Krım

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Qırımın xəritəsi

Qırım və ya Krım (ukraynaca: Крим; rusca: Крым; Qırım tatarca: Qırım) Ukrayna tərkibində, eyniadlı yarımadada yerləşən bir muxtar respublikadır. Respublikanın sahəsi 26,100 km², 1 yanvar 2009 - cu il tarixinə olan rəsmi təxminə əsasən əhalisi 1967,3 min nəfərdir .^[1] İnzibati mərkəzi Simferopol (Ağməscid) şəhərindir.

[redaktə / تحریر] Tarixi

Tarix boyu müxtəlif dövlətlər tərəfindən işğal olunmuşdur. Kimmerlər tərəfindən məskun edilən bu yarımadanı e.ə. VII əsrdə irandilli skiflər istila etdilər. Yerli kimmerlər bu səbəbdən dağlara köçüb təcridə uğradılar. Qədim yunanlara bu tayfalar tavrlar adı ilə məlum olublar və yarımada ta XX əsrin əvvələrinəcən həm inzibatlıqda, həm də ədəbiyyatda Tavrika və ya Tavrida kimi də tanınırdı.

E.ə. V əsrdə yunanlar burada ilk koloniyalarını saldılar. Sonralar burada ellini Bosporus dövləti əmələ gəldi. Dövlət Roma imperiyasının tabeliyində idi. Sonralar qotlar, hunlar, bulqarlar, xəzərlər, Kiyev Rusu, Bizans, qıpçaqlar və monqollar buranı bir-birinin ardınca işğal etmişdilər. Eramızın XIII əsrində Cenovalı və Venetsiyalı tacirlər Qırımda bir neçə sahilyanı ticarət şəhər və qəsəbə salmışdılar.

1441-ci ildə Girəy nəslindən Hacı xan Krımda xanlıq qurdu. Lakin 1475-də xan Mengli Girəyin İstanbulda girov saxlanmasından sonra xanlıq Osmanlı imperiyasından asıllığa düşdü. 1783-də Rusiya Krımı istila edir və xanlığın mövcudluğuna son qoyur. Yüz minlərlə Krım tatarı yarımadanı tərk edib Türkiyəyə köçdü. Beləliklə bu xalq rımda etnik çoxluqdan etnik azlığa döndü.

İlk Sovet illərində Krım muxtariyyət əldə etdi. 1941-ci ildə Krım faşist hücumuna məruz qaldı və 1944-də işğalçılardan azad edildi. Muxtariyyət statusuna baxmayaraq 1944-cü ildə yarımadanın demək olar ki, bütün Krım tatarı, həmçinin yunan, bolqar, türk, erməni, italyan, azəri, çərkəz əhalisi hakimiyyət tərəfindən Orta Asiyaya sürgün edildi. 1945-də Krımın muxtariyyəti ləğv olundu.

19 fevral, 1954-cü ildə Nikita Xruşşovun təşəbbüsü ilə 27 min kvadrat kilometr ərazisi olan Krım vilayəti Rusiyanın tərkibindən çıxarılaraq Ukraynaya verilir. Xruşşovun Ukraynanın Rusiyaya birləşdirilməsinin (1654) 300 illiyi münasibətilə atdığı bu addım SSRİ-nin dağılmasından sonra Rusiya millətçilərinin kəskin etirazını doğurdu.

Sovet İttifaqının dağılışından sonra muxtariyyət bərpa olundu; vaxtilə sürgün edilən xalqlara qayıtmağa icazə verildi. Son 200 il ərzindəki kimi, bu günlər ruslar Krımda çoxluq təşkil edir. Qalan xalqlar - ukraynalılar, Krım tatarları, beloruslar, tatarlar, ermənilər və yəhudilərdir.

[redaktə / تحریر] İnzibati quruluşu

Qırım muxtar respublikası (QMR) 14 rayondan və 10 respublika tabeliyində şəhərdən ibarətdir. Yarımadada yerləşən Sevastopol şəhəri QMR-nın daxilində deyil. Respublikanın iri şəhərləri Simferopol, Kerç, Yevpatoriya, Feodosiya, Yalta, Canköy, Baxçısaray və digərlərdir.