Sayat Nova

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Sayat Nova
erm. Սայաթ-Նովա
Rus Stamp Sayat Nova.jpg
Sayat Novanın 250 illiyi münasibəti ilə SSRİ tərəfindən nəşr edilmiş ştamp. (1962)
Doğum tarixi: 14 iyun 1712(1712-06-14)
Doğum yeri: Sənayin kəndi Tbilisi, Səfəvilər İmperiyası
Vəfatı: 22 noyabr 1795 (83 yaşında)
Vəfat yeri: Haxpat, Ermənistan
Vəfat səbəbi: Sui-qəsd, işgəncə
Atası: Maxtesi Karapet
Anası: Sara
Həyat yoldaşı: Marmar
Uşaqları: Ohanes, Ohan, Sara, Məryəm
Milliyyəti: Erməni
Fəaliyyəti: Şair, aşıqyazar

Sayat Nova (erm. Սայաթ-Նովա; azərb. سایات‌نووا / Səyyad Nova; gürc. საიათნოვა; əsl adı Harutyun Sayatyan) — erməni, gürcü və əsasən Azərbaycan dillərində şeirlər yazan erməni şairi və ozanı. Sayat Novanın günümüzə qədər gəlib çatmış əsərlərin çoxu Azərbaycan dilində qələmə alınmışdır. [1]

Həyatı və fəaliyyəti[redaktə]

Sayat Nova tərəfindən gürcü dilində yazılmış əsər.

Səyat Novanın anası Sara, Tbilisi şəhərində anadan olmuş, atası Karapet isə Hələb şəhərindən gəlmiş ermənilərdən idi. Sayat Nova 1712-ci ilin 14 iyun tarixində Tbilisi şəhərində anadan olur. Anası ilə daim gürcü dilində danışdığından ilk öyrəndiyi dilin gürcü dili olduğu ehtimal edilir. Bu ehtimalı gücləndirən əsas səbəblərdən biridə Sayat Nova tərəfindən yazılan ilk şeirin gürcü dilində olmasıdır. Yeniyetməlik yaşlarında erməniazərbaycan dillərini təmiz öyrənir. Musiqi sahəsinə olan böyük həvəsi nəticəsində müxtəlif musiqi alətlərində ifa etməyə səy göstərirdi. KamançaÇoğur qısa zamanda sevimli musiqi alətlərinə çevirilir. Musiqi sahəsində məhşurlaşması nəticəsində dönəmin Kaxeti çarı II İrakli tərəfindən təşkil edilən ziyafətlərdə çıxış etməyə başlayır.

Musiqi sahəsi ilə yanaşı diplomatik sahədə də fəaliyyət göstərən Sayat Nova Səfəvi İmperiyası ilə Gürcü kralları arasında olan danışıqlarda iştirak edirdi. Kübar cəmiyyətdə böyük nüfuzunun olmasına baxmayaraq dönəmin Səfəvi şahının bacısına aşiq olması və bu barədə sarayda müxtəlif dedi-qoduların yayılmasından sonra nüfuzunu və bütün vəzifələrini itirir. Bu hadisədən sonra rəsmi dövlətçilik işlərindən kənarlaşır və rahib həyatı sürməyə başlayır. 1759-cu ildə Erməni Qriqorian Kilsəsi tərəfindən rahib təyin edilir. Ter-Stepanos rütbəsi verilən Sayat Nova, əvvəlcə İrandakı Ənzəli Kilsəsində, 1765-ci ildə isə Qaxdakı kilsədə xidmət göstərməyə başlayır. [1]

Həyat yoldaşı Mərmər 1768-ci ildə uzun müddət davam edən xəstəlikdən sonra vəfat edir. Bu hadisə Sayat Novaya olduqca pis təsir edir.

Sayad Novanın bu evlilikdən dörd övladı dünyaya gəlir. Sevimli həyat yoldaşının ölümündən sonra Ermənistan ərazisində yerləşən Haxpat Monastrında rahiblik etməyə başlayır. 1795-ci ildə xidmət etdiyi monastrın daxili otaqlarının birində öldürlülür. Sayat Novanın öldürülmə səbəbi kimi Ağa Məhəmməd şah Qacarın adamlarının ona zorla İslamı qəbul etmələrini təkid etməsi, buna qarşı gəldiyi üçünsə öldürülməsi göstərilir. Ancaq bu ehtimalın dəqiq olması şübhəlidir. Belə ki, Sayat Nova öldürülən zaman 83 yaşı vardı. Digər mühüm bir iddia isə Sayat Novanın kilsə daxilində güclü nüfuzunun olmasını qəbul edə bilməyənə erməni rahiblər ona qarşı sui-qəsd cəhti həyata keçirmiş və onu öldürmüşdür.

Başqa bir iddiaya görə isə, Haxpat Kilsəsini ələ keçirən Qacarın əsgərləri, Sayat Novadan kilsənin xəzinəsinin yerini öyrənmək üçün ona işgəncə verirlər, və bu işgəncələrə dözməyən yaşlı şair-rahib həlak olur.[1]

Erməni Qriqorian Kilsəsi daxilində XIX əsrin əvvəllərinə yaxın şiddətlənən kilsə çəkişmələri bu ehtimalı gücləndirir. Həyatının böyük qismini kilsə işlərinə sərf edən Sayat Nova Ermənistan ədəbiyyatının formalaşdıran təməl daşlardan biri hesab olunur. Dini vəzifələrdə çalışsada tərəfindən yazılan ədəbiyyat nümunələri əsasən romantik və dünyavi ruhdadır. Bu gün müəllif tərəfindən nə qədər incəsənət nümunəsinin yaradıldığı dəqiq məlum deyil. Əsas məlum olan 220 dən çox musiqi və şeirin ona məxsus olmasıdır. Dünyada erməni musiqiçisi kimi təqdim edilsədə Sayat Nova əslində Gürcüstan və Azərbaycan ədəbiyyatlarından da çox təsirlənmişdir.

Azərbaycanda Səyyad Nova kimi tanınan şairin günümüzə gəlib çatmış əsərlərin yarısından çoxu Azərbaycan dilindədir. Bunun əsas səbəbi isə XVIII və XIX əsrdə Qafqazda yaşayan ozanlar və şairlər üçün Azərbaycan dilinin imkanlarının digər dillərin imkanlarına nisbətən daha geniş olması idi. Ozanlar bayatıqoşmalarını hər zaman Azərbaycan dilində yazırdılar. Gürcü dili əsasən hərbi və diplomatik yazışmalarda istifadə edilirdi. Sayat Nova Tbilisi şəhərində yerləşən Köhnə Tbilisi səmtində dəfn edilmişdir.

Poetik yaradıcılığa azərbaycan dilində qoşduğu mahnılarla başlayan Sayat Novanın irsi iki dəftərdə toplanmış toplam 209 şeirdən ibarətdir ki, bunlardan 115-i azərbaycan, 60-ı erməni və 34-ü gürcü dillərindədir.[2] Aşığın bir neçə fars və ərəb dillərində də əsərləri movcuddur. Lakin maraqlı olan budur ki, 1760-cı ildə Sayat Novanın öz əli ilə ayrıca bir dəftərə köçürüb saxladığı mahnılardan 114-ü azərbaycan dilindədir. İkincə dəftər isə, 1823-cü ildə gürcü şahzadəsi Teymurazın tapşırığı ilə şairin oğlu Ohan tərəfindən tərtib edilmişdir və bu dəftərdə də bir neçə mahnı gürcü əlifbası ilə azərbaycan dilində qeyd edilmişdir.[1]

Qaynaq[redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Qulaq as sözümə - Sayat Nova, Teymur Əhmədov, Yazıçı Nəşriyyatı, Bakı 1988.
  2. Sovet Ermənistanı, 1963, 23 iyul, № 107.

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Sayat Nova ilə əlaqəli mediafayllar var.