Kamança

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kamança
Aserbaidschanische Volksinstrument Kamanca.JPG
Azərbaycan xalq simli çalğı alət kiamança
Məxsusluğu: Flag of Iran.svg İran
Uzunluğu: 700 mm
Eni: 195 mm
Çanağının hündürlüyü: 175 mm
Musiqiçilər: Habil Əliyev, Şəfiqə Eyvazova, Fəridə Məlikova, Fəxrəddin Dadaşov, Munis Şərifov

Kamança — simli musiqi aləti, ən qədim Azərbaycan musiqi alətlərindən biridir [1].

Söz açımı[redaktə]

"Kamança" sözü farsca "yay, qövs" deməkdir, -ça isə kiçiltmə şəkilçisidir [2]. Alət farslara türklərdən keçib. Sözün türkcə qarşılığı "qişek"dir.

Digər adları[redaktə]

"Kamança" adıyla bu alət Azərbaycanda, İranda, Qafqazda bilinir. Misirdə ona "kamanqa" deyilir, Orta Asiyada - qişek. Türkiyədə "ikiliq" adlanır, çünki ikisimli kamanla çalınan qədim qopuza bənzəyir [3]; "kemençe" kimi bilinən alət isə Azərbaycan kamançasından bir az fərqlənir [4].

Tarixçə[redaktə]

Uzmanlar kamançanın Orta Asiyadan ya da Hindistandan gəldiyini yazır [5].

Kamança Orta əsr klassiklərinin əsərlərində geniş təsvir olunmuşdur. XVI əsr Təbriz rəssamlıq məktəbinin nümayəndəsi Mir Seyid Əlinin "Musiqi məclisi" rəsm əsərində bərbət, dəf və kamança alətləri təsvir edilmişdir. Əbdülqadir Marağai əsərlərində başqa musiqi alətləri ilə yanaşı, kamançanın da adını çəkmiş və onun haqqında məlumat vermişdir. XVII əsrdə Azərbaycana səyahət etmiş alman səyyahı E. Kempfer kamançanın üçsimli və bəzən də dördsimli alət olduğunu, çox gözəl səs tembri ilə səsləndiyini qeyd edir [6].

Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasında kamança belə təsvir edilir:

Kaman Musa kimi yanır, inləyir,
Çalan xanəndəni durub dinləyir.
Oxuyan bir gözəl qəzəl başladı
Bu keyfi-işrəti çox alqışladı.

Kamança ifaçılığının Azərbaycanda yüksək inkişafı XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq xanəndəlik sənətinin inkişaf etməsi ilə bağlıdır. İlk nümunələri balqabaqdan, hind qozundan hazırlanar, fil sümüyü ilə bəzədilərmiş. Bir və ikisimli kamançanın nə vaxtsa yaylı qopuzdan formalaşması güman edilir. [7]

Növləri[redaktə]

Azərbaycanlı kaman ustası

Hazırda dördsimli kamançadan istifadə olunur.

Kamançanın müxtəlif növləri başqa adlarla Şərq və Orta Asiya xalqları arasında yayılmışdır. Keçən əsrdə üçsimli, dördsimli və hətta beşsimli kamançanın mövcudluğu məlumdur.

Azərbaycan Tarixi Muzeyinin etnoqrafiya fondunda saxlanılan XIX əsrə aid beşsimli kamança bu baxımdan maraqlıdır. Həmin muzeydə görkəmli bəstəkar Zülfüqar Hacıbəyova məxsus olan bir kamança da nümayiş etdirilir. Üç simdən ibarət olan bu kamançanın çanaq və qol hissələri yüksək zövqlə təbii sədəflə bəzədilmişdir. XIX əsrə aid edilən bu alətin maraqlı cəhəti ondan ibarətdir ki, onun çanağı yarı hissədən şaquli şəkildə kəsilmiş və üzərinə dəri çəkilmişdir. Kamança çanaq, qol və çanağın içərisindən keçərək, onun hər iki hissəsini birləşdirən şişdən ibarətdir. Çanaq, qol və aşıqlar qoz ağacından xüsusi dəzgahda yonulma üsulu ilə hazırlanır. Çanağın üzünə nərə balığının dərisindən hazırlanmış üzlük çəkilir. Alətin səslənməsinin yaxşı təmin edilməsində qol ilə simlər arasındakı məsafənin dəqiq təyin edilməsi vacib şərtdir.

Quruluşu[redaktə]

Tut və yaxud qoz ağacından hazırlanır. Çanağı kürəvi, qolu pərdəsiz, membranası (üzü) balıq dərisindən ya da qaramal ciyərinin pərdəsindən çəkilir. Ağac çubuğa (yay) bağlanmış bir çəngə at tükünün tutamı simləri səsləndirir. Qolu dairəvi və pərdəsizdir. Qolun aşağı qurtaracağına mil vurulur. Bu mil bütün gövdənik içərisindən keçərək ayaq kimi kənara çıxıb alətin söykənəcəyinə xidmət edir. Kamança çox vaxt sümüklə və sədəflə bəzədilir. Onun üzərindəki xərək çəp qoyularaq simlərin düzgün və rəvan səslənməsinə kömək edir. Əvvəllər kamançanın telləri damarlı simlərdən ibarət olmuşdur. Sonralar isə damarlı simlər metal simlərlə əvəz edilmişdir. [8] [9] Ümumi uzunluğu 700 mm, çanağının hündürlüyü 175 mm, eni 195 mm-dir. Diapazonu kiçik oktavanın "lya" səsindən üçüncü oktavanın "lya" səsinə kimidir. Kamança üçün notlar "sol" açarında yazılır və yazılışından bir ton yuxarı səslənir. Xalis kvarta, kvinta intervalları ilə köklənir.

Məşhur kamança ifaçıları[redaktə]

İranlı kamança ifaçıları[redaktə]

Filmoqrafiya[redaktə]

  1. Oxu, tar (film, 1968)
  2. Xaqani (film, 1980)
  3. Habil Kaman (film, 1984)
  4. Kamança (film, 1993)
  5. Kamanın Ədalət ucalığı (film, 2003)
  6. Kamanın naxış sehri (film, 2003)

İstinadlar[redaktə]

  1. Əfrasiyab Bədəlbəyli. İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Kamança
  2. Abbasqulu Nəcəfzadə. Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti. Bakı, 2004.
  3. Azərbaycan ənənəvi musiqi lüğəti - Qopuz
  4. Саадет Абдуллаева - Самый певучий среди инструментов. Журнал İRS, № 2(50), 2011.
  5. Бахман В. Среднеазиатские источники о родине смычковых инструментов // Музыка народов Азии и Африки, вып. 2. М., «Советский композитор»,1973, с. 349-373
  6. Engelbert Kempfer. Amoenitatum exoticarum politico-physico-medicarum fasciculi V : quibus continentur variae relationes, observationes & descriptiones rerum Persicarum et ulterioris Asiae, multa attentione, in peregrinationibus per universum Orientem, collectae.
  7. Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Kamança
  8. Muğam Ensiklopediyası - Kamança
  9. Sevda Əliqızı - Hekayətli musiqi lüğəti, K hərfi

Həmçinin bax[redaktə]