Muğam

Muğam ifaçıları

Muğam — Azərbaycan klassik xalq yaradıcılığı musiqisinin əsas janrı.

Etimologiya

"Muğam" sözü ərəbcə "dayanacaq", musiqidə "səs qatarı" deməkdir. "Məqam" sözü simli alətlərdəki "pərdə" mənasına gəlir.

Fars dilində "muğam" sözünün qarşılığı "gah"dır və bəzi muğam terminlərində rast gəlinir: Yegah, Dügah, Segah, Çahargah, dəstgah. .

Yegah - Rast muğamının ikinci adıdır. Fars dilində işlədilən “Yegah” (birinci) sözünün mənası, ərəb dilində işlədilən “Rast” (düz, doğru, dürüst) ilə uyğun gəlir. Keçmişdə və hal-hazırda türk musiqisində “Rast”a bəzən “Yegah” da deyirlər.

"Dügah" fars sözüdür, tərcüməsi "iki mövqe, məkan, vəziyyət", məcazi mənası "2 vaxt" deməkdir. Məsələn, axşam-səhər, gecə-gündüz və s.

"Segah" "üç mövqe, məkan, vəziyyət" deməkdir. Forma etibarilə “Segah” muğamına baxsaq, onun 3 böyük hissədən ibarət olduğunu görərik. Bu hissələr “Zabol”, “Segah” və “Hissar-müxalif”dən ibarətdir.

"Çahargah" – qədim musiqi alimlərinin fikrincə, göy gurultusu ilə əlaqədardır. Məhz təbiətin bu hadisəsi ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Üzeyir Hacıbəyov “Çahargah” muğamının dinləyicidə coşğunluq və ehtiras hissi oyatdığını qeyd edir. “Çahargah” muğamı Yaxın Şərq xalqları musiqisində ən çox şöhrət qazanmış muğamlardan biri, onların musiqisinə mənsub muğam köküdür.

Pəncgah Rast muğamının zil pərdəsidir. Bu hissənin ahəngi çox gərgin və ciddidir. “Pəncgah” şöbəsinin “Rast” dəstgahında tutduğu mövqe çox əhəmiyyətli olduğundan, “Rast” dəstgahı çox zaman “Rast-Pəncgah” da adlandırılır. Iran musiqisində də “Rast-Pəncgah” adlı muğamın olmasını fransız alimi Jan Dürinq özünün “İran musiqisinin ənənələri və mənşəyi” adlı elmi kitabında bir daha təsdiq edir.

“Şeşgah” və “Həftgah” muğam və şöbə adı kimi heç bir mənbədə qeyd olunmayıb. Lakin, Əfrasiyab Bədəlbəylinin “İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” kitabında bu adlar diatonik səs düzümünün 6-cı Əfrasiyab Bədəlbəylinin “İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” - Şeşgah və 7-ci səsi Əfrasiyab Bədəlbəylinin “İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” - Həftgah kimi şərh olunur. Burada maraqlı bir sual meydana gəlir. Necə olur ki, eyni kökə sahib olan bu say adlarının bir qismi muğam və şöbə adı, digər qismi isə səs düzümünün pərdələri kimi adlanır?

“Dəstgah” (ər., far. dəst – komplekt + gah – mövqe, məqam, məkan) – müəyyən muğam tərkibinə daxil olan bütün şaxələr, şöbələr, guşələr, rədiflər, rənglər və təsniflərin küll halında, məntiqi inkişaf qaydası üzrə mütəşəkkil məcmusu.

Qədim muğamlar

Musiqi binasının möhkəm təməlini təşkil edən 12 sütun 12 əsas muğamı və 6 bürc isə 6 avazatı təmsil edirdi.

12 əsas muğam bunlar idi: Üşşaq, Nəva, Busəlik, Rast, Əraq, İsfahan, Zirəfkənd, Büzürk, Zəngulə, Rəhavi, Hüseyni və Hicaz. 6 avazat isə Şahnaz, Mayə, Səlmək, Novruz, Gərdaniyyə, Güvaştdan ibarət idi.

XIV əsrin axırlarına doğru baş verən ictimai, iqtisadi və siyasi dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq, bu möhtəşəm musiqi «binasının» divarları əvvəllər çatlamış və sonralar isə büsbütün uçub dağılmışdır.

Yaxın Şərq xalqları uçub dağılmış bu «musiqi binasının» qiymətli «parçalarından» istifadə edərək, özlərinin «lad tikinti» ləvazimatı ilə hər xalq ayrılıqda özünəməxsus səciyyəvi üslubda yeni «musiqi barigahı» tikmişdir. Təbiidir ki, 12 klassik muğamın adları və həmçinin bu muğamların özləri də böyük dəyişikliklərə uğramışdır: əvvəllər müstəqil hesab olunan muğamlar bəzi xalqlarda şöbə halına keçir və yaxud əksinə, əvvəllər şöbə hesab olunan musiqi sonralar müstəqil muğama çevrilir. Yenə də bu qayda ilə, muğam və onun şöbələrinin eyni adları ayrı-ayrı xalqlarda müxtəlif məna ifadə edirdi.

İndiyədək zamanın və hadisələrin sarsıdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam «Rast»dır. Bu muğam kökünün möhkəm və məntiqli olması onun adının mə'nasına tamamilə uyğun gəlir. «Rast»-düz, doğru deməkdir. Qədim musiqişünaslar «Rast»ı muğamların anası adlandırırdılar. «Rast» muğamı yalnız öz adını və səsqatarını deyil, hətta öz mayə (tonika) ucalığını da zəmanəmizə qədər mühafizə etmişdir. Bütün Yaxın Şərq xalqlarında «Rast» muğamının quruluşu və mayə ucalığı eynidir. Bu mayə kiçik oktavanın «sol» səsindən ibarətdir. Aşağıdakı müqayisədən aydın olur ki, indi bizim kicik oktavanın «sol»u adlandırdığımız ton hələ antik dövrdə «Rast» ladının ucalığını göstərirmiş. Ərəb İran və Avropa musiqişünaslarına görə, qədim yunanlar yeddi səma cisimlərindən hər birinin Pifaqor tərəfindən icad edilmiş 7 tondan birinə müvafiq olduğunu zənn edirlərmiş. O tonlar bunlardır :

Ton	Yunanca	Ərəb—İranca
mi	Ay	Nəva
fa	Merkuri (Ütarid)	Busəlik
sol	Venera (Zöhrə)	Rast
lya	Günəş	Əraq
si	Mars (Mərrix)	Üşşaq
do	Yupiter (Müştəri)	Zirəfkənd
re	Saturn (Züləl)	Rəhavi (Rahab)

Beləliklə, buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, keçmiş zamanlarda muğam musiqisi 7 əsas avazdan ibarət olmuş və yuxarıda adları çəkilmiş ardıcıllıqla adlandırılmışdır. Sonralar isə, hər şey inkişaf etdiyi kimi muğamlar da inkişaf edərək zaman ötdükcə yeni şöbələr, güşələrlə zənginləşmiş və nəhayət, indiki dövrdə öz intişarını tapmışdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, “Yegah”, “Dügah”, “Segah” və “Çahargah” bütöv muğam, “Çahargah” isə şöbə kim səslənir. Say adları ilə bağlı olan daha bir faktı göstərmək olar. Ərəb musiqisində yegah, dügah, segah, çahargah, pəncgah, şeşgah və həftgah səs düzümünün pərdələri kimi adlandırılır. Bu faktı ərəb musiqişünası Fərrux Ammarın yazılarında aydın görmək olar.

Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan professional musiqisinin görkəmli nümayəndəsi Üzeyir Hacıbəyov XX əsrdə Şərq musiqisi və muğam nəzəriyyəsinə dair əsas fikir sahiblərindən biri kimi tanınır.

Çağdaş muğam növləri

Azərbaycan muğamları

Musiqi irsimizdə geniş inkişaf etmiş sənəti hazırda milli musiqili – poetik incəsənətin əsas sahəsi kimi üç növdə təşəkkül tapmışdır:

• Muğam dəstgahları;
• Kiçik həcmli muğamlar;
• Zərbi muğamlar.
• Simfonik muğam

Çağdaş Azərbaycan musiqisində 7 əsas, 3 köməkçi muğam var. Əsas muğamlar "Rast", "Şur", "Segah", "Çahargah", "Bayatı-Şiraz", "Şüştər" və "Humayun", köməkçi muğamlar isə "Şahnaz", "Sarənc" və "2-ci növ Çahargah"dır.

Muğam dəstgahlar bunlardır: Rast, Mahur-Hindi, Orta-mahur, Bayatı-qacar, Şur, Segah, Zabul-segah, Mirzə-hüseyn segahı, Şüştər, Çahargah, Bayatı-şiraz, Hümayun.

Ərəb makamları

Ərəb makam sistemi 9 makam ailəsindən ibarətdir: rast, bayatı, nəhavand, navasar (nakris), kurd, hicaz, əcəm, sika, saba (makamların növlərində alt tetraxordları ümumidir). Makam ərəb musiqisində sabit quruluş xüsusiyyətlərinə malik janr, vokal-instrumental silsilə forma. Bax: Makom, Muğam, Raqa, Dəstgah.

Özbəkistan və Tacikistan makomları

Makom - Özbəkistan və Tacikistan xalqlarında şifahi ənənəli professional musiqi anlayışı, muğamın regional müxtəlifliyi. Makom termini bir neçə məna kəsb edir:

1. xüsusi fəlsəfi, sosial-etik və ya lirik-psixoloji konsepsiyanı təmsil edən melodiya-model (məs., Rost- gözəllik dərəcəsi və təbiilik, Buzruk- monumentallıq, Navo- musiqi, həyat özünütəsdiqliliyi);

2. 12 lad (bütün «cəm» ladların XIII əsr siyahısı): üşşaq, navo, busalik (Əbu Səlik), rast, irak, isfahan, zirəfkənd, buzurq, zəngulə, rəhəvi, hüseyni, hicaz; şaşmakom - 6 lad sistemi: buzruk, rast, navo, duqox, seqox, irok;

3. emosional-obrazlı modus, bu və ya digər lada aid, birhissəli və ya çoxhissəli vokal, vokal-instrumental və ya instrumental forma, solist və ya ansambl tərəfindən ifa oluna bilər.

4. şifahi ənənəli professional musiqinin janr sistemləri (Buxara şaşmakomu, Xorəzm makomu, Fərqanə-Daşkənd makomu, Dutar makomları, həmçinin surnay üçün makom melodiyaları).

Şeşməqam (şaşmakom) - şifahi ənənəyə malik olan orta əsrlər özbək-tacik professional musiqi janrı. XVIII əsrdə formalaşmışdır. Silsilə əsər olan Şaşmakom altı iri həcmli müstəqil əsərdən - Buzruk (Büzürk), Rost, Navo, Duqox, Seqox, İrok makomlarından ibarətdir. Hər makom iri həcmli instrumental və vokal bölmələrdən ibarətdir. Bu bölmələrə müxtəlif janrlı pyeslər daxildir. Hazırda Şaşmakomun Buxara və Xarəzm növləri var. Şaşmakom tam şəkildə nota salınmışdır.

Muğamın bəstəkarı xalq özüdür

Yazılı musiqi əsərindən fərqli olaraq, muğam kompozisiyası fərd tərəfindən bəstələnmir, müəyyən mövcud şifahi sxem üzrə yaradılır. Əslində, muğam mücərrəd fikir kimi mövcuddur, ifa edilməyənə qədər o yoxdur. İfaçı muğamı ifa edən zaman bir növ ona nəfəs verir.

Muğam nə vaxtsa kimlərsə tərəfindən bəstələnən melodiyalardan ibarətdir. Amma ümumilikdə muğam sənəti anonimdir. Əvvəllər olduğu kimi indi də yaradıcı istedada malik olan ifaçılar eyni zamanda ayrı-ayrı melodiyalar, əsasən təsniflər və rənglər yaradırlar, amma geniş kütlə üçün onları bəstələyən sənətçinin adı bir qayda olaraq qeyri-müəyyən qalır. Beləliklə xalqın nəzərində bu havaların müəllifi muxtəlif fərdlər yox, xalq özüdür.

Bəşəriyyətin şifahi və mənəvi irsinin şedevri

Keçən əsr 70-ci illərin əvvəllərində Sovet İttifaqında UNESCO-nun himayəsi altında keçirilən ənənəvi musiqinin beynəlxalq festivalları Qərb üçün Sovet Şərqinin ənənəvi musiqisini, həmçinin orijinal musiqi mədəniyyəti kimi Azərbaycan muğam sənətini "kəşf etdi". O vaxtdan Azərbaycan muğamı dünya mədəniyyəti məkanına daxil olmağa başlayır. 1971-ci ildə UNESCO 50 albomdan ibarət olan "Dünya ənənəvi musiqisinin antologiyası" kolleksiyasına "Şərqin musiqi antologiyası" seriyasında çıxan "Azərbaycan musiqisi" plastinkasını daxil edib. 1975-ci ildə Azərbaycan muğamları yenə də UNESCO tərəfindən "Musiqi mənbələri" seriyasında buraxılıb. Azərbaycan muğamı Andrey Tarkovskinin bütün dünya ekranlarını dolaşan "Stalker" filmində də səslənib.

2003-cü ildə UNESCO Azərbaycan muğamını "bəşəriyyətin şifahi və mənəvi irsinin şedevrləri" siyahısına daxil etdi və bununla da muğamın bədii təkrarolunmazlığını və dünya mədəniyyəti üçün dəyərini təsdiq etdi.

Filmoqrafiya

1. Şur (film, 1967)
2. Təsnif (film, 1969)
3. Muğam (film, 1976)
4. Qarabağ bülbülləri (film, 1977)
5. Muğam (film, 1995)
6. Naməlum səs (film, 1997)
7. Muğam (film, 2001)
8. Havalansın Xanın səsi (film, 2001)
9. Mahur-hindi (film, 2001)
10. Bayatı şiraz (film, 2002)
11. Teymur Əmi (film, 2002)
12. Mənsuriyyə sorağında (film, 2002)
13. Sara Qədimova (film, 2003)
14. Nəriman Əliyev (film, 2005)
15. Ağaxan (film, 2006)
16. Məclisi üns (film, 2006)
17. Muğam (veriliş, 2007)
18. Muğamda yaşayan səs (film, 2007)
19. Muğamat var olan yerdə... (film, 2009)

Xarici keçidlər

• Muğam ensiklopediyasının təqdimatı
• Zümrüd Quluzadə "MÜĞАM VƏHDƏT FƏLSƏFƏSİNİN TƏZАHÜRÜ VƏ İDRАКI КİMİ"
• Intangible Heritage
• Azerbaijan
• Azerbaijani Mugham

Həmçinin bax

• Məqam (musiqi)
• Muğam (balet)
• Cabbar Qaryağdıoğlu
• Xan Şuşinski
• Məmmədağa Muradov
• Muğam mərkəzi