbaycan ərazisində məskunlaşdırıldığı yerlər pərakəndə və az idi.Buna görə də erməni ziyalıları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamentinə müraciət edərək İrəvan mahalının onlara güzəştə gedilməsini xahiş etdilər.Yenicə qurlmuş və çətin dövrlərini yaşayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əhalisinin 86 faizini azərbaycanlılarn təşkil etdiyi İrəvan nahiyyəsini ermənilərə güzəştə getməyə məcbur oldu.Lakin qarşılığında ermənilər Zəngəzur və Qarabağa olan iddialarından əl çəkməli idilər.Əgər gələcəkdədə belə bir iddia irəli sürülərsə AXC müqavilənin imzalanmasından keçən 100 il ərzində İrəvan nahiyyəsini geri almaq hüququnu saxlayırdı(Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir və bu hüquq indi ona məxsusdur.).Sovet dövründə Azərbaycanın Zəngəzur, üstəlik Göyçə bölgələri də Ermənistana verildi.Müstəqillik qazndıqdan sonra(1991)isə ermənilər Qarabağı işğal etdilər.
Soyqırımı iddiaları
1914-cü ildə I Dünya Müharibəsindən öncə Osmanlı İmperiyasında siyahıya almaya görə bütün imperiya əhalisi 18.520.016 nəfər , İstanbul daxil bütün imperiya ərazisində yaşayan qriqoryan və katolik Ermənilərin sayı 1,23 milyon olmuşdur (Qeyd : Qriqoryan Ermənilər 1.162.169 nəfər olmaqla) .[18] Erməni kilsəsinin vergi qeydlərinin 1913-cü il statistikasına görə bu rəqəm 1.916.000-dir.Qərb mənbələrində isə bu rəqəm 1.600.000 ilə 1.800.000 arsında dəyişir.Cümhuriyyət dövrünün ilk siyahıya almasında(1927)Türkiyədəki ermənilərin sayı 100.000 olaraq göstərilib.Birnci Dünya Müharibəsi dövründə həyata keçən bu böyük say dəyişikliyi erməni mənbələrində adətən Mezu Yeğern(Böyük fəlakət) və ya Çart(Qırım) olaraq adlandırılır və müasir erməni tarixinin dönüş nöqtəsi olaraq qiymətləndirilir.1965-ci ildən sonra müxtəlif ölkələrdəki erməni diasporaları təbliğat işi apararaq bu hadisəni "Erməni soyqırımı kimi tanıtmağa çalışırlar.Lakin tarixi sənədlərdən bəllidir ki, Osmanlıdakı ermənilərin sayının azalmasının səbəbi onların öldürülməsi deyil,Livan,Suriya və digər ərazilərə köçürülməsidir.Hazırda da bu ərazilərdə ermənilər kütləvi şəkildə yaşamaqdadır.
Mənbə
- ↑ National Statistical Service of the Republic of Armenia
- ↑ Cultural Diversity in Central European Urban Spaces : Issues , Methods , and Outcomes of Etnological Studies on Cultural Diversity in Poland
- ↑ State Committee of the Russian Federation on Statistics (Goskomstat)
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian of France
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian, Ermini of Iran
- ↑ United States Federal Statistics : • Bureau of the Census (2000 census)
- ↑ Statistics Georgia : population census 2002
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian of Syria
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian of Lebanon
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian of Argentina
- ↑ Azərbaycan Statistika Komitəsi :1999 – cu il siyahıya alması
- ↑ State Committee of Statistics of Ukraine : The distribution of the population by nationality and mother tongue (by 2001 census)
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian, Ermeni of Turkey
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian of Jordan
- ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Armenian
- ↑ southcaucasus.org : СПРАВКА ПРОКУРОРА ЭЧМИАДЗИНСКОГО СИНОДА А. ФРЕНКЕЛЯ, ПРЕДСТАВЛЕННАЯ В 1907 г. СВЯТЕЙШЕМУ СИНОДУ
- ↑ bakililar.az : СПРАВКА ПРОКУРОРА ЭЧМИАДЗИНСКОГО СИНОДА А. ФРЕНКЕЛЯ, ПРЕДСТАВЛЕННАЯ В 1907 г. СВЯТЕЙШЕМУ СИНОДУ
- ↑ Kemal H. Karpat, Osmanlı Nüfusu (1830-1914), Tarih Vakıf Yurt Yayınları, İstanbul, 2003, sayfa 226-227; bir çok kaynaktan aktaran DİE, Cilt 2, sayfa 46.
- Fəridə Məmmədova İstoriya Kavkazskie Albaniya i Albanı 1-ci cild
- Vahan Kurkijyan-A History of Armenia
- James B Minahan, Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States
