Ermənistan

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Ermənistan Respublikası
Հայաստանի Հանրապետություն
Hayastani Hanrapetutyun

(In Detail)
National Motto:
Rəsmi dil	Erməni dili
Paytaxt	İrəvan
Prezident	Serj Sarkisyan
Ərazi  - Ümumi  - % Su	139-cı yer 29,800 km² 4.7%
Əhali  - Ümumi  - Əhali sıxlığı	133-ci yer 3,226,448 100/km²
Pul	Dram (AMD)
Saat qurşağı	UTC +4
Internet TLD	.am
Telefon kodu	374

Ermənistan (ermənicə: Հայաստան - Hayastan), Ermənistan Respublikası (ermənicə: Հայաստանի Հանրապետություն), Cənubi Qafqazda dövlət. Türkiyə, Gürcüstan, Azərbaycan və İran ilə həmsərhəddir. Paytaxtı İrəvan şəhəridir.

Mündəricat 1 Tarix 2 1918-ci illərdə erməni təçavüzü 3 İndiki Ermənistanın etnik tarixi 4 Əhali 5 İnzibati bölünüş 5.1 Ermənistan vilayətlərinin tarixi adları 5.1.1 Şəhərlər 5.1.2 Rayonlar 5.1.3 Qəsəbələr 6 Mənbə 7 Ədəbiyyat 8 Xarici keçidlər

Tarix

1828-ci ildə Rusiya ilə İran arasında imzalanan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Şimali Azərbaycanın Naxçıvan xanlığı və İrəvan xanlığı ərazisində Erməni vilayəti təşkil edilmişdir. Cəmisi 25 min erməninin yaşadığı həmin ərazilərə Qacar İran və Osmanlı İmperiyasından kütləvi surətdə ermənilər köçürülmüşdür ki, vilayətin etnik tərkibi Rusların daha loyal qəbul etdiyi xristianların say üstünlüyü ilə nəticələnsin və bununla da erməni vilayətinin inzibati-ərazi bölgüsü möhkəmləndirilsin.

Ermənilərin İran və Türkiyədən indiki Ermənistan ərazisinə kütləvi surətdə köçürülməsi ilə paralel olaraq Erməni vilayətinə daxil edilən İrəvan əyalətinin Qırxbulaq, Zəngibasar, Körpübasar, Vedibasar, Şərur, Sürməli, Dərəkənd-Parçanis, Səədli, Talın, Seyidli-Ağsaqqallı, Sərdarabad, Gərnibasar, Abaran, Dərəçiçək, Göyçə (bir hissəsi) mahallarının, Naxçıvan əyalətinin Əlincəçay, Məvazixatun, Xok, Naxçıvan, Dərələyəz mahallarının, Ordubad dairəsinin Ordubad, Əylis, Dəstə, Biləv və Çənnəp mahalları türklərinin əksəriyyəti əsasən Türkiyə və İrana köçməyə məcbur olmuşlar.

1918-ci ildə mayın 26-da Zaqafqaziya Seymi buraxıldıqdan sonra əvvəlcə Gürcüstan, mayın 28-də isə Azərbaycan və Ermənistan öz müstəqilliyini elan edir. İyunun 4-də Türkiyə ilə Ermənistan arasında Batumda sülh müqaviləsi imzalanır. Bu müqaviləyə əsasən Ermənistan Respublikasının ərazisi təqribən 9 min kv.km, əhalisi isə 321 min nəfər (o cümlədən 230 min erməni, 80 min müsəlman, 5 min yezidi kürdləri, 6 min digər millətlər) təşkil edirdi. Bu respublikanın ərazisinə Yeni-Bəyazid qəzası, İrəvan qəzasının beşdə üçü, Eçmiədzin qəzasının dörddə biri, Aleksandropol qəzasının dörddə biri daxil idi. (Kazım Karabekirin Kaleminden, Doğunun Kurtuluşu, Ərzurum, 1990, səh. 371.)

Alman diplomatı Bernsdorf bu mənzərəni belə təsvir etmişdi: «Türkiyə ermənilərə ancaq Sevan(Göyçə-müəllif) gölünü saxlayıb, hansı ki, çimə bilərlər, ancaq çıxmağa və özlərini qurutmağa yer qalmayıb. Batum müqaviləsinə əsasən Ermənistan Respublikasının ərazisi Birinci Dünya müharibəsinə qədər ermənilərin İrəvan quberniyasında kompakt yaşadıqları ərazilərə məhdudlaşırdı.

1918-ci illərdə erməni təçavüzü

1918-ci ildə Şərqi Anadoluda qırğınlar törətdikdən sonra türk qoşunlarının önündən qaçan erməni silahlı qüvvələri general Andranikin komandanlığı altında Gümrüdən Qarakilsəyə, oradan Dilican dərəsinə və Göyçəyə, sonra Naxçıvana, oradan da Zəngəzura adlayaraq, həmin ərazilərdəki müsəlman kəndlərini viran qoymuşdu. Erməni silahlı qüvvələrinin Zəngəzurdan Qarabağı təhdid etməsi Azərbaycan hökumətini ciddi narahat edirdi.

1918-ci ilin yayında Erməni silahlı qüvvələri Göyçəni darmadağın etdikdən sonra Naxçıvanı işğal etmiş oradan da Zəngəzur qəzasına daxil olmuş, Gorus nahiyəsini və Şuşa yolunu ələ keçirmişdilər. Bununla əlaqədar Azərbaycan hökuməti avqustun 15-də Ermənistan hökumətinə etiraz notası göndərmiş, erməni silahlı qüvvələrinin bu addımını təcavüz kimi qiymətləndirərək, əgər erməni qoşunlarının Azərbaycan ərazisindən çıxarılmasına qarşı tədbir görülməzsə, hadisələrin sonrakı inkişafı üçün məsuliyyətin Ermənistan hökumətinin üzrinə düşəcəyini kəskinliklə bildirmişdi. Lakin Ermənistan hökuməti hiylə işlədib Andranikin silahlı qüvvələrinin Ermənistan hökumətinə tabe olmadığını bəhanə edərək, avqustun 1-də bildirmişdi ki, general Andranik və onun dəstəsi bütünlüklə Ermənistan ordusunun tərkibindən silinmişdir. Buna səbəb isə Andranik və onun dəstəsinin Ermənistan daşnak hökumətini tanımadıqlarını bəyan etmələri olmuşudu. Elə buna görə də Ermənistan hökuməti Andranikin və onun dəstəsinin əməllərinə cavabdeh olmadığını bildirmişdi. (Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi, ф.970, siy. 1, iş 11, v. 193)

1921-ci ildə sovet əsgərləri Ermənistana daxil olub, müstəqilliyi ləğv edib SSRİnin tərkibində Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasını yaratdılar. 1922-1936-cı illərdə Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına daxil idi. 1988-ci ildə Azərbaycan-la Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin statusu üstündə münaqişəyə cəlb olunmuşdu. Bu səbəbə görə 1988-1991-ci illərdə 200 minə yaxın azəri və 20 minə yaxın kürd ölkədən çıxarılmışdır. Münaqişə indiyədək davam edir. 1991-ci ildən Ermənistan Respublikası müstəqil ölkədir.

İndiki Ermənistanın etnik tarixi

N.N.Şavrov Rusiyanın Zaqafqaziyadakı müstəmləkəçilik siyasəti haqqında yazır: «Biz müstəmləkəçilik fəaliyyətimizə Zaqafqaziyada rusların deyil, bizə yad olan xalqların yerləşdirilməsindən başladıq... 1826-28-ci illər müharibəsinin qurtarmasından sonrakı iki il ərzində 1828-ci ildən 1830-cu ilədək Zaqafqaziyaya 40 min İran və 84 min Türkiyə erməniləri köçürmüş və onları Yelizavetpol (Gəncə) və İrəvan quberniyalarının ən yaxşı dövlət torpaqlarında yerləşdirmişdik ki, orada erməni əhalisi cüzi idi. Onları həmçinin Tiflis quberniyasının Borçalı, Axıska və Axılkələk qəzalarında yerləşdirdik, onların yerləşdirilməsi üçün 200 min desyatindən artıq dövlət torpağı ayrılmış, 2 milyon rubldan artıq məbləğdə müsəlmanlardan xüsusi mülkiyyət torpaqları satın alınmışdı. Yelizavetpol quberniyasının dağlıq hissəsi (Dağlıq Qarabağ, Xanlar və Şəmkir rayonları nəzərdə tutulur – müəllif.) və Göyçə gölünün sahili həmin ermənilərlə məskunlaşdırılmışdı. Nəzərə almaq lazımdır ki, 124 min rəsmi köçürülən ermənilərlə yanaşı, qeyri-rəsmi şəkildə köçənlər də çox olmuşdur və ümumiyyətlə, köçənlərin sayı 200 min nəfərdən xeyli artıqdır.

Ermənilərin indiki Ermənistan ərazisinə axını 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən sonra bir daha güclənmişdi. 90-cı illərdə Türkiyədə baş verən erməni üsyanları nəticəsində 400 minə yaxın erməni yenə də Qafqaza köçüb gəlmişdi. N.Şavrov qeyd edir ki, 20-ci əsrin əvvəlində Zaqafqaziyada yaşayan 1300000 ermənidən bir milyonu yerli əhali deyil, rusların vasitəsilə məskunlaşdırılmışdı (Шавров Н.Н., Новая угроза русскому делу в Закавказье: предстоящая распродажа Мугани инородцам, СПб, 1911,səh. 63,64).

Daha sonralar, Sovet hakimiyyəti illərində xarici ölkələrdə yaşayan 100 mindən artıq erməni Ermənistana köçüb gəlmişdi.

Əhali

Ermənistan əhalisinin 98%-i ermənilər, qalanları ruslar, yunanlar, ukraynalılar və s. etnik qruplardır. Erməni Ortodoksluğu ən üstün dindir.

İnzibati bölünüş

Ölkə 11 vilayətə (marza) bölünür: Araqatsotn(Aştarak), Ararat(Artaşat), Armavir(Armavir), Geğarkunik(Qavar), Kotayk(Razdan), Lori(Vanadzor), Şirak(Qyumri), Syunik(Kafan), Tavuş(İjevan), Vayotsdzor(Exeqnadzor), İrəvan.

Ermənistan vilayətlərinin tarixi adları

Şəhərlər

Əsil adı	Dəyişdirilmiş adı
İrəvan	Yerevan
Sərdərabad	Oktemberyan
Kəvəz	Kamo
Gümrü	Leninakan
Qarakilsə	Kirəvakan
Cəlaloğlu	Stepanavan
Hamamlı	Spitak
Üçkilsə	Eçmiədzin

Rayonlar

Əsil adı	Dəyişdirilmiş adı
Basarkeçər	Vardenis
Qəmərli	Artaşat
Vedi	Ararat
Hacı Nəzər	Kamo
Molla Dursun	Şaumyan
Karvansaray	İncivan
Ağbaba	Amasiya
Əllər	Abovyan
Çəmbərək	Krasnosels
Uluxanlı	Masis

Qəsəbələr

Əsil adı	Dəyişdirilmiş adı
Alagöz	Araqaş
Arpaçay	Axuryan
Ortakilsə	Mnasyan
Göyçə	Maralik
Abilkənd	Kalino
Taliboğlu	Şuşakent
Tovuzqala	Berd
Allahverdi	Tumanyan

Mənbə

• VAQİF ARZUMANLI, NAZİM MUSTAFA, "TARİXİN QARA SƏHİFƏLƏRİ. Deportasiya. Soyqırım. Qaçqınlıq", AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASININ MİLLİ MÜNASİBƏTLƏR İNSTİTUTU, Bakı, "Qartal, 1998 (ELMİ REDAKTOR : professor TEYMUR ƏHMƏDLİ)

Ədəbiyyat

1. Azərbaycan Respublikası prezidentinin 18 dekabr 1997-ci il tarixli "1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi deportasiyası haqqında" fərmanı
2. Azərbaycan Respublikası prezidentinin 26 mart 1998-ci il tarixli «Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında» fərmanı
3. Петрушевский И.П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XYI - начале XIX в., Ленинград, 1949
4. Байбуртян В.А., Армянская колония Новой Джульфы в XYII веке, Иряван, 1969
5. Тер-Мкртчян Л.Х., Армения под властью Надир шаха. Москва, 1963
6. Езов Г.А., Сношение Петра Великого с Армянским народом, СПб, 1898
7. Мамедов С.А., Азербайджан по источникам XV - первой половины XVIII вв., Бакы, 1993
8. Шопен И., Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху его присоединения к Российской империи, СПб 1852
9. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar, Bakı, 1989
10. Enikolopov İ.K., Qriboedov i Vostok, İrəvan 1954
11. Qлинка Н.С., Описания переселения армян Aзербайджанских в пределы России, M.1831
12. Kemal Beydilli, 1828-1829. Osmanlı - Rus savaşında Doğu Anadoludan Rusiyaya Köçürülen Ermeniler, X T.T.K. konqresinde sunulan tebliğ, Ankara,1986
13. Hovannesiyan R., Armenia on the Road to Independence, Los Angeles, 1976
14. Обозрение Российских владений за Кавказом в статистическом, этнографическом, топогрфическом и финансовом отношениях, СПб, 1836
15. Материалы для изучения экономического быта государственных крестьян Закавказского края, Tiflis, 1885
16. Величко В.Л., Кавказ. Русское дело и междуплеменные вопросы, С.Петербург, 1904
17. «Армянский геноцид». Миф и реальность. Справочник фактов и документов, Б.1992
18. Hüsyin Baykara., Azərbaycan istiqlal mücadiləsi tarixi, Bakı, 1992
19. Cahangir Zeynaloğlu, Müxtəsər Azərbaycan tarixi, Bakı, 1992
20. Заварян С., Экономические условия Карабаха и голод 1906-1907 г., Перевод с армянского, С.Петербург, 1907
21. Готлиб В.В., Тайная дипломатия во время первой мировой войны, М.1960
22. Suleyman Kocabas, Tarihte Turk-Rus Mucadelesi, Istanbul, 1989
23. Шахдин И., Дашнакцутюн на службе русской белогвардейщины и английского командования на Кавказе, Bakı, 1990
24. Cəmil Həsənov. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində, 1918-1920-ci illər, Bakı, 1993
25. Məmməd Sadıq Aran. “Qardaş köməyi” məqaləsi;1951; Bax: “Ədəbiyyət və incəsənət” qəzeti, 2 oktyabr 1990-cı il.
26. Azərbaycan Respublikası MDSPİHA, f.276, s.8, iş 463, v.23; Bax: Bəxtiyar Nəcəfov, Лицо врага (История Армянского национализма в Закавказье в конце XIX начале XX в.), Bakı, 1993
27. Грибоедов А., Seçilmiş əsərləri, 2-ci cild, Moskva, 1977.

Xarici keçidlər

• Ermənilərin Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və silahlı təcavüzü
• ERMƏNİSTAN RESPUBLİKASININ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINA QARŞI TƏCAVÜZÜ
• 31 MART - AZƏRBAYCANLILARIN SOYQIRIMI GÜNÜ
• К ПРОБЛЕМАМ НАГОРНОГО КАРАБАХА И ВОКРУГ НЕГО

g • m • r Müstəqil Dövlətlər Birliyi
Üzvlər	Azərbaycan · Belorusiya · Ermənistan · Qazaxıstan · Qırğızıstan · Moldova · Özbəkistan · Rusiya · Tacikistan · Ukrayna
Müşahidəçilər	Türkmənistan

g • m • r Avrasiya İqtisadi Qrupu (EURASEC)
Üzvlər	Belorusiya · Qazaxıstan · Qırğızıstan · Rusiya · Tacikistan · Özbəkistan
Müşahidəçilər	Ermənistan · Moldova · Ukrayna