Yallı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
"Yallı"
Yallı rəqsi
Növü Xalq rəqsi
Tempi Aramla, ritmik
Mənşəyi Azərbaycan

Yallı - Azərbaycan milli rəqsi. Ən qədim rəqs növlərindən biridir. [1]

Etimologiya[redaktə]

Azərbaycanın güney bölgələrində "yallı"ya "halay" da deyilir. (Al/Hal) kökündən törəmişdir. Birlik və atəş mənaları ehtiva edir. Monqol "halah" feli sərbəst buraxmaq, rahatlaşdırmaq mənalarına gəlir. Mançurca "hələ" feli də eyni anlama gəlir.

Tarixçə[redaktə]

Yallı (Halay), türk və altay xalq mədəniyyətində mərasim rəqsidir. Kökləri miladdan əvvəlki dövrlərə gidən bir oyundur. Həyatın enerjisini, dövrünü, həmrəyliyi, hərəkəti, dayanıb davam etməyi və ritmi ehtiva edər. Al Hal) sözcüyünün odla yəni həyati enerjiylə bağlı olması bu oyuna verilən əhəmiyyəti göstərir. Primitiv formasının adı Allı olaraq bilinər. Qobustan adlı bölgədə qayalara çəkilən köhnə çağlara aid şəkillərdə bu oyunun təsvir edildiyi görülməkdədir. Elley (Allay) adlı ilk ata ilə də əlaqəli görünməkdədir. Yakutlar bu rəqsə Ohokay deyərlər.

"Yallı" sözünün arxaik sinonimlərindən biri Çöppüdür. "Çöpü" sözünə Azərbaycan şairi Qətran Təbrizinin (1012-1088) “Divan"ındakı beytlərin birində rast gəlinir. Beytin izahında “Çöppü” sözünün yallıyabənzər, kollektiv oyun olduğu bildirilir. Deməli, Q.Təbrizinin XI əsrdə yaşadığını nəzərə alsaq, ondan əvvəlki əsrlərdə də Qobustan qayaüstü rəsmlərində təsvir edilən rəqslərə bənzər “Çöppü” adlı kütləvi oyunun icra edildiyi ehtimalı özünü doğruldur. [2]

Başqa xalqlarda yallısayaq rəqslər[redaktə]

Rumınların «Arkan», bolqarların «Treskohoro», moldovanların «Tabakaryaska», özbəklərin «Yalla», «Lapar», müasir «Paxtakor», fransızların «Branl» və s. rəqslər yallısayaq ifa edilir [3] [4].

Özəllikləri[redaktə]

Yallı rəqsinin not yazısı

Yallı rəqsi oxuma və əlçalma ilə də muşayiət oluna bilər. Bu rəqs əvvəllər aydınca əmək xarakteri daşıyardı. Yallı böyük bir dəstənin birgə iştirakı ilə ifa olunur. Dəstənin başında əlindəki yaylığı (dəsmalı) yellədərək qabaqda gedən “yallıbaşı” durur. Başqa iştirakçılar isə qollarını açaraq bir – birilərinin çeçələ barmağından tutur, ya da əllərini bir–birilərinin çiyninə qoyurlar. Yallı gedərkən çox vaxt yallıbaşı kamanı bir əlində tutub silkələyərək həm səsləndirir, həm də rəqsin ölçüsünü oynaya–oynaya qeyd edir [5].

Yallı rəqsi üç hissədən ibarətdir: rəqs əvvəlcə təntənəli və aram addımlarla başlanır, getdikcə sürəti artmağa başlayır və texniki cəhətdən mürəkkəb tullanma hərəkətlərlə davam etdirildikdən sonra əvvəlki təntənəli vəaram yürüşlə tamamlanır.

Yallılar əsasən zurna alətinin müşayiəti altında oynanılır. Zurnaçılar dəstəsi 4 nəfərdən ibarət olur: zurna (solo), züyçü (dəmkeş), kos (böyük nağara), bala nağara (kiçik nağara). Şəkidə zurnaçılar dəstəsi öz tərkibinə görə başqa bölgələrdəki dəstələrdən fərqlənir. Belə ki, Naxçıvanda zurnaçılar dəstəsi 3 nəfərdən ibarətdir: zurna (solo), züyçü (dəmkeş), çubuq nağara.

Çubuq nağarası iri diametrli nağaradır. Ifaçı sağ əli ilə ağzı düyülmüş iri çubuqla, sol əli ilə isə yuxarıdan ağzı düz kiçik çubuqla ifa edir.

Şəkidə də bu tərkibdə musiqiçi dəstələri çoxdur. Çünki bura zurna ifaçılıq sənətinin çox inkişaf etdiyi bölgələrdəndir. Bu da səbəbsiz deyil. Əgər Şirvan zurna ifaçılıq sənətinin təməli Əli Kərimovun adı ilə bağlıdırsa, Şəki zurna ifaçılıq məktəbinin banisi Həbibullah Cəfərovdur. Bu məktəbi zirvələrə çatdıran isə Ələfsər Şəkili (Rəhimov) olmuşdur. Onun virtuoz, əzəmətli ifası nəinki Azərbaycanda, onun hüdudlarından kənarda da tanınmışdır.

Növləri[redaktə]

Xoreografik məzmunlarına görə yallılar iki qrupa bölünür:

  • oyun yallıları - Köçəri, Qaz-qazı, Çöp-çöpü;
  • rəqs yallıları - Dönə yallı, Siyaquşu, Tənzərə, Urfanı və s.

Tərkibinə görə yallılar 3 cür olur:

  • qadın
  • kişi
  • qarışıq [6]

Yallılar musiqi müşayiətinə görə iki jerə bölünür:

  • Mahnı müşayiəti ilə ifa olunan yallılar
  • Musiqi müşayiəti ilə ifa olunan yallılar

Yallının bir çox növləri mövcuddur:

  • Şəki yallıları: Daş bulağı, Hönə Qaradağlı, Dərviş baba, Dal Dağıstanı, Kəkliyi, Cindaboru, Şəmili, Yegara, Altı qızlar və s.
  • Naxçıvan yallılar: Qaladan qalaya, Şərur, Tənzərə, Urfanı, El yallısı (iki ayaq), Üç ayaq, Dörd ayaq
  • Köçəri yallısı
  • Haxışta
  • Qaleyi
  • Gopu
  • Çöp-çöpü
  • Qaz-qazı
  • Siyaqutu
  • Cing-cing
  • Xələfi

Yallı bəstəkar musiqisində[redaktə]

Yallıların melodiyaları Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" və Müslüm Maqomayevin "Nərgiz" operalarında, Soltan Hacıbəyovun "Gülşən" baletində istifadə olunmuşdur. [7]

Qaynaq[redaktə]

  1. Muğam ensiklopediyasında - Yallı
  2. Abbasqulu Nəcəfzadə. Azərbaycan idiofonlu çalğı alətləri. Bakı, 2010, səh. 38.
  3. Telman Qəniyev. Azərbaycan yallıların və türk Anadolu yallılarının oxşar və fərqli cəhətləri. "Musiqi dünyası" jurnalı.
  4. R.Imrani. Azərbaycanın musiqi tarixi. V cild. Bakı: "Elm", 1999, 147s.
  5. Muğam Ensiklopediyası - Kaman
  6. Gülnaz Abdullazadə, Rauf Verdiyev. Konfransları... Ekspedisiyalar... "Musiqi dünyası" jurnalı.
  7. Qəmər Almaszadə. Azərbaycan xalq rəqsləri (metodik vəsait). Bakı: "Birləşmiş nəşriyyat", 1959.

Filmoqrafiya[redaktə]

Video[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: هالای - رقص