Azərbaycanda opera

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tarixçəsi[redaktə]

Opera Bakıda ilk dəfə 1889-cu ilin mayında konsert ifasında səslənmişdir[1]. Bu o zaman Bakıda qastrol səfərində olan D.A.Aqrenyev-Slavyanskinin kapellasının ifa etdiyi A.N.Verstovskinin "Askoldova moqila" operası idi. Həmin kollektiv yalnız Rusiyanın müxtəlif şəhərlərində deyil, həmçinin Avropada, Amerika, AsiyaAfrikada da tanınmışdı. Lakin bir çox musiqiçilər D.A.Aqrenyev-Slavyanskinin fəaliyyətinin bəzi tərəflərini mənfi qiymətləndirərək, repertuarın qeyri-bərabərliyi, ifaçılıq üslubunda həddən artıq zahiri teatr elementlərinin istifadə olunması haqda tənqidi qeydlərlə çıxış edirdilər.

İki dəfə 1889-cu ilin dekabrında isə Tbilisi opera artistlərinin qastrol konsertləri olmuşdur. 19 gün ərzində 19 tamaşa göstərilmişdi, onlardan 15-i opera əsəri (11-i qərbi Avropa bəstəkarlarının, 4-ü isə rus bəstəkarlarının əsəri) idi[2]. Tbilisidən orkestr, xor, balet və dekorasiyalarla birgə bütün truppa hey'əti gəlmişdi. Tiflis truppası artistlərinin çıxışları çox hərarət və rəğbətlə qarşılandı. O zaman "Kaspi" qəzeti (23/XVI.1889) yazırdı: "Bakıya operanın gəlişi bir daha sübut etdi ki, zəka, duyğu və zövq üçün teatr nə dərəcədə vacibdir".

Kütlələrin operaya olan marağı heç də Azərbaycan paytaxtı sakinlərinin musiqi zövqünə zidd deyildi. Bütün bunlar gələcəkdə Azərbaycanda opera incəsənətinin təsdiqinə ümid yaradırdı.

90-cı illərdə Bakının teatr həyatı çox rəngarəng və maraqlı olmuşdur. Buraya çoxlu kollektivlər və artistlər gəlirdilər: Tiflis opera truppası, Peterburq balet artistləri truppası, V.N.Lyubimovun truppası (Dirijorlar – V.S.Plotnikov və B.A.Truffi ilə), məşhur opera müğənniləri – F.İ.Şalyapin, N.N.Fiqner, E.K.Mravina, D.Borqi, L.Nikitina, A.V.Sekar – Rojanski və b.[3].

Kütlələrin operaya olan məhəbbəti opera janrını musiqisevərlər üçün daha populyar və gərəkli etmişdi.

1900-cü ildən başlayaraq, Bakıya demək olar ki, hər il (1901 və 1913-cü illərdən başqa) opera truppaları gəlirdi. Onlardan ən əhəmiyyətliləri (1904) A.A.Eyxenvaldın (1910) və D.X.Yujinanın (1912) truppaları idi.

Bundan başqa, o dövrdə Peterburqun Mariinski teatrının məşhur "ulduzlar"ı – O.İ.Preobrajenski, L.Q.Kyakşt, Y.N.Sedova və b. iştirak etdiyi balet truppasının qastrolları çox nadir hal sayılırdı.

Qeyd etmək lazımdır ki, bütün tamaşalar operaların göstərilməsi üçün yenidən təchiz edilmiş sirk səhnəsində keçirilirdi. Artıq 1883-cü ilin 27 noyabrından H.Z.Tağıyev teatrının (indiki Musiqili Komediya Teatrı) açılmasına baxmayaraq, teatrın sahibkarları öz maddi maraqlarını nəzərə alaraq yalnız operetta və dramatik tamaşalara üstünlük verir, opera truppalarını isə də'vət etmirdilər.

Məhz buna görə Bakının musiqi həyatında 1911-ci il fevralın 28-i Azərbaycan musiqi mədəniyyəti tarixinə Azərbaycanda musiqi professionalizminin formalaşması və milli opera janrının bünövrəsinin qoyulmasını tə'yin edən yeni mərhələnin başlanğıcı kimi daxil olmuşdur. Həmin gün sənaye sahibkarları olan Mailov qardaşlarının vəsaiti hesabına mühəndis N.Q.Bayev tərəfindən tikilmiş Böyük opera teatrının binası açılmışdır. O vaxtdan e'tibarən opera incəsənətində baş verən mühüm hadisələr bu teatrla bağlı olmuşdur.

Üzeyir Hacıbəyov və Azərbaycan operası[redaktə]

Yalnız Azərbaycanda deyil, həmçinin bütün Şərqdə ilk opera əsəri – Azərbaycan muğam professional bəstəkarlıq məktəbinin banisi, dahi bəstəkar və maarifçi Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" muğam operası oldu (1908-ci il)[4].

Opera böyük müvəffəqqiyyət qazandı. Milli mədəniyyətin daxilində yaranan bu opera Azərbaycan musiqisində opera janrının formalaşması və təşəkkül tapmasının başlanğıcı idi. Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operası Azərbaycan musiqi mədəniyyətində əsl professionalizm tətbiq etməyin vacibliyini sübut etdi.

Bu müvəffəqiyyət bəstəkarı öz yaradıcılığında opera və musiqili-komediya janrlarında fəal çalışmağa sövq etdi. Ü.Hacıbəyov "Leyli və Məcnun"dan sonra "Şeyx Sənan" (premyerası – 30 noyabr 1909), "Rüstəm və Zöhrab" operalarını (premyerası 12 noyabr 1910-cu il), "Ər və arvad" musiqili komediyasını (premyerası – 24 may 1911)[5], daha sonra "Şah Abbas və Xurşud Banu" o (premyerası – 12 mart 1912), "Əsli və Kərəm" (premyerası – 18 may 1912), "Harun və Leyla" operalarını (1915-ci il) yazmışdır, lakin səhnəyə qoyulmadı. Üzeyir Hacıbəyovun ən məşhur musiqili komediyalarından biri, bu günədək bütün dünya teatrlarının səhnələrində tamaşaya qoyulan "Arşın mal alan" musiqili komediyası (premyerası 25 oktyabr 1913) oldu. Ü. Hacıbəyovun inqilabdan əvvəlki əsərləri içərisində ən çox bu əsər Zaqafqaziya, Orta Asiya və Rusiyanın bir çox şəhərlərində tamaşaya qoyulmuşdur. Hələ o zaman "Arşın mal alan" gürcü, rus, tatar, özbək, fars, türk dillərinə tərcümə edilmişdi. (Sonralar isə polyak, bolqar, çin, ərəb, fransız və başqa dillərə tərcümə olundu). Bu musiqili komediyanın müvəffəqiyyəti, mütərəqqi ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olan "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşud Banu" operaları və "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyası ilə yanaşı geniş dinləyici auditoriyasını musiqili-səhnə incəsənətinə daha çox cəlb edirdi.

1921-ci ildə təşkil edilmiş Azərbaycan teatrlarının bədii səviyyəsinin yüksəldilməsi üzrə Şuranın üzvü olan Ü.Hacıbəyov milli musiqi səhnə incəsənətinin inkişafına böyük köməklik göstərmişdir. 1925-ci ildə Ü.Hacıbəyov teatrın yenidən qurulması məqsədilə rus və azərbaycan opera truppalarının vahid bir kollektivdə birləşdirilməsinə imkan yaratmış və bu, hal-hazırda M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının əsasını təşkil etmişdir. Ü.Hacıbəyovun 20-30-cu illərdəki geniş şaxəli və dərin mə'nalı musiqi-ictimai fəaliyyəti bəstəkarın opera janrı üzərində işini dayandırmadı. əvvəlki kimi Ü.Hacıbəyovu yenə də opera yazmaq fikri narahat edirdi. 1932-ci ildə o, bilavasitə yeni opera əsəri üzərində işləməyə başladı və bu janrın ən yüksək meyarlarına uyğun gələn əsil milli opera – "Koroğlu"nu yaratdı. 1937-ci ildə premyerası olan həmin əsər – bəstəkarın yaradıcılıq zirvəsini təşkil etdi.[6]

Opera teatrının tarixində iz qoymuş operalar haqqında[redaktə]

Eyni zamanda bu dövrdə Müslüm Maqomayev "Nərgiz" operasını (1935), R.M.Qliyer isə "Şahsənəm" operasını yazır. Operaların müvəffəqiyyəti gənc bəstəkarları yeni opera əsərləri yazmağa ruhlandırır. 40-cı illərdə Niyazinin "Xosrov və Şirin" operası, C.Hacıyev və Q.Qarayevin "Vətən" operası, Ə.Bədəlbəylinin "Nizami" operası və b. yazılmışdır. 1953-cü ildə F.əmirovun "Sevil" operası tamaşaya qoyulmuşdur. Qeyd etməliyik ki, bu yaxınlarda, 1998-ci ilin sonunda həmin opera yeni redaktədə tamaşaya qoyulmuşdur və yenə də teatrın repertuarındadır.

Opera teatrının tarixi boyu bir sıra Azərbaycan bəstəkarlarının operaları tamaşaya qoyulmuşdur: Ş.Axundovanın "Gəlin qayası", S.ələsgərovun "Bahadur və Sona", "Solğun çiçəklər", C.Cahangirovun "Xanəndənin taleyi" və "Azad", V.Adıgözəlovun "Ölülər","Natavan", R.Mustafayevin "Vaqif", Z.Bağırovun "Aygün", N.əliverdibəyovun "Cırtdan", İ.Məmmədovun "Tülkü və alabaş", L.Vaynşteynin "Zoluşka" və "Çəkməli pişik" operaları və s.

Azərbaycan baletinin yaranması tarixi 1940-cı ilə – Ə.Bədəlbəylinin "Qız qalası" baletinin tamaşaya qoyulduğu ilə təsadüf edir. (Hal-hazırda teatrda bu baletin yenidən tamaşaya qoyulması üçün fəal hazırlıq işləri aparılır). əgər dinləyicilərdə opera incəsənətinə maraq yaratmaq çətin olmuşsa, geniş kütlələrin diqqətini balet janrına cəlb etmək və bu janrın Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında inkişaf etdirilməsi üçün zəmin hazırlanması bəstəkarın və truppanın qarşısında duran çox mürəkkəb bir məsələ idi. Lakin buna baxmayaraq, bəstəkarın və artistlərin böyük səyi nəticəsində balet böyük müvəffəqiyyət qazandı və geniş tamaşaçı auditoriyası tərəfindən hərarətlə qarşılandı.

Opera və balet teatrının səhnəsində 1950-ci ildə tamaşaya qoyulan ikinci balet – S.Hacıbəyovun "Gülşən" baleti oldu. Bu balet də Azərbaycanda balet incəsənətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Lakin Q.Qarayevin 2 baleti – "Yeddi gözəl" və "İldırımlı yollarla" baletləri Azərbaycan baletinə dünya şöhrəti gətirərək, ümumdünya balet musiqisi xəzinəsinə daxil olmuşdur.

Bundan başqa, bu günədək opera və balet teatrının səhnəsində görkəmli müasir Azərbaycan bəstəkarlarının bir sıra baletləri də tamaşaya qoyulmuşdur: ə.Abbasovun "Qaraca qız", Niyazinin "Çitra", F.əmirovun "1001 gecə" və "Nizami", A.Məlikovun "Məhəbbət əfsanəsi", F.Qarayevin "Qobustan kölgələri", T.Bakıxanovun "Xəzər Balladası", A.əlizadənin "Babək", N.Məmmədovun "Humay" baleti və s.

Qeyd etməliyik ki, opera əsərinin mürəkkəb yazılış texnikası bizim gənc bəstəkarlarımız tərəfindən əsaslı surətdə mənimsənilmişdir. Bu, onların müxtəlif formalı əsərlərindən (simfoniya, sonata, kvartet, vokal və s.) hiss olunur. Lakin, çox əfsus ki, gənc bəstəkarların müasir nəsli bir sıra obyektiv və subyektiv səbəblərə görə opera əsəri yazmağa çəkinirlər.

Opera və balet teatrının repertuarında dünya klassik musiqisinə aid olan opera əsərləri mühüm yer tutur: Məsələn, Rossininin "Sevilya bərbəri" və "Oğru sağsağan", Bizenin "Karmen", Verdinin "Traviata", "Riqoletto", "Aida", "Trubadur", "Otello", Donisettinin "Lüçiya di Lammermur", "Sevgi şərbəti", Meyerberin "Quqenotlar", Spontininin "Vestalka", Leonkovallonun "Təlxəklər", Puççininin "Toska", "Boqema", Borodinin "Knyaz İqor", Prokofyevin " Monastırda nişan" və s. Teatrın repertuarında ifa edilən baletlərdən – Minkusun "Don-Kixot", Adanın "Jizel", Çaykovskinin "Qu gölü", "Yatmış gözəl", "Şelkunçik", Prokofyevin "Zoluşka", Şostakoviçin "Xanım və xuliqan" və s. göstərmək olar.

Lakin qeyd etməliyik ki, opera və balet teatrına istər keçmiş sovetlər məkanında, istərsə də dünya miqyasında şöhrət qazandıran yalnız geniş və əhatəli repertuar olmamışdır.

Bu teatrın divarları arasında Azərbaycan vokal sənətinin bir çox parlaq ustalarının iste'dadı inkişaf edərək yüksək dünyəvi zirvəyə çatmışdır. Onlardan Bülbül, Ş.Məmmədova, F.Muxtarova, H.Sarabski, H.Rzayeva, R.Behbudov, R.Atakişiyev, F.əhmədova, M.Maqomayev, L.İmanov, Fidan və Xuraman Qasımova bacıları, R.Muradova, Z.Xanlarova və onların davamçılarından olan bir sıra başqa gənc iste'dadlı vokal ifaçılarının adını çəkmək olar.

Qəmər Almaszadə, Leyla Vəkilova, Konstantin Bataşov, Rəfiqə Axundova, Vladimir Pletnyov, Çimnaz Babayeva Azərbaycan baletini bütün dünyada şöhrətləndirmişlər və onların Azərbaycan musiqi incəsənətinin inkişafındakı xidmətləri əvəzsizdir.

İsmayıl Hidayətzadə, Mehdi Məmmədov, Adil İsgəndərov, Sultan Dadaşov, Firudin Səfərov kimi görkəmli rejissorlar teatrın tarixində, ümumiyyətlə, Azərbaycan opera və balet incəsənətinin inkişaf etməsi və çiçəklənməsində mühüm əhəmiyyət kəsb etmişlər.

Dirijor pultu arxasında bir sıra məşhur Azərbaycan dirijorları çalışmışlar: maestro Niyazi, Əşrəf Həsənov, Əfrasiyab Bədəlbəyli, Əhəd İsrafilzadə, Kamal Abdullayev və b. truppanın yeni səviyyəyə yüksəlməsində görkəmli Azərbaycan dirijoru, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası simfonik orkestrinin dirijoru - Rauf Abdullayevin mühüm rolu olmuşdur.

1969-cu ildə Parisdə "Şan Elize" teatrının səhnəsində keçirilən Beynəlxalq rəqs festivalında teatrın fəaliyyəti xüsusi qeyd edilmişdir. Bu festivalda Azərbaycan balet artistləri Paris Rəqs Akademiyasının diplomuna layiq görülmüşlər.

Azərbaycan operalarının xronologiyası[redaktə]

Operanın adı Premyera Bəstəkar Özəllikləri
Leyli və Məcnun 1908 Ü. Hacıbəyov muğam-operası
Şeyx Sənan 1909 Ü. Hacıbəyov muğam-operası
Rüstəm və Söhrab 1909 Ü. Hacıbəyov Firdovsinin “Şahnamə” poeması əsasında muğam-operası
Fərhad və Şirin 1911 M. C. Yusifzadə muğam-operası
Şah Abbas və Xurşudbanu 1912 Ü. Hacıbəyov muğam-operası
Əsli və Kərəm 1912 Ü. Hacıbəyov eyniadlı türk dastanı əsasında muğam-operası
Harun və Leyla 1915 Ü. Hacıbəyov eyniadlı ərəb dastanı əsasında muğam-operası
Aşıq Qərib 1916 Z. Hacıbəyov eyniadlı türk dastanı əsasında muğam-operası
Şah İsmayıl 1919 M. Maqomayev muğam-operası
Nərgiz 1935 M. Maqomayev
Koroğlu 1937 Ü. Hacıbəyov aşıq operası
Xalq qəzəbi 1941 Ə. Bədəlbəyli, B. Zeydman
Xosrov və Şirin 1942 Maestro Niyazi Nizami Gəncəvinin eyniadlı əsəri əsasında
Firuzə 1945 Ü. Hacıbəyov yarımçıq qalmış opera
Vətən 1945 Q. Qarayev, C. Hacıyev Böyük Vətən müharibəsinə həsr olunub
İsgəndər və Çoban 1947 S. Hacıbəyov ilk Azərbaycan uşaq operası, N. Gəncəvinin İsgəndərnamə poeması motivləri əsasında
Nizami 1948 Ə. Bədəlbəyli
Sevil 1955 F. Əmirov C. Cabbarlının eyniadlı dramı əsasında
Azad 1957 C. Cahangirov Mirzə İbrahimovun eyniadlı əsəri əsasında
Vaqif 1960 R. Mustafayev Səməd Vurğunun eyniadlı dramı əsasında
Bahadır və Sona 1961 S. Ələsgərov Nəriman Nərimanovun eyniadlı faciəsi əsasında
Xan və əkinçi 1962 R. Mustafayev M. Ə. Sabirin 100 illik yubileyinə bəstələnmiş opera
Ölülər 1963 V. Adıgözəlov C. Məmmədquluzadənin eynadlı əsəri əsasında
Tülkü və Alabaş 1964 İ. Məmmədov uşaq opera-baleti
Polad 1964 R. Mustafayev Ənvər Əlibəylinin eyniadlı poeması əsasında radio-opera
Tərs keçi 1964 R. Mustafayev M. Ə. Sabirin eyniadlı şeiri əsasında birpərdəli uşaq operası
Pişik və sərçə 1964 O. Zülfüqarov uşaq nağıl-operası
Ulduz-qız 1964 O. Zülfüqarov uşaq nağıl-operası
Meşə nağılı 1966 O. Zülfüqarov uşaq operası
Söyüdlər ağlamır 1971 Ə. Bədəlbəyli Azərbaycan xalqının Böyük Vətən Müharibəsi dönəmində qəhrəmanlığı haqqda
Aygün 1973 Z. Bağırov Səməd Vurğunun eyniadlı əsəri əsasında
Gəlin qayası 1974 Ş. Axundova Süleyman Rəhimovun eyniadlı povesti əsasında
Aldanmış ulduzlar 1977 M. Quliyev
Cırtdan 1978 N. Əliverdibəyov uşaq nağıl-operası
Xanəndənin taleyi 1979 C. Cahangirov
Qoca Xəttabıç 1979 Z. Bağırov rus dilində uşaq operası
Nənəmin nağılları 1982 S. İbrahimova qədim hind dastanı əsasında ilk Azərbaycan uşaq dastan-operası
Ağ atlı oğlan 1985 F. Əlizadə muğam-rok-opera
İblis 1987 O. Kazımi H. Cavidin eyniadlı faciəsi əsasında yarımçıq qalan opera
Göyçək Fatma 1988 O. Rəcəbov Azərbaycan xalq nağılının motivləri əsasında cizgi filmi-opera
Hophopnamə 1991 O. Kazımi M. Ə. Sabir, A. A. Tufarqanlı şeiləri əsasında rok-opera
Balaca Muk 1992 A. Dadaşov alman yazıçısı V. Qaufun nağılı əsasında caz-muğam uşaq operası [7]
Xeyir və Şər 1994 O. Rəcəbov N. Gəncəvinin əsəri əsasında uşaq operası
Nəğməli nağıl 1997 R. Həsənova uşaq operası
Şən bahar 1997 C. Abbasov A. Axundovanın şeirləri əsasında
Solğun çiçəklər 1997 S. Ələsgərov C.Cabbarlının eyniadlı dramı əsasında
Şəngül, Şüngül, Məngül 2000 S. Fərəcov M. Müşviqin eyniadlı xalq nağılını əks etdirən şeiri əsasında uşaq rok-operası
Dədə Qorqud 2000 O. Kazımi eyniadlı xalq dastanı əsasında opera
Natəvan 2003 V. Adıgözəlov
İntizar 2007 F. Əlizadə
Qarabağnamə 2007 F. Əlizadə
Sənin adın dənizdir 2011 F. Əlizadə

İstinadlar[redaktə]

  1. 1882-ci ilin sentyabrında Bakıda qastrolda olan Tiflis operasının artistlərinin ifasında ilk dəfə olaraq "Jidovka" və "Su pərisi" operalarından səhnələr səslənmişdi. Müvəfəqqiyyət qazanan Tiflis artistləri yenidən dekabr ayında "Aida", "Jiznğ za üarə" "Demon" operalarından səhnələri ifa etmişdilər. (18 və 20 may) ifa edilən bu opera haqqında yerli mətbuat yalnız qısa məlumat verməklə kifayətlənmişdi və bakılılar qastrol çıxışlarını çox soyuq qarşılamışdılar.
  2. Bu operalar tamaşaya qoyulmuşdu: "Su pərisi", "Demon", "Jiznğ za üarə", "Yevgeni Onegin", "Karmen", "Trubadur", "Otello", "Traviata", "Aida", "Riqoletto", "Sevilya bərbəri", "Jidovka", "Faust", "Lüçiya di Lammermur", "Minğyona". ("Trubadur", "Riqoletto", operaları italyan dilində ifa edilmişdi).
  3. M.X.Dilbazova. "İz muzıkalğnoqo proşloqo Baku". B., 1985.
  4. Bu musiqili-komediya, artıq Mailov qardaşları teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdu.
  5. İlk dəfə bu opera Bakıda 1927-ci il 6, 11 fevralda tamaşaya qoyulmuşdur. Bax."Letopisğ muzıkalğnoy jizni Azerbaydjana." (1926-1932q.q.) A.N.İsazade,T.Q.Axundov.İzdvo."Glm",1982q, str.27-28."
  6. Leyla Fərəcova - Azərbaycanda opera teatrı - dünən, bu gün, sabah?. "Musiqi dünyası" jurnalı.
  7. Зулейха Байрамова - Детские оперы и балеты азербайджанских композиторов

Həmçinin bax[redaktə]

VikiAnbarda Azərbaycanda opera ilə əlaqəli mediafayllar var.