Katolikos Viro

Qafqaz Albaniyasının (müqəddəs Şupxalişaydan) on dördüncü katalikosu Viro bu ölkənin tarixində xüsusi bir mövqe tutur. Onun fəaliyyəti indiyədək tədqiqatçıların nəzərini cəlb etməmişdir və bu cəhət xüsusilə onun həyatınən son beş ilinə (626-630-cu illər) aiddir.(1,səh 46)

Sasani-Bizans müharibələri seriyasında 628-ci ilə dək uzanan son müharibə 603-cu ildə II Xosrovun yürüşü ilə başlanmışdır. Bizansa qarşı müharibə sasanilər üçün əlverişli keçirdi və onlar bir neçə il ərzində çoxlu vilayət tutmağa və imperiyanın paytaxtı olan Konstantinopolun özünə yaxılaşmağa nail olmuşdular.(1,səh 44)

Sasani-Bizans müharibəsindən istifadə edən Albaniyanın əhalisi 603-604-cu illərdə Sasani hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırdı. Üsyan Sasani şahı II Xosrov (591-628) tərəfindən amansızcasına yatırıldı. Bir çox görkəmli alban zadəganları öldürüldü və əsir düşdü. Yalnız alban katalikosu Viro (595-630) şahənşahın xristian arvadı Şirinin himayəsi sayəsində sağ qaldı. Şahzadə Şirin " çoxlu cəhdlərdən sonra onun (Viro) həyatını bəxşiş kimi şahdan aldı". (3,2-ci kitab,fəsil 14)

Lakin buna baxmayaraq II Xosrov belə bir şərt qoydu ki, Viro ömrünün sonunadək "öz ölkəsinə qayıtmasın və sarayda nəzarət altında qalsın. O,(Xosrov) Vironun patriarx gəlirini əlindən almadı və onu katalikos ləqəbindən məhrum etmədi" (2, səh 118)

603-604 cu illərdəki baş vermiş üsyan haqqında " məktublar kitabı" nda bir sıra qeydlır vardır. 606/607-cı ildə Gürcüstan katalikosu Kurion Divində olan Virk (İveriya) mərzbanı Smbat Baqratuniyə bu məzmunda bir məktub yazmişdır: Tsurtsav yepiskopu Movses öz pis əməllərinə görə gecə gizlincə qiyamçılara (Albaniya qiyamçılarına) tərəf qaçaraq Vaqramın (Viro) yanına gəldi və etdiyi pis hərəkəti ilə arilər ölkəsinə (Sasanilərə) böyük ziyan verdi.(1,səh 48)

Albaniya katalikosu Vironun şəxsi keyfiyyətlərindən danışsaq onu qeyd edə bilərik ki, "Viro dahi və müdrik bir insan olub fəlsəfənin mahir bilicisi kimi tanınırdı. Şaha və əyanlara müdrik nəsihətlər verməkdə onun dili sürətlə yazan bir qələm idi. Onun sadə və təvazökar danışığı əyanların xidmətçiləri və sadə insanlar tərəfindən çox asan başa düşülürdü. O, filosoflar kimi danışır və onların nəsihətamiz ibarələrindən statlar gətirirdi. Mirvari saf qızıl sapına düzüldüyü kimi o öz hikmətli sözlərini şifahi şəkildə deyirdi. O, II Xosrovun sarayında qaldığı 25 illik dustaqlıq illərində fars dilinə tərcüməni böyük məharətlə və bacarıqla mənimsədi.(3,2-ci kitab, fəsil 14) Katalikos Viro ev dustağı ikən II Xosrovdan Mehranilər sulaləsindən olan alban knyazlarına "Girdiman hakimləri və Albaniya knyazları" titulu verilməsi barədə fərman ala bildi.(5,səh 189)

Əlbəttə bu fərmanın verilməsinin səbəbini Vironun hörməti ilə bağlasam da, onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, bu dövrdə Sasani-Bizans müharibəsi gedirdi və qərb sərhədlərinin müdafiəsi işində Sasanilər məhz Mehranilərə arxalanırdılar. Mənbədə deyilir: "Qərb sərhədlərinin Bizans imperiyasının hər hansı bir təhlükəsindən qorumaq üçün Sasani imperiyası yerli alban knyazlarına etibar etmirdi və qərara aldı ki, Girdimanın (Qardman) yeni sahibləri olan Mehranilərə arxalansın, hansı ki, dini və siyasi cəhətdən Sasanilərə yaxın idi. Lakin Sasanilərin Mehranilər barəsində olan ümidləri boşa çıxdı. Mehranilər 2 nəsildən çox olmayan bir müddət ərzində Sasanilərə bağlı oldu. Bundan sonra onlar xiristianlığı qəbul etdilər, yerli alban zadəganları ilə qohum oldular və alban mədəniyyətini,dilini mənimsədilər.Beləliklə də onlar albanlaşdılar.(5,səh 187) Xosrovun Viroya xoşmünasibət bəsləməsi həm də, onunla izah olunur ki, " Xosrov ümumiyyətlə özünü xristianlarla əhatə etmişdir. Onun arvadlarından biri Bizans hökmdarının qızı Mariya, digəri isə Xuzistandan olan xristian ehtimal ki,suriyalı Şirin (bir çox əsərlərin qəhrəmanı) idi.( 4, səh 317)

Albaniya tarixində baş verən sonrakı hadisələr təsdiq edir ki, Albaniya kilsəsi məhz katalikos Vironun hökmranlığı dövründən etibarən xalkedon kilsə yığıncağı mövqeyində idi.(2,səh 473-474) Buradan aydın görünür ki, xristianlıq Albaniyada yayıldığı zamanlarda yerli əhali antixalkedon (monofizit) dini etiqadına inam bəsləmişlər. Əlbəttə ki, bunu biz siyasi vəziyyətlə də izah edilə bilinər. Katakikos Virodan başlayaraq isə Albaniyada xristianlar artıq xalkedonçuluq (diofizit) mövqeyində idi.

Beləliklə mən belə bir qənaətə gəlməklə onu qeyd edə bilərəm ki, 603-604-cü illərdə baş verən üsyana siyasi cəhətdən qiymət verməklə bahəm ona ideoloji cəhətdən də qiymət vermək lazımdır. Bütün bu proseslərin başında isə əlbəttə ki, Albaniyanın müstəqillik məsələsi dururdu. II Qubad hakimiyyətə gələndən sonra yerli alban hakimləri birlikdə (onların əksəri öldürülmüş, bəziləri isə ölkədən sürgün edilmişdir) üsyanda günahlandırılan və 25 illik həbsdə qalan alban katalikosu Viro azad oldu.(3,2-ci kitab,fəsil 14) Sarayı tərk edib vətəninə gələn Viro öz tabeliyində olan kilsələrin qarşısında səcdə edib, qapı və döşəmələrini qucaqladı, sel kimi göz yaşı axıdıb diz üstə yerdə süründü. O, yerdən qalxıb ruhlanaraq yanındakılara da təskinlik verir və allaha şükür edirdi ki, şirin pəncəsindən onu qurtarıb ona imkan verib ki, o yenedə öz kilsələrinin tağ-tavanlarını görə bilsin. O, bir qədər istirahət edib çox sevdiyi vətənindən uzun illər ayrılıq həsrətini azaltmaq istəyirdi. Lakin onu dəhşətli kədər, zəhmət və məşəqqətlər gözləyirdi və çox keçmədən ölkəsində baş verəcək dağıntıların şahidi olmalı idi.(6,2-ci kitab,səh 112)

Məlum olduğu kimi, 627-ci ildə Vironun azad olmasına bir il qalmış, Bizans ilə xəzərlər arsında Sasanilərə qarşı bağlanan hərbi ittifaqa görə xəzər orduları Qafqaz ərazisinə ilk böyük basqına başladılar.(1,səh 50) Aradan bir neçə ay keçmədi ki, "qəflətən şimaldan ikinci dəfə, gözlənilmədən şiddətli külək əsdi və böyük Şərq (Xəzər) dənizini çoşdurdu.(6,2-ci kitab,səh 112)

Xəzər xaqanı Albaniya üzərinə ikinci dəfə ordu göndərəndə öz oğlu Şada belə tapşırıq verdi: "Əgər onların ölkəsinin (Albaniyanın) hakim və əyanları mənim oğlumu qarşılayıb öz ölkələrini onun tabeliyinə verərlərsə, şəhərləri, qalaları və bazarları mənim qoşunlarıma təslim edərlərsə, siz də imkan verin onlar yaşayıb mənə qulluq etsinlər. Yox, əgər onlar belə etməsələr, onda qoy sizin gözləriniz on beş yaşından kişi nəslinə rəhm etməsin, oğlanları isə qadınlarla bərabər mənə və özünüzə qul və kəniz kimi saxlayın"(6,2-ci kitab, səh 113) Belə bir tapşırıq alan xəzər qoşunlarının sərkərdəsi Şad o zaman Bərdədə otutan Sasani canişini Sema Vşnosl və ölkənin dini hakimi Vironun yanına elçi göndərib, ölkəni ona tabe etməyi təklif etdi.(8, səh 57)

Sasanilər onları qəbul etməyib: "Axı siz kimsiniz ki, mən bu Albaniyaya görə sizə tabe olum ? "- dedi və yığışıb İrana qaçdı, özü ilə ölkədən bir çox qiymətli şeylər apardı.(6,2-ci kitab, səh 113)

Ölkənin yeganə səlahiyyətli şəxsi olan və həyatının böyük bir hissəsini Sasani hökmdarı tərəfindən həbsxanada kəçirmiş Viro öz xalqını Xəzər qırğınından qurtarmaq haqqında dərin düşünməli oldu.(8, səh 57) Viroya elə gəlirdi ki, bərk ayaqda qaçmış olan canişin Sema, İrandan böyük bir ordu götürüb onun köməyinə gələcəkdir. Lakin onun bu ümidi boşa çıxdı. Başı tac uğrunda mübarizəyə qarışmış Sasani hökmdarları Azərbaycanı tamamilə yaddan çıxarmışdılar. Ona görə də Viro ölkəni xilas etmək üçün xəzərlərlə danışıq aparmağa başladı. Xəzərlərlə danışıqla yanaşı Viro xüsusi qasid vasitəsilə İrana məktub göndərib, onlardan kömək istədi. (8, səh 57-58)

Şahdan cavab gələnə qədər Viro düşmənin elçilərini öz yanında saxladı, onlara bir qədər gümüş verib müxtəlif bəhanələrlə ləngitdi. Bəzən onlara: "Mən ölkənin bütün əyanlarını və bütün vilayətlərini çağırıb onlarla birlikdə sizin çarınıza cavab məktubunu yazacağam"- deyir, bəzəndə:" Onların hamısının gəlməsinə ehtiyac da yoxdur. Mən özüm çarınıza layiq məktub yazıb qiymətli hədiyyələrlə birlikdə göndərərəm"- deyirdi.(6, 2-ci kitab, səh 114)

Xəzərlər Vironun taktikasını tez başa düşdulər, buna görə də danışıqları kəsib " Albaniyadakı müxtəlif vilayət və kəndləri, su axarı və çayları, bulaq və meşələri, dağ və dərələri qabaqcadan püşk ilə öz aralarında bölüşdürdülər və hamılıqla müəyyən bir vaxtda dağıdıcı basqınlarına başladılar.(1,səh 52)

"Düşmənlərin basqınına keçilməz Artsak vilayətinin qayalı dağları və daşlı dərələri də dözə bilmədi. Bizim gunahlarımız ağır yolları onlar üçün yüngül etdi və onların atları büdrəmədən dağları asanliqla aşırdılar. Düşmənlər katalikosa çatıb oxlarını ona tərəf tuşladılar. Lakin öz ilə daşıdığı müqəddəs xaçın anılmaz bərəkəti onu düşmənlərdən qorudu və o gün ona düşmən əli dəymədi".(6, 2-ci kitab, səh 115) Burada mən onu dəyə bilərəm ki, Vironun xəzərlər tərəfindən öldürülməməsinin əsas səbəbi onun şəxsi nüfuzu ilə əlaqədar idi. Mənbədə gösərilən " müqəddəs xaçın anılmaz bərəkəti onu düşmənlərindən qorudu" məsələsi isə böyük ehtimalla onun nə dərəcədə mömin bir insan olduğunu nəzərə çatdırmaq üçün qələmə alınmışdır.

Yenə də onun yanına düşmən elçiləri gəlib ona Şadın bu sözlərini çatdırdılar: "Mənim dediklərimə əməl etsən onda sən özün də, sənin ölkən də və ölkəndə kim sağ qalıbsa- hamınız xilas olunarsınız. Əgər rədd cavabını versən, onda mənim əmrimlə səni tutub istəyindən asılı olmayaraq yanıma gətirəcəklər"(6, 2-ci kitab, səh 115)

Şadın bu hədəsinə cavab olaraq Viro ölkəni talan və qarətlərdən qurtarmaq məqsədi ilə zadəganları, vilayət başçılarını, ordu başçılarını, din xadimlərini və başqalarını Caraberd qalasına ( qala Torağaçay çayının Tərtər çayına töküldüyü yerdə çay səthindən təxminən 1500 m hündürlükdə bina edilmişdir. Xarabalığı Ağdərə rayonunun Çardaxlı kəndi yaxınlığındadır.) toplayıb, yığıncaq keçirdi.Yığıncaqda ölkənin taleyi həll olunurdu. Məsələ kəskin idi. Ya ölkəni tabe etmək, yaxud da ciddi müdafiə tədbirləri görmək lazım idi. Hərtərəfli müzakirədən sonra qüvvələrin nisbətini ölçüb-biçdikdən sonra məclis iştirakçıları Vironun təklifi ilə ölkəni, əhalini amansız qırğından xilas etmək üçün məsələnin sülh yolu ilə həllini qərara aldılar.(8, səh 59)

Viro toplananların hər birinə təklif etdi ki, öz maddi vəziyyətinə uyğun olaraq onun yanına "qızıl, gümüş və paltar" gətirsinlər, həm də xəbərdarlıq etdi ki, hər kəs xəsislik edib öz sərvətini gizlətməsin, çünki Albaniyanın müqəddaratı həll olunurdu.(1, səh 52) Elə həmin gün böyük hədiyyələr yığan Viro, bir dəstə adlı-sanlı adamla Şadın hüzuruna getmək qərarına gəldi. Bu zaman Şad və onun qoşunu Bərdə şəhəri yaxınlığında məskən salmışdı. Vironun gəlişini eşidən Şad ona təntənəli qəbul düzəltdi. Danışıqlar zamanı Şad xəzərlər tərəfindən əsir alınmış çoxlu kişi və qadınları, hətta erməni və gürcü əsirlərini belə azad etdirdi.(8, səh 59)

Danışıqlar zamanı Şad katalikos Viroya bu sözləri dedi: "Sənin ölkənə bir basqınıma görə mən sənə əsirlərlə və mal-qara ilə iki qat verəcəyəm. Çünki mənim atam bu üç ölkəni – Albaniyanı, Lpini və Çolanı əbədi olaraq almışdır"(6, 2-ci kitab, səh 118) Buradan da biz bildik ki, VII əsrdə Albaniyanın tərkibində olan Çor (Çoqa) və Lpini böyük ehtimalla müəyyən muxtariyyətə malik idilər. Bunun nəticəsi olaraq Albaniya sözündən sonra onların adlarının çəkildiyini görürük. Onu da qeyd edək ki, VII yüzillikdə alban kilsəsinin başında duran şəxs "Albaniya, Çor və Lpini katalikosu" adlanırdı.(7, səh 242-243)

Xəzərlərin Albaniya üzərinə etdikləri dağıdıcı basqınlar nəticəsində ölkə demək olar ki, tamamilə dağıdılmış, yerli əhali isə bu dağıntıdan əziyyət çəkirdi. Bunun da məntiqi nəticəsi olaraq ölkəni aclıq və xəstəlik bürüdü və bu da ölkəyə böyük fəlakətlər gətirdi. Bu mənbədə belə qeyd olunur: "O zaman hər şeyi didib parçalayan siçovullar gəlib ayaqlarımız altında qaynaşır, tarlalarımızın bütün məhsulunu və bütün bitkiləri yəyib həzm edirdilər. Sonra üç qəddar sərkərdə- Aclıq, Taun və Ölüm birləşib, əlbir hücum edərək insanları məhv edib biçirdilər və heç bir adam son təsəllisinə, günahlarının bağışlanmasına layiq görülmədi, çünki Taun mane olur, Aclıq əzir və Ölüm isə boğurdu" Əzab çəkən xalqa kömək etmək üçün katalikos Viro yenidən öz səy və bacarığını işlətməli oldu. O "ölüm hadisələrinə görə uzun günlər kədərlənib göz yaşları axıdırdı" və görünür özü də bu xəstəliyə tutuldu. Katalikos Viro 630-cu ildəki epidemiya zamanı öldü.(1, səh 53-54) Bu haqqda Mxitar Qoş yazır:Xeyirxahlığı ilə parlayan pak insan Katolikos Vironun həyatı bu cür sona çatdı.

Mənbə

• Fəridə Məmmədova-"Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası"Bakı,1993
• Musa Kalankatlı-Alban ölkəsinin tarixi
• Mxitar Qoş-Alban salnamələri
• Məktublar kitabı
• N.Akinyan-Kwrion katolikosi Wroç
• N.Akinyan-Wiroç katalikosi Aluaniç
• Kirakos Gəncəli-Tarix
• Ziya Bünyadov-Azərbaycan VII-IX əsrlərdə
• Акиньян.Н "Виро, каталикос Албании ". Андес Амсореа- Вена, 1954
• Мовсес Каланкатуаци " История страны Алуанк " (перевод Смбатяна .Ш.В) –Ереван, 1984
• Тревер.К.В "Очерки по истории и культуре Кавказской Албании"- М,-Л, 1959
• Göyüşov.R.B "Qarabağın keçmişinə səyahət"- Bakı, 1993
• Себеос "История"- Ереван, 1939