Naxçıvan xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Naxçıvan xanlığı
Xanlıq

1747 — 1828




ErevanKhanate.gif
Naxçıvan xanlığının ərazisi (1747-1828)
Paytaxt Naxçıvan
Dil(lər) Azərbaycan dili
Din İslam (Şiəlik, Cəfərilik)
Əhalisi 45140 (1747), 42497 (1828) [1][2]
İdarəetmə forması Mütləq monarxiya
Sülalə Kəngərli
Xanlar
 - (17471763/1764) Heydərqulu xan
 - (17641765) Hacı xan
 - (17651770) Rəhim xan
 - (17701773) Əliqulu xan
 - (17731781) Vəliqulu xan
 - (1781-1783),

(17971801),

(1804),

(1808)

Abbasqulu xan
hakim
 - (1783-1785) Cəfərqulu xan
 - (1785-1787) Şükurəli xan
Xanlar
 - (17871796),

(18011804),

(18041807),

(1808),

(18091810),

(18091810),

(1816-1820)

I Kəlbəli xan
 -  Nəzərəli xan
 - (1808)

(18131816)

(1823-1827)

Kərim xan
 - (1827-1828) Ehsan xan

Naxçıvan xanlığı1747-1828-ci illərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş feodal dövləti. 18-ci əsrin ortalarında Azərbaycanın şimalında yaranmış xanlıqlardan biri də Naxçıvan xanlığı olmuşdur. Xanlığın ərazisi Zəngəzur dağlarından Araz çayının vadisinə qədər olan torpaqları əhatə edirdi. İrəvan, QarabağMaku xanlıqları ilə həmsərhəd idi. Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra 1747-ci ildə Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan yerli feodalların köməyi ilə şahın naibi Ağahəsəni Naxçıvandan qovdu və özünü xan elan etdi (1747-1764).[3][4]

Yaranması[redaktə]

XVIII əsrin ortalarında Azərbaycan ərazisində yaranan 18 xanlıqdan biri də Naxçıvan xanlığı oldu. 1797-ci ilə qədər Naxçıvan xanlığı müstəqil dövlət qurumu idi. Bu dövrdə xanlığın ali hakimi xan özü idi ki, qalan feodalların hamısı ona tabe idilər. Lakin İran hakimiyyəti dövründə (1797-1828) xanlığın idarə olunmasında tamamilə başqa vəziyyət yarandı. Naxçıvan xanlığı Cənubi Azərbaycanın tərkibinə daxil edildi.

İqtisadiyyatı[redaktə]

Naxçıvan xanlığının iqtisadiyyatı üçün natural təsərrüfat xüsusilə xarakterik idi. Başqa Azərbaycan xanlıqlarında olduğu kimi burada da həlledici amil feodal istehsal üsulu idi. Naxçıvan xanlığında iqtisadiyyatın əsasını heyvandarlıq və əkinçilik təşkil edirdi; əsas istehsal vasitəsi torpaq idi. Şərqin müsəlman ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycan xanlıqlarında da beş növ torpaq mülkiyyəti mövcud idi:

  1. Dövlət (xəzinə) torpaqları.
  2. Xan ailəsinə məxsus torpaq sahələri (Xalisə)
  3. Ayrı-ayrı feodallara – mülkədarlara məxsus torpaq sahələri (Mülk torpaqları)
  4. Məscidlərin, pirlərin və bu kimi dini ocaqların ixtiyarında olan torpaqlar (Vəqf torpaqları)
  5. Kənd icmasına məxsus torpaq sahələri (Camaat torpağı)

Dağ kəndlərində yaşayan əhalinin əsas məşğuliyyəti maldarlıq idi. Düzən yerlərdə isə maldarlıq əhalinin ikinci məşğuliyyəti hesab olunurdu. Naxçıvan xanlığında feodal təsərrüfatının iki müxtəlif iqtisadi forması – oturaq əkinçilik və yarımköçəri maldarlıq səciyyəvi idi, bu da kəndlilərdən çoxlu vergilərin alınmasına gətirib çıxarırdı. Kəndlilərdən alınan vergilərin sayı və miqdarı müxtəlif idi. Vergilərin müxtəlifliyi, ilk növbədə, iqlim şəraitindən və tez-tez baş verən feodal ara müharibələrinin vurduğu zərərdən asılı idi. XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın bütün xanlıqları çox ağır siyasi şəraitlə qarşılaşırdılar. Tez – tez baş verən hərbi yürüşlər, saray çevrilişləri kəndli təsərrüfatına da ağır zərbə endirirdi. Rəiyyətlər kənd icması tərəfindən ayrılmış torpağı becərir və əldə etdiyi məhsulun onda birindən beşə bir hissəsinə qədərinə ona verməyə məcbur olurdular. Rəiyyətlər nəinki torpaqların becərilməsi ilə məşğul olur, həm də feodal torpaqlarında bir sıra tikintilərdə işləyirdilər. Rəiyyət feodaldan aldığı əmək alətlər, toxum və s. üçün də əldə etdiyi məhsulun müəyyən hissəsini ona verməyə məcbur olurdu. Kəndlilərə hüquqi cəhətdən becərdikləri feodal torpaqlarını atıb başqa yerlərə getməyə icazə verilirdi. Lakin təcrübədə çox nadir hallarda bu cür köçmələr baş tuturdu. Belə hallar bir sıra çətinliklərlə qarşılaşırdı ki, bu da rəiyyətlərin könüllü şəkildə köçməklərinə imkan vermişdi; köçməzdən əvvəl rəiyyət öhdəsinə düşən bütün işlərin başa çatmasını gözləməli, torpaqla bağlı bütün mükəlləfiyyətlər yerinə yetirməli, başqa bir yerə köçəcəyi barədə əvvəlcədən feodala xəbər verməli, öz borclarını və vergiləri vaxtında ödəməli idi.

Əhalisi[redaktə]

Naxçıvan xanlığında əhalinin nisbətən sıxlıq təşkil etdiyi yerləri üç qrupa bölmək olar: birinci qrupa Naxçıvan şəhəri daxil olmaqla Naxçıvan çayının mənsəbinə doğru uzanan ərazi; ikinci qrupa daxil olan ərazi Culfadan başlayaraq, Ordubaddan keçməklə Gilançay boyunca davam edərək Mehri istiqamətinə qədər gəlib çatırdı. Üçüncü qrupa isə əhalisi nisbətən az olan ərazi – Əlincə çayı boyunca uzanan sahə daxil idi. Naxçıvan xanlığının qalan ərazisi meşəsiz, hər cür bitkidən məhrum və susuz yerlər idi.

Daxili və xarici siyasət[redaktə]

Heydərqulu xanın ölümündən sonra hakimiyyətə Hacı xan Kəngərli keçdi. Onun dövründə xanlıq xeyli zəiflədi. Hacı xanın oğlu Rəhim xanın hakimiyyəti illərində xanlıqda daxili çəkişmə başlandı. Əliqulu xan, Vəliqulu xanAbbasqulu xan Kəngərlilərin zamanında xanlıq xeyli zəiflədi. XVIII əsrin 80-ci illərində Xoy xanlığı, Qarabağ, İrəvan xanlıqları, Kartli-Kaxetiya çarlığıİran zəifləmiş Naxçıvan xanlığını öz təsirləri altına alamağa çalışırdılar. 1783-cü ildə Xoy xanı Əhməd xan Naxçıvan xanlığını özündən asılı vəziyyətə salaraq orada, öz adamı Cəfərqulu xanı hakim təyin etdi (1783-1787). Əhməd xan Dünbüli 1786-cı ildə öldürüldü [5] və Naxçıvan xanlığı Xoy xanlığının asılılığından çıxaraq yenidən müstəqil oldu. Hakimiyyətə isə (1787) Kəlbəli xan Kəngərli gəldi. 1787-ci ildə Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xan Cavanşir Naxçıvana yürüş etdi. Yenicə hakimiyyətə gəlmiş Kəlbəli xan bu hücumun qarşısını ala bildi. Xoyİrəvan xanlıqları ilə münasibətləri yaxşılaşdıran Kəlbəli xan 1792-ci ildə İbrahim Xəlil xanın ikinci yürüşünü də dəf edə bildi. Lakin İran təhlükəsinə qarşı birgə mübarizə onların arasındakı ziddiyyətləri azaltdı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacarın qoşunları Azərbaycana hücum etdi və bu zaman Kəlbəli xan Rusiyaya meyl etdi. Məhz buna görə də Ağa Məhəmməd şah Qacar 1797-ci ildə ikinci dəfə Azərbaycana yürüş edəndə Naxçıvan xanlığını işğal edib, onu özündən asılı vəziyyətə saldı. Ağa Məhəmməd şah Qacar Kəlbəli xanı həbs etdirib onun bir gözünü çıxartdırdı. Hakimiyyətə isə Kəlbəli xanın qardaşı Abbasqulu xanı (1797-1801) gətirdi. Ağa Məhəmməd şah Qacarın öldürülməsindən sonra (1797) Kəlbəli xan İrandan qaçıb Naxçıvana gəldi[6].

Naxçıvan xanları[redaktə]

Kəlbəli Xan Kəngərli
 
 
Ehsan xan Kəngərli
(1789—1846)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ismail Khan Nakhchivanskiy.jpg
İsmayıl Xan
Naxçıvanski

(1819—1909)
Kelb Ali Khan Nakhichevanski.jpg
Kəlbəli Xan
Naxçıvanski

(1824—1883)
Gonchabeyim.jpg
Qönçəbəyim
(1827—?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil yoxdur-kişi.svg
Ehsan Xan
Naxçıvanski

(1855 — 1894)
 
Şəkil yoxdur-kişi.svg
Cəfərqulu Xan
Naxçıvanski

(1859—1929)
Khan Nakhichevanski.jpg
Hüseyn Xan
Naxçıvanski

(1858-1919)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kelbali Khan Nakhchivanskiy.jpg
Kəlbəli Xan
Naxçıvanski

(1891—1931)
Jamshid.jpg
Cəmşid
Naxçıvanski

(1895—1938)


Şəkillər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. N.Quliyev. Naxçıvan xanlığının əhalisi, səh. 41-42.
  2. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, Naxçıvan xanlığı, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, səh. 10
  3. Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 127
  4. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, Naxçıvan xanlığı, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, səh. 5
  5. Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 98
  6. Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 128

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, Naxçıvan xanlığı, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 120 səh.
  • Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 127-128
Azərbaycan xanlıqları

Bakı xanlığı  • Dərbənd xanlığı  • Gəncə xanlığı  • Talış xanlığı  • Naxçıvan xanlığı  • Qarabağ xanlığı  • Quba xanlığı  • Təbriz xanlığı  • Urmiyə xanlığı  • İrəvan xanlığı  • Şəki xanlığı  • Cavad xanlığı  • Qaradağ xanlığı  • Maku xanlığı  • Marağa xanlığı  • Mərənd xanlığı  • Xalxal xanlığı  • Xoy xanlığı  • Şirvan xanlığı  • Sərab xanlığı  • Ərdəbil xanlığı  • Zəncan xanlığı  • Şamaxı xanlığı