Krım xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Europe map 1648.PNG

Krım Xanlığı(Krım tatar Türkcəsi: Qırım Hanlığı, قريم خانلغى‎; Rus dili: Крымское ханство - Krymskoye khanstvo; Ukrayna dili: Кримське ханство - Kryms'ke khanstvo; Türkiyə Türkcəsi: Kırım Hanlığı; Polyak dili: Chanat Krymski) 1437-1783-ci illər arasında Krımda hökm sürmüş Türk dövləti idi. Qızıl Ordanın parçalanması nəticəsində yaranan dörd xanlıqdan ən uzun hökm sürəni olmuşdur. 1774-cü ildə Kiçik Qaynarca müqaviləsi imzalanana qədər Osmanlı imperatorluğuna bağlı olmuşdur.

XII və XIV əsrlərdə Rusiyanın içərilərinə irəliləyən tatar qəbilələri köçəri həyatlarını buraxaraq Krıma yerləşirdi. Qızıl Ordanın süqutundan sonra bu bölgədə başlayan hakimiyyət mübarizəsi Çingiz xanın oğullarından Cucinin kiçik oğulu Toxa Temür soyundan gələn və tatarları idarə edən Hacı Gərayın qələbəsi ilə nəticələndi. Hacı Gəray XV əsrin əvvəlində bir qrup tatarın Kral Vitoldun rəhbərliyindəki Litvanyaya sığındığı dövrdə doğulmuşdu. "Şirin" qəbiləsinin köməyi ilə Krımda hakimiyyəti ələ keçirdi. 1441-ci ildə öz adına pul kəsdirdi.

Hacı Gəray öldükdən sonra oğlulları Mengli Gəray ilə Nur Dövlət arasında taxt davası başlandı. 1475-ci ildə bölgəni fəth edən osmanlılar vəziyyətə son qoydular və Mengli Gəray xan elan edildi. Krım qüvvələri Osmanlılar tərəfindən döyüşlərə ilk dəfə, Sultan İkinci Bəyazidin, 1484-cü ildəki Akkerman səfərində qatıldılar. 1502-ci ildə isə Mengli Gəray Saraya hücum etdi və Qızıl Orda xanlığına son böyük zərbəni vurdu. Bundan sonra Krım xanlığı, Qızıl Orda torpaqlarını ələ keçirməyə başladı, Qazan və Həştərxan xanlıqları da ələ keçirildi. Bu isə Moskva knyazliği ilə rəqabətə səbəb oldu. 1521-ci ildə Məmməd Gəray Moskvanı mühasirəyə aldı, rusları məğlub edərək vergiyə bağladı. Ruslar vergini I Pyotr zamanına qədər ödədilər.

"Briqada bəy" ləqəbli, Perekopda böyük müvəffəqiyyətlər əldə edən, daha sonra kazaklarla birləşib Lehlərə qarşı döyüşən məşhur Krım Tatar komandiri, 1551-ci ildə taxta keçən I Dövlət Gəray 1571-ci ildə müvəffəqiyyətli bir səfərlə Moskvanı mühasirə etdi. Çərkəzlər, noqaylar və qıpçaqlar kimi xalqlardan ibarət olan böyük ordusu ilə rusları məğlub etdi və Moskvanı yandırdı. Bu səfərdən sonra Dövlət Gəray, növbəti il üçün bütün Rusiyanı fəth etmək üçün plan hazırladı, amma 1572-ci ildə Moskvanın 60 km cənubunda, Molodidə böyük məğlubiyyət üzündən plan ləğv olundu.

Dövlət Gərayın 1577-ci ildə ölümündən sonra, Krımda taxt mübarizəsi başladı. 1588-ci ildə taxtı "Bora" ləqəbli İkinci Qazi Gəray ələ keçirdi. İkinci Qazi Gəray, Osmanlı-Avstriya döyüşlərində böyük müvəffəqiyyətlər qazandı, amma 1607-ci ildə vəbadan öldü. XVII əsr ortalarına doğru həm ruslarla, həm də başıpozuq birliklər yaradaraq, talanlar edən kazaklarla daim mübarizə edildi.

Ruslarla edilən 1676-81-ci il müharibəsinin sonunda, Osmanlı dövləti, ruslarla danışıq aparma səlahiyyətini Krım xanlığına verdi. Krım xanı Murad Gəray da Ruslarla 20 illik bir barış imzaladı.

XVII əsrin sonlarında Moskva knyazliği artıq güclü bir dövlət olan Rus çarlığı halına gəlmişdi. Tatarlar üçün artıq Moskvanı yağmalamaq və ya vergiyə bağlamaq çox çətin idi. Moskva xaricində isə Lehistan olduqca güclənmiş, Rusiyanın hər yerinə yayılan kazaklar isə davamlı mövqe yaratmışdılar. II Vyana mühasirəsində Murad Gəray və Krım ordusu Osmanlılara köməyə gəlmişdir, amma bəzi qaynaqlar bu mühasirədə Murad Gərayın Vyananı qurtarmağa gələn Lehlərin önünü bilərək kəsmədiyini yazar, yəni mühasirənin müvəffəqiyyətsizliyində Murad Gərayı günahkar bilirlər. Bu məlumat tam olaraq təsdiqlənmiş deyil. Vyana müvəffəqiyyətsizliyindən sonra Murad Gəray taxtdan salındı və II Hacı Gəray taxta keçdi. II Hacı Gərayın çox qısa sürən xanlığından sonra, 1684-cü ildə taxta keçən və parlaq bir hökmdar olan I Səlim Gəray, Müqəddəs İttifaq qüvvələrinin Osmanlı dövlətinə qarşı döyüşlərində əhəmiyyətli rol oynadı. Rusların Krım səfərlərinin, Lehlilərin 1687-1688-ci illər səfərlərinin qarşısını aldı, dörd dəfə keçdiyi Krım taxtında böyük müvəffəqiyyətlər əldə etdi. Səlim Gərayın müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq Osmanlı dövləti bu döyüşləri itirib Karlofça Andlaşmasını imzaladı. Sonrakı dövrlərdə Osmanlıların Avropa qarşısında geriləməsi və Rus çarlığının böyük yüksəlişi Krıma olduqca təsir etdi. 1735-1739-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində, ruslar Bağçasaraya qədər girib bölgəni yağmaladılar. 1768-1774-ci il Osmanlı-rus müharibəsində Bessarabiya (1770), Krım yarımadası (1771), ruslar tərəfindən işğal edildi. Bu hücumlara Krım Gəray müqavimət göstərməyə çalışdı. Döyüşü sona çatdıran 21 iyul 1774-cü il tarixli Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Krım, Osmanlı himayəsindən çıxdı və tam müstəqil oldu. Yalnız dini işlər üçün Osmanlı xəlifəsinin səlahiyyəti tanındı.

1777-ci ildə rus tərəfdarı kimi tanınan Şahin Gəray taxta keçdi. Osmanlı tərəfdarı olan II Bahadır Gəray, xanlıq mübarizəsində Şahin Girayı məğlub edə bilmədi. Bu dövrdə ruslar bölgəyə çoxlu slavyan immiqrantı yerləşdirdilər. 1779-cu ildə imzalanan Aynalıkavak müqaviləsi ilə, Krım xanlarının sərbəst seçilməsi, rus əsgərlərinin Krımdan çəkilməsi, Osmanlı dövlətinin Şahin Girayı tanıması maddələrini qəbul edildisə də, ruslar müqaviləyə əməl etmədilər. 1783-cü ildə II Yekaterinanın əmri ilə Krım işğal edildi. Artan rus təsirinə qarşı xalq qiyam qaldırdı və Bahadır Gəray taxta keçirildi. Şahin Gəray isə ruslara sığındı. 1785-ci ildə Şahin Gəray rus ordusunun köməyi ilə Krıma daxil oldu. Daha sonra ruslardan istədiyini ala bilməyib İstanbula sığındı. Əvvəlki hərəkətlərinin əvəzi olaraq Rodosa sürgün edilib orada edam olundu.

Osmanlı dövləti Krıma girən ruslara qarşı yeni bir döyüşə başladı, lakin, müvəffəqiyyət qazana bilmədi və 1792-ci ildə Yaş müqaviləsi ilə Krımın Rusiyaya birləşməsini qəbul etdi.