Muğam

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Muğam
Mənbəsi Yaxın Şərq musiqi ənənəsi
Yarandığı dövr 9-10-cu əsrlər
Tipik alət tar, kamançadəf; əvvəllər balabanqoşanağara
Törəmə formalar Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər, Hümayun, Heyratı, Arazbarı, Səmayi–Şəms, Mənsuriyyə, Mani, Ovşarı, Heydəri, Qarabağ şikəstəsi, Kəsmə şikəstə, Mahur–Hindi, Orta Mahur, Bayatı-Qacar, Dügah
Birləşmə formalar Simfonik muğam, Azərbaycan cazı
Muğam ifaçıları
Muğam üçlüyünə həsr olunmuş Azərbaycan filateliya məhsulu

Muğam — Azərbaycan klassik xalq yaradıcılığı musiqisinin əsas janrı.

Söz açımı[redaktə]

"Muğam" sözü ərəbcə "dayanacaq", musiqidə "səs qatarı" deməkdir. "Məqam" sözü simli alətlərdəki "pərdə" mənasına gəlir.

Fars dilində "muğam" sözünün qarşılığı "gah"dır və bəzi muğam terminlərində rast gəlinir: Yegah, Dügah, Segah, Çahargah, dəstgah. [1].

Yegah - Rast muğamının ikinci adıdır. Fars dilində işlədilən “Yegah” (birinci) sözünün mənası, ərəb dilində işlədilən “Rast” (düz, doğru, dürüst) ilə uyğun gəlir. Keçmişdə və hal-hazırda türk musiqisində “Rast”a bəzən “Yegah” da deyirlər.
"Dügah" fars sözüdür, tərcüməsi "iki mövqe, məkan, vəziyyət", məcazi mənası "2 vaxt" deməkdir. Məsələn, axşam-səhər, gecə-gündüz və s.
"Segah" "üç mövqe, məkan, vəziyyət" deməkdir. Forma etibarilə “Segah” muğamına baxsaq, onun 3 böyük hissədən ibarət olduğunu görərik. Bu hissələr “Zabol”, “Segah” və “Hissar-müxalif”dən ibarətdir.
"Çahargah" – qədim musiqi alimlərinin fikrincə, göy gurultusu ilə əlaqədardır. Məhz təbiətin bu hadisəsi ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Üzeyir Hacıbəyov “Çahargah” muğamının dinləyicidə coşğunluq və ehtiras hissi oyatdığını qeyd edir. “Çahargah” muğamı Yaxın Şərq xalqları musiqisində ən çox şöhrət qazanmış muğamlardan biri, onların musiqisinə mənsub muğam köküdür.
Pəncgah Rast muğamının zil pərdəsidir. Bu hissənin ahəngi çox gərgin və ciddidir. “Pəncgah” şöbəsinin “Rast” dəstgahında tutduğu mövqe çox əhəmiyyətli olduğundan, “Rast” dəstgahı çox zaman “Rast-Pəncgah” da adlandırılır. Iran musiqisində də “Rast-Pəncgah” adlı muğamın olmasını fransız alimi Jan Dürinq özünün “İran musiqisinin ənənələri və mənşəyi” adlı elmi kitabında bir daha təsdiq edir.
“Şeşgah” və “Həftgah” muğam və şöbə adı kimi heç bir mənbədə qeyd olunmayıb. Lakin, Əfrasiyab Bədəlbəylinin “İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” kitabında bu adlar diatonik səs düzümünün 6-cı Əfrasiyab Bədəlbəylinin “İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” - Şeşgah və 7-ci səsi Əfrasiyab Bədəlbəylinin “İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti” - Həftgah kimi şərh olunur. Burada maraqlı bir sual meydana gəlir. Necə olur ki, eyni kökə sahib olan bu say adlarının bir qismi muğam və şöbə adı, digər qismi isə səs düzümünün pərdələri kimi adlanır? [2]
“Dəstgah” (ər., far. dəst – komplekt + gah – mövqe, məqam, məkan) – müəyyən muğam tərkibinə daxil olan bütün şaxələr, şöbələr, guşələr, rədiflər, rənglər və təsniflərin küll halında, məntiqi inkişaf qaydası üzrə mütəşəkkil məcmusu. [3]

Qədim muğamlar[redaktə]

Musiqi binasının möhkəm təməlini təşkil edən 12 sütun 12 əsas muğamı və 6 bürc isə 6 avazatı təmsil edirdi.

12 əsas muğam bunlar idi: Üşşaq, Nəva, Busəlik, Rast, Əraq, İsfahan, Zirəfkənd, Büzürk, Zəngulə, Rəhavi, Hüseyni və Hicaz. 6 avazat isə Şahnaz, Mayə, Səlmək, Novruz, Gərdaniyyə, Güvaştdan ibarət idi.

XIV əsrin axırlarına doğru baş verən ictimai, iqtisadi və siyasi dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq, bu möhtəşəm musiqi «binasının» divarları əvvəllər çatlamış və sonralar isə büsbütün uçub dağılmışdır.

Yaxın Şərq xalqları uçub dağılmış bu «musiqi binasının» qiymətli «parçalarından» istifadə edərək, özlərinin «lad tikinti» ləvazimatı ilə hər xalq ayrılıqda özünəməxsus səciyyəvi üslubda yeni «musiqi barigahı» tikmişdir. Təbiidir ki, 12 klassik muğamın adları və həmçinin bu muğamların özləri də böyük dəyişikliklərə uğramışdır: əvvəllər müstəqil hesab olunan muğamlar bəzi xalqlarda şöbə halına keçir və yaxud əksinə, əvvəllər şöbə hesab olunan musiqi sonralar müstəqil muğama çevrilir. Yenə də bu qayda ilə, muğam və onun şöbələrinin eyni adları ayrı-ayrı xalqlarda müxtəlif məna ifadə edirdi.

İndiyədək zamanın və hadisələrin sarsıdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam «Rast»dır. Bu muğam kökünün möhkəm və məntiqli olması onun adının mə'nasına tamamilə uyğun gəlir. «Rast»-düz, doğru deməkdir. Qədim musiqişünaslar «Rast»ı muğamların anası adlandırırdılar. «Rast» muğamı yalnız öz adını və səsqatarını deyil, hətta öz mayə (tonika) ucalığını da zəmanəmizə qədər mühafizə etmişdir. Bütün Yaxın Şərq xalqlarında «Rast» muğamının quruluşu və mayə ucalığı eynidir. Bu mayə kiçik oktavanın «sol» səsindən ibarətdir. Aşağıdakı müqayisədən aydın olur ki, indi bizim kicik oktavanın «sol»u adlandırdığımız ton hələ antik dövrdə «Rast» ladının ucalığını göstərirmiş. Ərəb İran və Avropa musiqişünaslarına görə, qədim yunanlar yeddi səma cisimlərindən hər birinin Pifaqor tərəfindən icad edilmiş 7 tondan birinə müvafiq olduğunu zənn edirlərmiş. O tonlar bunlardır [4]:

Ton Yunanca Ərəb—İranca
mi Ay Nəva
fa Merkuri (Ütarid) Busəlik
sol Venera (Zöhrə) Rast
lya Günəş Əraq
si Mars (Mərrix) Üşşaq
do Yupiter (Müştəri) Zirəfkənd
re Saturn (Züləl) Rəhavi (Rahab)

Beləliklə, buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, keçmiş zamanlarda muğam musiqisi 7 əsas avazdan ibarət olmuş və yuxarıda adları çəkilmiş ardıcıllıqla adlandırılmışdır. Sonralar isə, hər şey inkişaf etdiyi kimi muğamlar da inkişaf edərək zaman ötdükcə yeni şöbələr, güşələrlə zənginləşmiş və nəhayət, indiki dövrdə öz intişarını tapmışdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, “Yegah”, “Dügah”, “Segah” və “Çahargah” bütöv muğam, “Çahargah” isə şöbə kim səslənir. Say adları ilə bağlı olan daha bir faktı göstərmək olar. Ərəb musiqisində yegah, dügah, segah, çahargah, pəncgah, şeşgah və həftgah səs düzümünün pərdələri kimi adlandırılır. Bu faktı ərəb musiqişünası Fərrux Ammarın yazılarında aydın görmək olar.

Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan professional musiqisinin görkəmli nümayəndəsi Üzeyir Hacıbəyov XX əsrdə Şərq musiqisi və muğam nəzəriyyəsinə dair əsas fikir sahiblərindən biri kimi tanınır. Muğam – Azərbaycan folklor musiqisinin əsasını, özəyini təşkil edən, xalqımızın çox qədim tarixə malik olan maddi və mənəvi mədəniyyətinin ən qiymətli abidəsidir. Bu gün musiqi tarixində özünün ən yüksək zirvəsini yaşayan muğam sənəti hər zaman xalqımızın ucalıq timsalı, fəlsəfi kamilliyinin və mənəvi zənginliyinin şərəfli göstəricisi olmuşdur. Muğamların böyükdən kiçiyə, hər kəs tərəfindən sevilməsi, başa düşülməsi onların Azərbaycan xalqının ruhuna yaxın və doğma olmasından yaranmışdır. Dərin məzmuna və güclü emosional təsir qüvvəsinə malik olan muğamlar əsrlərdən bəri tarixin süzgəcindən keçə-keçə, saflaşa-saflaşa xalqımızın musiqi irsinə daxil edilmiş, bədii təfəkkürünə həkk olunmuş bir mənbədir. Məhz bu mənbəyə əsaslanaraq istər folklor musiqi, istərsə də professional musiqi nümunələrimiz meydana gəlmişdir. Yəni, zəngin folklorumuza daxil olan bütün xalq mahnı və rəqslərimiz, təsnif və rənglərimiz, eləcə də bəstəkarlarımızın yaratdıqları möhtəşəm əsərlər Azərbaycan muğamlarından qaynaqlanaraq, onlara istinad olunaraq yazılmışlar. Bildiyimiz kimi Azərbaycanda 7 əsas muğam vardır; “Rast”, “Şur”, “Segah”, “Çahargah”, “Bayatı-Şiraz”, “Şüştər” və “Hümayun”. Lakin istər iri həcmli, istərsə də kiçik həcmli muğamların ümumi siyahısı 16 və daha artıq muğamdan ibarətdir. Azərbaycan muğamlarının dərin araşdırıcılarından sayılan, xalqımızın görkəmli şəxsiyyətlərindən biri, musiqişünas Ramiz Zöhrabovun bu sahədəki xidmətlərini qeyd etmək lazımdır. O, öz “Muğam” əsərində əsas muğamlarla yanaşı “Rast” və “Şur”un ailəsinə daxil olan digər muğam dəstgahları, “Segah” muğamının növləri, eləcə də kiçik həcmli muğamlar haqqında çox dolğun və geniş şəkildə məlumat vermiş, 18 Azərbaycan muğamını təhlil etmişdir. Hər bir muğam həm instrumental, həm də vokal-instrumental şəkildə ifa olunur. Metro-ritmik sərbəstliyə malik olan muğamlar əsasən, improvizəli-reçitativ məzmunda səslənir. Ehtimal olunur ki, muğam melodiyası ilk əvvəl vokal formasında meydana gəlmiş, sonralar ona instrumental ifa (tar, kamança, dəf) əlavə olunmuşdur. uzadaraq ifa edirdilər. Poetik qafiyəsinin gözəlliyi və quruluşu baxımından öz-özlüyündə ahəngdar olan bu şeirlər musiqi deklamasiyalarının yaranmasına imkan yaradırdı. Reçitativ muğam melodiyalarının meydana gəlməsini “Quran” mətnlərinin uzadılaraq oxunması ilə əlaqələndirən Yəmən musiqişünası Samxa El Xoli yazır ki; “İmprovizasiyanın ən qədim və əsl ifadəsi Quran şeirlərinin oxunmasından irəli gəlir, bu oxumanın ritmi prosodiyası ilə əlaqələndirilsə də, melodiyası müğənniyə sözlərin əhəmiyyətindən və mövcud melodik üslubun şərtiliyindən asılı olaraq improvizasiya ixtiyarı verir” (“Azərbaycan xalq musiqisi” səh.86).

Əvvəl qeyd etdik ki, muğam improvizasiyalarının sərbəst, özünəməxsus metro-ritmik əsası vardır. Bilirik ki, muğamlar improvizəli reçitativ məzmunda ifa edilərkən heç bir ritmdən istifadə olunmur. Çünki burada ölçünün, vaxtaşırı vurğuların, xanə bölgülərinin olmaması hər hansı bir ritm ifasını mümkünsüz edir. Lakin musiqi alətlərinin müşayiəti ilə oxunan muğamların şöbə və guşələri arasında dəqiq metro-ritmik ölçülərə malik müxtəlif mahnı və rəqslər ifa olunur.

Azərbaycan muğamlarının ümumi formasını təhlil etdikdə, onların müxtəlif istinad pərdələrinə əsaslanan, lakin axırda yenidən öz tonallığına qayıdan bir çox şöbə və guşələrdən təşkil olunduğunu görə bilərik. Lakin muğam bütünlüklə xanəndənin ifasından ibarət deyildir. Bu formanın tərkibinə aşağıda adları çəkilən digər musiqi komponentləri də daxildir. 1. Rəng 2. Dəraməd 3. Diringi 4. Təsnif Bu musiqi nümunələri öz həcminə, xarakterinə, məzmununa, ritminə və tempinə görə müxtəlif olurlar.

1.Rəng – muğamın kompozisiya quruluşuna daxil olan şöbə və guşələri arasında, yalnız instrumental şəkildə ifa edilən kiçik həcmli musiqi əsəridir. Onun əsas mahiyyəti iki şöbəni bir-birinə bağlamaqdan ibarətdir. Rəngin musiqisi elə yaradılmışdır ki, burada hər iki şöbənin melodik xüsusiyyətləri nəzərə alınmış, eləcə də müxtəlif pərdələrə istinad olunmuş bu şöbələrin musiqisinin bir-birinə rəvan keçidi təmin edilmişdir. Rəngin ifa olunması, həm də xanəndənin dincəlməsinə şərait yaradır. Rəng özündən əvvəl ifa edilən şöbənin adı ilə də adlandırılır. Məsələn, “Vilayəti rəngi”, “Müxalif rəngi”, “Şikəsteyi-fars rəngi”, “Bayatı-İsfahan rəngi” və s. Muğam sənətinin tarixini vərəqlədikdə, Azərbaycanda çox tanınmış məşhur xanəndələrin və sazəndə (trio) dəstələrinin fəaliyyətini araşdırdıqda, əldə edilmiş saysız musiqi ifalarını (səsyazma, qrammofon valları) təhlil etdikdə xalq rəqslərimizin muğam dəstgahlarında çox geniş istifadə olunduğunun şahidi oluruq. Güclü improvizə etmək bacarığına malik olan xanəndələr bir muğamı həmişə eyni tərzdə oxumamışlar. Hər dəfə müəyyən şöbə və guşələrdə ifalarına yeni xallar, bəzəklər, melizmlər əlavə etməklə öz ustalıqlarını təsdiq etmişlər. Onları müşayiət edən musiqiçilər də öz ifalarının daha da rəngarəng səslənməsi üçün, digər sazəndə dəstələrindən seçilmək üçün, muğam dəstgahlarına yeni ahəng gətirmək məqsədilə müxtəlif şöbə və guşələrdə “rəng”ləri müəyyən rəqs havaları ilə əvəz etmişlər. Bildiyimiz kimi hər bir rəqs xasiyyətinə, mövzusuna uyğun individual ada malikdir. Lakin rəqs muğam dəstgahında rəng kimi ifa edilərkən həmin şöbə və ya guşənin adını qəbul edir. Məsələn, “Aşxabadı” rəqsi “Şüştər rəngi” kimi, “Narınc” rəqs musiqisi “Manəndi-müxalif rəngi” (Segah muğamında) kimi, “Novruzu” rəqsi “Vilayəti rəngi” (Rast muğamında) kimi, “Çervon” rəqsi “Mahur rəngi” kimi, “Balabəyi” rəqs musiqisi “Şikəsteyi-fars rəngi” (Şur muğamında) kimi adlanır. Bəzi xalq rəqslərimiz ifa olunduqları şöbə və ya guşələrin xarakterini, məzmununu o qədər dolğun şəkildə əks etdirir ki, xalq arasında öz adı ilə yox, rəng musiqisi kimi daha çox yadda qalmış olur. Belə rəqslərdən “Mərcanı” (Mübərriqə rəngi), “Almazı” (Şüştər rəngi), “Bəxtəvəri” (Şikəsteyi-fars rəngi), “Mixəyi” (Şikəsteyi-fars rəngi) və başqalarını göstərə bilərik. Bu rəqslərdən hal-hazırda “Şikəsteyi-fars rəngi” kimi tanınan “Bəxtəvəri” xalq rəqsinin not yazısını ilk dəfə görkəmli bəstəkarımız Səid Rüstəmov (1907-1983) özünün 1937-ci ildə nəşr etdirdiyi “Azərbaycan xalq rəqsləri” məcmuəsində göstərmişdir. Bu məcmuəyə 30 rəqs musiqisi daxildir. Bu siyahıda 16 nömrəli rəqs elə “Bəxtəvəri” adı ilə də verilmişdir. “Şikəsteyi-fars rəngi” kimi məşhurlaşan digər xalq rəqslərimizdən biri də “Mixəyi”dir. Onu da qeyd etməliyik ki, bu rəqsin ikinci adı “Ciran-ciran”dır. Bu adla verilmiş rəqsin not yazısını ilk dəfə tanınmış musiqişünas Bayram Hüseynli 1965-ci ildə nəşr etdirdiyi “Azərbaycan xalq rəqs melodiyaları” məcmuəsində işıqlandırmışdır. Məcmuədəki 25 oyun havasından sonuncu nömrə “Ciran-ciran” rəqsidir. “Mixəyi” rəqsi Segah muğamında “Şikəsteyi-fars” şöbəsi ilə “Mübərriqə” arasında çalınır. Rəqs tez tempdə (allegro) ifa olunan şən, oynaq musiqiyə malikdir.

2.Hər hansı bir muğamın tam şəkildə (formada), yəni öz kompozisiya quruluşunun tərkibinə daxil olan bütün şöbə və guşələrin, eləcə də rəng və təsniflərin əvvəldən axıradək ardıcıl ifa edilməsi – dəstgah adlanır. Muğam dəstgahları “dəraməd”lə başlanır. Dəraməd – instrumental şəkildə ifa olunan iri həcmli rəng növüdür. Muğam şöbələrinin bütün istinad pərdələrini özündə əks etdirən dəraməd yalnız bir dəfə, dəstgahın başlanğıcında giriş (müqəddimə) musiqi əsəri kimi səslənir. Əsasən, asta tempdə, lirik əhval-ruhiyyədə ifa olunan dəramədin musiqisini dinləyən hər kəs ilk andan həmin muğam dəstgahının nədən danışacağını, onun ümumi xarakteri və hansı emosional təsirə malik olması haqqında məlumatlanmış olur. Hər bir dəraməd ifa olunduğu muğam dəstgahının adını daşıyır. Məsələn, “Rast dəramədi”, “Bayatı-Şiraz dəramədi”, “Şur dəramədi” “Çahargah dəramədi” və s.

Çağdaş muğamlar[redaktə]

Mir Mövsüm Nəvvab tərəfindən ümumi olaraq muğam ailəsi aşağıdakı göstərdiym qollara ayrılır.

  • 1. Ümumtürk muğamları
  • - Anadolu muğamları
  • - Uyğur muğamları
  • - Kaşğar muğamları
  • - Xotan muğamları
  • - Altay muğamları
  • - Türküstan muğamları
  • - Azərbaycan muğamları
  • 2. Əcəm-Ərəb muğam ailəsi
  • 3. İran-fars muğam ailəsi (Bax. Ferahim Sadıqov. "Muğam" Bakı-2011)

Azərbaycan muğamları[redaktə]

Musiqi irsimizdə geniş inkişaf etmiş sənəti hazırda milli musiqili – poetik incəsənətin əsas sahəsi kimi üç növdə təşəkkül tapmışdır:

Bügünkü günə Azərbaycana gəlib çatmış əsas muğam dəstgahlarımız aşağıdakılardır.

  • Rast muğam dəstgahı
  • Şur muğam dəstgahı
  • Segah muğam dəstgahı
  • Cahargah muğam dəstgahı
  • Bayatı-şiraz muğam dəstgahı
  • Şüştər muğam dəstgahı
  • Hümayun muğam dəstgahı (Bax Ferahim Sadıqov, "Muğam" Bakı 2011)

Hazırda «Rast» aşağıdakı şöbə və guşələr olmaqla, dəstgah şəklində ifa olunur. (Bax Ferahim Sadıqov, "Muğam" Bakı 2011)

  1. «Bərdaşt» (Rastın bərdaştı adətən «Rak» ilə oxunmuşdur. Bəzən «Raki» deyilən bu muğam avazatının «Raki-Hindi», «Raki-Əcəm», «Raki-Xorasani», «Raki-Xosrovani» kimi forma növləri olmuşdur, Bərdaşt- giriş qapısıdır).
  2. «Maye-Rast» (Pəsdən oxunan ən iri şöbədir).
  3. «Üsşaq» («aşiqlər» mənasını verir güşədir).
  4. «Hüseyni» ( guşədir, Ə.Marağinin bir əsərindəadı çəkilir).
  5. Vilayəti ( şöbədir, adından məlum olduğu kimi vilayətlərdə oxunub, ikinci ehtimal “Vilayəti” sözü ilə bağlıdır. Bəzən dilkeşlə birgə oxunur. Bəzi müğnnilər «Dilkeş» dən sonra kürdü oxuyub sonra ayaq edirlər).
  6. «Xocəstə» («Xocəstə»yə «Şikəsteyi-fars» da deyirlər).
  7. «Əraq» (Bir çox hallarda «İraq» kimi də təqdim olunur.
  8. «Pəncgah» (beşinci şöbə kimi nəzərdə turulur).
  9. «Rak» (rak haqqında yuxarıda məlumat verilib).
  10. «Qərai» və «Rast» a ayaq.

Hazırda «Şur» (Dügah) aşağıdakı şöbə və guşələr olmaqla, dəstgah şəklində ifa olunur. (Bax Ferahim Sadıqov, "Muğam" Bakı 2011)

  1. «Bərdaşt» (Yəni «Şur» muğamının başlanğıc melodiyası)/
  2. «Maye» (guşədir. keçid rolunu oynayır).
  3. «Şahnaz» (Şahnaz mənbələrdə «Maye-Şahnaz», «Şəddi-Şahnaz», «Şahi-Şahnaz», «Kürdü-Şahnaz», «Kərkük-Şahnaz», «Hindi-Şahnaz», kimi də göstərilmişdir). Umumiyyətlə Şahnaz 3 şöbədən ibarət olmaqla oxunur: «Şahnaz», «Dilkeş», «Zil-Şahnaz»
  4. «Bayatı-Türk» ( bu şöbə təkcə Azərbaycan muğamlarında yox, bütün ümumtürk muğamlarında xüsusi üstünlük verilmişdir).
  5. «Xocəstə» yaxud Şikəsteyi-Fars da deyilir.( bu bizə iran-Fars muğam ailəsindən daxil olmuşdur.
  6. «Əşiran» (guşədir keçid rolunu oynayır, qohumluq doğmalıq, əqrəbalıq mənasını verir).
  7. «Simayi-Şəms» ( şöbədir, Səmaya məxsus günəş deməkdir.).
  8. «Hicaz» (guşədir, məkan adıdır).
  9. «Sarəng» (şöbədir,bütün çətinliklərə sinə gələn mənasını verir, yaxud «bəy quşu»).
  10. «Nişibi-fəraz» (enişdən yoxuşa). Itmama yetir
Bəzən «Mani» və «Kərkük» ilə də tamamlanir.

Segahın Azərbaycana məxsus bir neçə növü vardır. Onlara aşağıdakıları göstərmək olar.

  1. Segah ( yəni ana segah, çünki bütün növ sügahlar bu ana segahdan törəmişlər.
  2. Orta segah ( mi tonnalığında ifa olunan bu segah Bərdaşt, Maye, Mübərriqə və Ayaq dan kondensiyadan ibarətdir.
  3. Xaric Segah ( «Sİ» tonnalığında ifa edildiyi üçün belə adlanır.
  4. «Yetim Segah» (“re”sadə, bəzək-düzəksizifa olunduğundan onu rəmzi olaraq belə adlandırırlar).
  5. «Mirzəhüseyn Segah»ı (“lya” mayeli ,Mirzəhüseyn adlı muğam ustadının adı ilə bağlı olduğuna görə belə adlandırrlar.
  6. «Segah Zabul» (Segah əvvəldə gəldiyi üçün Segah sözü əvvəldə yazılır).
  7. «Zabul segah» (“mi” mayeli, Zabul əvvəldə ifa edilir ona görə belə yazılır. Əfqanıstanda yer adıdır).

Cahargahın, maye cahargah və ayaqdan sonra 4 əsas şöbəsi vardır:

  1. Bəstənigar
  2. Hisar (hasar da deyilir)
  3. Müxalif
  4. Mənsuriyyə

Musiqi texnikumunun Şərq şöbəsi üçün düzəldilmiş ilk proqramda «Bayatı-İsfahan» adı ilə verilmiş dəstgah 10 şöbə və guşəni özündə cəmləşdirir.

  1. Mayeyi Bayati Şiraz
  2. Bayati-İsfahan
  3. «Əbül Çəp»
  4. «Azərbaycan»
  5. «Bayatı-Kürd»
  6. «Hacı-Yuni»
  7. «Dəşti»
  8. «Qatar»
  9. «Üzzal»
  10. «Bayati-Şiraz» (sonda «Nişibi Fəraz» yaxud «Dilrubə» guşəsi verilə bilər).

Şüştər sözü «ucu şiş» , «ucu iti», «sərt itilənmiş», «nazikləndirilmiş» kimi başa düşülür. Şüştər muğamının müasır variantda aşağıdakı şöbəvə guşələri mövcuddur.

  1. Bərdaşt
  2. Mayeyi Şüştər
  3. Feli (Guşədir).
  4. «Tərkib» (Şöbədir, bəzən guşə kimi oxunur).
  5. «Zil Şüştər» və «Şüştərə ayaq»

Hal hazırda mügənnilər və intrumental ifaçılar hümayunu ifa edərkən aşağıdakı şöbə və guşələrin mütləq ifasını zəruri sayırlar.

  1. «Bərdaşt»
  2. «Maye Hümayun» ( humayunn mayesi)
  3. Feli (Bayatı-Feli də deyirlər).
  4. Şüştər ( bəm və zil oxunur).
  5. Tərkib (Bidadla birgə).
  6. Üzzal (epizodik ifa olunur).
  7. Kiçik məsnəvi (Melodiya olduğu üçün ifaçı bunu nəzərə alır).

(Bax Ferahim Sadıqov, "Muğam" Bakı 2011)

Ərəb makamları[redaktə]

Ərəb makam sistemi 9 makam ailəsindən ibarətdir: rast, bayatı, nəhavand, navasar (nakris), kurd, hicaz, əcəm, sika, saba (makamların növlərində alt tetraxordları ümumidir). Makam ərəb musiqisində sabit quruluş xüsusiyyətlərinə malik janr, vokal-instrumental silsilə forma. Bax: Makom, Muğam, Raqa, Dəstgah. [5]

İran muğamları[redaktə]

Türkiyə makamları[redaktə]

Özbəkistan və Tacikistan makomları[redaktə]

Makom - Özbəkistan və Tacikistan xalqlarında şifahi ənənəli professional musiqi anlayışı, muğamın regional müxtəlifliyi. Makom termini bir neçə məna kəsb edir:

1. xüsusi fəlsəfi, sosial-etik və ya lirik-psixoloji konsepsiyanı təmsil edən melodiya-model (məs., Rost- gözəllik dərəcəsi və təbiilik, Buzruk- monumentallıq, Navo- musiqi, həyat özünütəsdiqliliyi);

2. 12 lad (bütün «cəm» ladların XIII əsr siyahısı): üşşaq, navo, busalik (Əbu Səlik), rast, irak, isfahan, zirəfkənd, buzurq, zəngulə, rəhəvi, hüseyni, hicaz; şaşmakom - 6 lad sistemi: buzruk, rast, navo, duqox, seqox, irok;

3. emosional-obrazlı modus, bu və ya digər lada aid, birhissəli və ya çoxhissəli vokal, vokal-instrumental və ya instrumental forma, solist və ya ansambl tərəfindən ifa oluna bilər.

4. şifahi ənənəli professional musiqinin janr sistemləri (Buxara şaşmakomu, Xorəzm makomu, Fərqanə-Daşkənd makomu, Dutar makomları, həmçinin surnay üçün makom melodiyaları). [6]

Şeşməqam (şaşmakom) - şifahi ənənəyə malik olan orta əsrlər özbək-tacik professional musiqi janrı. XVIII əsrdə formalaşmışdır. Silsilə əsər olan Şaşmakom altı iri həcmli müstəqil əsərdən - Buzruk (Büzürk), Rost, Navo, Duqox, Seqox, İrok makomlarından ibarətdir. Hər makom iri həcmli instrumental və vokal bölmələrdən ibarətdir. Bu bölmələrə müxtəlif janrlı pyeslər daxildir. Hazırda Şaşmakomun Buxara və Xarəzm növləri var. Şaşmakom tam şəkildə nota salınmışdır. [7]

Uyğur mukamları[redaktə]

Uyğur türkcəsinə "mukam" kimi göstərilmişdir. Maraqlıdır ki, yüz mindən artıq türk sözlərini özündə əks etdirən sözlükdə muğam sözü cüzi fonetik fərqlə yazılsa da hamısı eyni mənanı ifadə edir. Uyğur dilində araşdırdığımız ədəbiyyatlarda isə Uyğur dili qrupuna daxil olan Türk xalqlarının hamısının dilində, yəni həm Uyğur, həm Kasğar,həm Xotan, hm də Dolan türklərinin muğam "Mukam" şəklində ifadə olunur. Orası da maraqlıdır ki, rus dilində "On iki uyğur muğamları" (Dvenadçıtıye Uyqurskıye muqamı) adlı əsərdə on iki uyğur muğamlarının Uyğur, Kaşğar, Xotan, Dolan və İli xalqlarına məxsus olması konkret faktlarla sübuta yetirilir. Uyğur muğamlarının adları əsasən rəqəmlərlə ifadə edilir. Birinci mukam, ikinci mukam, üçüncü mukam, dördüncü mukam , beşinci mukam, altıncı mukam, yeddinci mukam səkkizinci mukam, doqquzuncu mukam, onuncu mukam, on birinci mukam , on ikinci mukam. (Bax: Fərahim Sadıqov, Pedaqogika, Bakı Adiloğlu, 2009, səh 506-511) Əsasən Çində yaşayan Uyğurlar muğamları ilə yanaşı rəqslərini də rəqəmlərlə sıralayaraq adlandırırlar. Bir sıra tədqiqatçılar Uyğur muğamlarının iki növdən ibarət olmasını göstərirlər. Biz bu fikrə bir qədər dəqiqlik gətirmək istəyirik. Uyğur muğamlarının növü doğurdanda ikidir. Lakin Çində yaşayan uyğurların 12 muğamı sıra sayına uyğun birinci, ikinci,üçüncü, dördüncü və sair kimi adlandırılırsa , orta Asiyada, xüsusilə Qazaxıstan və Özbəkistanda yaşayan uyğurların 12 muğamı sıra sayına uyğun birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü və sair kimi adlandırılırsa, Ora Asiyada, xüsusilə Qazaxıstan və Özbəksitanda yaşayan uyğurlar isə öz muğamlarını müvafiq olaraq “Rak”, “Cabiyyat”, “Müsavirak”, “Carigah”, “Pəncigah” ”Üzzal”, “Üşşaq”, “Əcəm”, “Bayat”, “Nəva”, “Segah”, “İraq”

Muğamın bəstəkarı xalq özüdür[redaktə]

Yazılı musiqi əsərindən fərqli olaraq, muğam kompozisiyası fərd tərəfindən bəstələnmir, müəyyən mövcud şifahi sxem üzrə yaradılır. Əslində, muğam mücərrəd fikir kimi mövcuddur, ifa edilməyənə qədər o yoxdur. İfaçı muğamı ifa edən zaman bir növ ona nəfəs verir.

Muğam nə vaxtsa kimlərsə tərəfindən bəstələnən melodiyalardan ibarətdir. Amma ümumilikdə muğam sənəti anonimdir. Əvvəllər olduğu kimi indi də yaradıcı istedada malik olan ifaçılar eyni zamanda ayrı-ayrı melodiyalar, əsasən təsniflər və rənglər yaradırlar, amma geniş kütlə üçün onları bəstələyən sənətçinin adı bir qayda olaraq qeyri-müəyyən qalır. Beləliklə xalqın nəzərində bu havaların müəllifi muxtəlif fərdlər yox, xalq özüdür.[8]

Muğam məktəbləri və məclisləri[redaktə]

Muğam məclisləri XIX əsrin II yarısında Bakı, Şamaxı, Şuşa kimi iri mədəni mərkəzlərdə müxtəlif şəxslər – görkəmli şair və musiqiçilər, mədəniyyət hamiləri – mesenatlar, eləcə də zadəganlar tərəfindən öz saraylarında və kübar salonlarında təşkil olunardı. Bunlar bəzən “musiqi dərnəyi” və ya “musiqi salonu” da adlandırırdılar.

Şuşada “Nəvvabın məclisi”, Şamaxıda “Mahmud ağanın dərnəyi”, Bakıda isə “Məşədi Məlik Mənsurovun salonu” qeyd olunmalıdır. Bütün bu musiqi məclisləri əsl musiqi məktəbinə, sənətkarlıq məktəbinə çevrilmişdi. Belə məclislərin əks-sədası təkcə iri şəhərlərdə deyil, əyalətlərdə və hətta kəndlərdə yayılır, buradakı musiqisevərlər tərəfindən də xüsusi muğam məclisləri təşkil olunurdu. [9]

Qarabağ muğam məktəbi və məclisləri[redaktə]

Qarabağ bölgəsinin mərkəzi olan Şuşa şəhərində təşəkkül tapmış və Qarabağda yaşayıb – yaradan xanəndələri, xalq çalğı alətləri ifaçılarını – sazəndələri özündə cəmləşdirən muğam ifaçılığı ənənələrini özündə cəmləşdirən məktəb.

Mir Möhsün Nəvvabın məclisi[redaktə]

Əsas məqalə: Məclisi-fəramuşan

Məclisi Fəramuşan (farscadan tərcümədə: unudanlar məclisi) – ədəbi məclis. 1872 ildə M.M.Nəvvabın evində təşkil edilmiş, 1910 ilədək fəaliyyət göstərmişdir. M.M.Nəvvab, H.Qaradaği, F.Kəminə, A.Asi, M.Ə.Baki, B.Səbur, B.Fədai, M.Katib və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər. Qarabağ xanəndələri də bu məclisdə yaxından iştirak edirdilər. [10]

Məclisi-üns[redaktə]

Əsas məqalə: Məclisi-üns

Məclisi-üns – ədəbi-musiqili məclis. 1864 ildə Şuşada, şair H. A. Agahın evində təşkil olunmuş, Xurşudbanu Natəvanın rəhbərliyi ilə 1897 ilədək fəaliyyət göstərmişdir. X.Natəvan, M. P. Fəna, M.Ə.Növrəs, A. H. Yüzbaşov, M. Məmai, M. S. Piran və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər. Məclisə Qarabağ xanəndələri də dəvət olunur və şairlərin qəzəlləri əsasında muğamlar ifa edirdilər.[11]

Xarrat Qulunun məktəbi[redaktə]

Tədris ocağı kimi “muğam məktəbi” ilk dəfə XIX əsrin ortalarında Xarrat Qulu tərəfindən yaradılmışdır. XIX əsrin ortalarında fəaliyyət göstərən bu məktəb əsasən dini məqsədlərə xidmət etmişdir. Xarrat Qulu dini mərasimlərdə (məhərrəmlik təziyəsində) iştirak etmək üçün gözəl səsi olan gəncləri öz məktəbinə cəlb edir, onlara muğamatı və oxumaq qaydalarını öyrədirdi. Lakin inkar olunmaz bir faktdır ki, bu məktəb sonradan muğam tədris edən musiqi məktəblərinin təşkilində nümunə olmuşdur.

Xarrat Qulunun musiqi məktəbi dinə xidmət etsə də, Azərbaycan muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış bir sıra ustad sənətkarların yetişməsinə səbəb olmuşdur. Qarabağın ən görkəmli xanəndələri Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl, Şahnaz Abbas, Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan), Keştazlı Həşim, Keçəçi oğlu Məhəmməd, Cabbar Qaryağdı oğlu və məşhur tarzən Sadıqcan həmin məktəbin yetirmələridir. [12].

Xarrat Qulunun vəfatından sonra Şuşada musiqi məktəbində muğamın tədrisi işini Kor Xəlifə adlı musiqiçi, daha sonra Molla İbrahim davam etdirərək, yeni musiqiçilər nəslini yetişdirdi. Şuşa məktəblərində də poeziyanın və musiqinin sirrləri yeniyetmələrə gənc yaşlarından öyrədilirdi. Ona görə də muğamı və şeiri Qarabağın sənətkarları, xüsusən də xanəndələri və instrumental muğam ifaçıları hələ uşaq yaşlarından dərindən bilirdilər [13].

Bakı muğam məclisləri[redaktə]

Məşədi Məlik Mansurovun salonu[redaktə]

XIX əsrdə Bakı şəhərində və Bakı ətrafı kəndlərdə şair və muğamatçıları öz ətrafına toplayan yığıncaqlar təşkil olunardı. Bunlardan ən böyüyü musiqi məclisinin rəhbəri Məşədi Məlik Mansurov (1838-1909) öz dövrünün açıq fikirli, istedadlı, mədəni şəxslərindən biri, “musiqiçilər ailəsinin” görkəmli nümayəndəsi idi. Məşədi Məliyin Bakıda İçəri Şəhərdəki evinin böyük salonunda tez-tez dövrünün məşhur ziyalıları və sənətkarları yığışır, Qarabağdan, Şirvandan, İrandan gələn musiqiçilər bu evin qonağı olurdu.

Hacı Hüsü, Əbdülbaqi (Bülbülcan), tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan), Məşədi Zeynal kimi tanınmış Qarabağ musiqiçiləri Məşədi Məliklə dostluq edirdi. Məclislərdə yerli musiqiçilər iştirak edirdilər. Burada görkəmli xanəndə və musiqiçilərlə yanaşı, gənclər də ifaçılıq məharətini nümayiş etdirir, ustadlardan bəhrələnməyə çalışırdılar. Bu musiqi məclislərində ifaçılıq sənəti barəsində ciddi söhbətlər aparılır, musiqi tarixinə fikir verilirdi. Burada muğamatın nə zaman, kim tərəfindən, hansı şəraitdə yaradılması mövzusu məclis üzvlərini daha çox maraqlandırırdı. Eyni zamanda, hər bir muğam məclisdə ayrıca müzakirə olunurdu. Muğamların tamam-dəstgah və düzgün oxunmasına xüsusi diqqət yetirilərdi. [14]

Şamaxi muğam məclisləri[redaktə]

XIX əsrin II yarısında Şamaxıda məşhur mülkədar Mahmud ağa tərəfindən yaradılan və Şirvan zonasında xanəndəlik sənətinin inkişafında mühüm rol oynayan musiqili poetik məclislər. Çox zaman Mahmud ağanın məclisi adlandırılırdı. Bu dövrdə Şamaxıda Seyid Əzim Şirvaninin başçılıq etdiyi “Beytüs-Səfa” adlı ədəbi məclis də fəaliyyət göstərirdi. Mahmud ağa həmin məclisin üzvlərinə himayədarlıq edirdi. Seyid Əzim Şirvani ilə dostluq əlaqələri saxlayırdı. Özü də şeiri, musiqini çox sevirdi, gözəl tar çalır və muğamları pəsdən oxuyurdu. O, öz malikanəsində musiqili gecələr keçirmək üçün düzəltdirdiyi xüsusi salonda tez-tez xanəndələrin müsabiqəsini keçirir, birinci yerləri tutanlara qiymətli hədiyyələr və mükafatlar verirdi. Mahmud ağanın musiqi məclisinin sədası nəinki bütün Qafqazda, hətta onun sərhədlərindən çox-çox uzaqlarda belə yayılmışdı.

XIX əsrin II yarısında Şamaxıya qonaq gələn bir çox səyyahlar Mahmud ağanın evinə düşürdilər. Fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın, rus rəssamı knyaz Qaqarinin və b. bu haqda məlumatları maraq doğurur. Mahmud ağanın musiqi məclislərində yerli musiqiçilərlə birlikdə Tiflis, Qarabağ, İran musiqiçiləri də çıxış edirdilər. Mahmud ağanın ən çox hörmət bəslədiyi və tez-tez Şamaxıya dəvət etdiyi xanəndə Hacı Hüsü və tarzən Sadıqcan olmuşdur. Mahmud ağa öz məclislərinə gənc musiqiçiləri də dəvət edib onlara klassik Şərq musiqisindən təlim verərmiş. Onun məclisi bütün Zaqafqaziyada musiqiçilər üçün bir növ sənətkarlıq məktəbi idi. Burada ifaçılıq təlimi alan və çalğısı bəyənilən hər bir musiqiçi təqdir olunardı.

Şamaxıda yetişmiş Mirzə Məhəmmədhəsən, Mehdi, Məbud, Şükür, Davud Səfiyarov kimi xanəndələr, Məhəmmədqulu və Hümayi kimi tarzənlər Mahmud ağanın yetirmələri olmuşlar. O zaman Şamaxı musiqi məclisinin şöhrəti çox uzaqlara yayılmışdı. [15]

UNESKO-nun Bəşəriyyətin şifahi və mənəvi irsinin şedevrlər listəsi[redaktə]

Keçən əsr 70-ci illərin əvvəllərində Sovet İttifaqında UNESCO-nun himayəsi altında keçirilən ənənəvi musiqinin beynəlxalq festivalları Qərb üçün Sovet Şərqinin ənənəvi musiqisini, həmçinin orijinal musiqi mədəniyyəti kimi Azərbaycan muğam sənətini "kəşf etdi". O vaxtdan Azərbaycan muğamı dünya mədəniyyəti məkanına daxil olmağa başlayır. 1971-ci ildə UNESCO 50 albomdan ibarət olan "Dünya ənənəvi musiqisinin antologiyası" kolleksiyasına "Şərqin musiqi antologiyası" seriyasında çıxan "Azərbaycan musiqisi" plastinkasını daxil edib. 1975-ci ildə Azərbaycan muğamları yenə də UNESCO tərəfindən "Musiqi mənbələri" seriyasında buraxılıb. Azərbaycan muğamı Andrey Tarkovskinin bütün dünya ekranlarını dolaşan "Stalker" filmində də səslənib.

2008-ci ildə UNESCO Azərbaycan muğamını "bəşəriyyətin şifahi və mənəvi irsinin şedevrləri" siyahısına daxil etdi və bununla da muğamın bədii təkrarolunmazlığını və dünya mədəniyyəti üçün dəyərini təsdiq etdi. [16]

Bu Listəyə İran rədifi 2009-cu [17], İraq maqamı [18], Özbəkistan və Tacikistan şaşmaqomları [19], Uyğur muğamları [20] [21]2008-ci ildə daxil olub.

Filmoqrafiya[redaktə]

  1. Şur (film, 1967)
  2. Təsnif (film, 1969)
  3. Muğam (film, 1976)
  4. Qarabağ bülbülləri (film, 1977)
  5. Muğam (film, 1995)
  6. Naməlum səs (film, 1997)
  7. Muğam (film, 2001)
  8. Havalansın Xanın səsi (film, 2001)
  9. Mahur-hindi (film, 2001)
  10. Bayatı şiraz (film, 2002)
  11. Teymur Əmi (film, 2002)
  12. Mənsuriyyə sorağında (film, 2002)
  13. Sara Qədimova (film, 2003)
  14. Nəriman Əliyev (film, 2005)
  15. Ağaxan (film, 2006)
  16. Məclisi üns (film, 2006)
  17. Muğam (veriliş, 2007)
  18. Muğamda yaşayan səs (film, 2007)
  19. Muğamat var olan yerdə... (film, 2009)

İstinadlar[redaktə]

  1. Sevan Nişanyan "Çağdaş Türkçenin Etimolojik sözlüğü - Makam
  2. Eldar Mansurov - Muğamın tarixi. Muğam adlarının yaranması haqqında. Qobustan jurnalı.
  3. Muğam Ensiklopediyası - Dəstgah
  4. Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları - Tarixi məlumat
  5. Muğam Ensiklopediyası - Makam
  6. Muğam Ensiklopediyası - Makom
  7. Muğam Ensiklopediyası - Şaşmakom
  8. http://www.afc.az/filmproject/az/1.shtml
  9. Muğam Ensiklopediyası - Muğam Məclisləri
  10. Muğam Ensiklopediyası - Məclisi Fəramuşan
  11. Muğam Ensiklopediyası - Məclisi-Üns
  12. Muğam Ensiklopediyası - Xarrat Qulunun Məktəbi
  13. Muğam Ensiklopediyası - Qarabağ Muğam Məktəbi
  14. Muğam Ensiklopediyası - Bakı Muğam Məclisləri
  15. Muğam Ensiklopediyası - Şamaxi muğam məclisləri
  16. Azərbaycan muğamı dünya mədəniyyətində
  17. UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity - Radif of Iranian music
  18. UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity - Iraqi Maqam
  19. UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity - Shashmaqom music
  20. UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity - Uyghur Muqam of Xinjiang
  21. UNESCO List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding - Meshrep

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

VikiAnbarda Muğam ilə əlaqəli mediafayllar var.