Krım tatarları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Krım tatarları
krımtat. qırımtatarlar, къырымтатарлар
İsmayıl Qaspıralı.jpg Noman Chelebicihan.jpg Mustafa Dzhemilev2.jpg
Ümumi sayı
586 000 (2014)[1]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 248,193-301,000 [2]
Flag of Turkey.svg Türkiyə 100,000-1,000,000 [1]
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 10,046-158,000 [3][1]
Flag of Romania.svg Rumıniya 20,000 [1]
Flag of Russia.svg Rusiya 2,449 (2010) [4]
Flag of Bulgaria.svg Bolqarıstan 1,803 (2001) [5]
Flag of Tajikistan.svg Tacikistan 18 (2010) [6]
Dili

Kırımtatar dili

Dini

İslam (sünni)

Qohum xalqlar

Türk xalqları


Krım tatarları [7][8] (krımtat. qırımtatarlar, къырымтатарлар) — tarixi vətənləri Qara dənizin şimalı, Krım yarımadası olan türk əsilli xalq.

Krım Tatarları məclisinin sədri rəsmi olaraq Refat Çubarovdur. [9]

Mənşə və tarix[redaktə | əsas redaktə]

1944-cü il deportasiyası[10][redaktə | əsas redaktə]

13 aprel 1944-cü ildə SSRİ silahlı qüvvələri Faşist Almaniyasının hərbi hissələri qarşısında üstünlük qazanaraq onları Krım yarımadasından çıxardılar. 1944-cü ilin 10 may tarixində Lavrenti Beriya Krım tatarlarını Almaniya tərəfində SSRİ-yə qarşı mübarizə aparmaqda və "vətənə xəyanətdə" ittiham edərək İosif Stalinə onların sərhədyanı bölgələrdən ittifaqın daxili hissələrinə - Orta Asiyaya sürgün olunması fikrini rəsmən yazılı şəkildə təklif etdi. Tezliklə Serov və Tabulov tərəfindən 18-22 may tarixlərini əhatə edəcək deportasiya planı tam şəkildə hazırlandı. Beləliklə, 18 may sübh tezdən Krım tatarlarının məcburi köçürülməsi başlandı. Mayın 20-nə 180,014 nəfər artıq köçürülmüşdü. Nəhayət 22 may tarixində yekun hesablamalara əsasən 194,155[11][12] nəfər Krım tatarı deportasiya olunmuşdu. Onlardan 151,083 nəfər Özbəkistan SSR-da (təxm. 56 min nəfər Daşkənd vilayətində, təxm. 32 min nəfər Səmərqənd vilayətində, təxm. 19 min nəfər Əndican vilayətində və təxm. 16 min nəfər Fərqanə vilayətində yerləşdirildi), qalanları isə Ural regionunda və SSRİ-nın ərazisinin qərb hissəsində yerləşən vilayətlərdə yerləşdirildi. 20 oktyabr 1944-cü il tarixindən etibarən Krımda (Krım SSMR-sının 11 rayonu və MR-nın mərkəzi daxil olmaqla) kütləvi şəkildə tatar, yunan və alman mənşəli toponimlər və etnik tərkib dəyişdirilərək ruslaşdırıldı. Krım Sovet Sosialist Muxtar Respublikası ləğv edilərək onun ərazisində Krım vilayəti yaradıldı və o Ukrayna SSR-dan alınaraq Rusiya FSSR-na verildi. Mərkəzi SSRİ hökumətinin əmriylə 21 avqust 1945-ci il tarixində 327, 18 may 1948-ci il tarixində isə 1,062 tatar kəndinin adı dəyişdirilərək ruslaşdırıldı. 14 yanvar 1952-ci il tarixində bütün dəmiryolu stansiyaları da eyni aqibətlə üzləşdi. Özbəkistana köçürülən Krım tatarları yerli iqlimə uyğunlaşa bilmir, aclıq və soyuqdan ötrü xəstələnərək dünyalarını dəyişirdilər. Nəticədə qeyd olunan səbəblərə görə 1944-cü ildən 1946-cı ilədək Özbəkistanda məskunlaşmış 29 min nəfər (1944-cü ildə təxm. 16 min nəfər, 1945-ci ildə isə 13 min nəfərdən çox) Krım tatarı ölmüşdür.

Məskunlaşma[redaktə | əsas redaktə]

Ukrayna əhalisinin milli tərkibi-2001 s.a.

2014-cü il, martın 29-da Krım Tatarları Məclisi Bağçasarayda toplaşaraq yarımadanın ərazisində Krım Tatar Muxtar Vilayətini elan ediblər. Tatar Məclisi hesab edir ki, tatarların tarixi vətənlərində muxtariyyət elan etməsi onların təbii haqqıdır. Məclis BMT-yə, Avropa Şurasına, ATƏT-ə, İslam Konfransı Təşkilatına və başqa beynəlxalq təsisatlara müraciət edərək tatarların bu seçimi barədə rəsmi bilgi veriblər.[13]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Joshua Project for Crimean Tatar
  2. Ukrayna Dövlət Statistika Komitəsi : 2001-ci il siyahıya alması
  3. Özbəkistan Dövlət Statistika Komitəsi : 2000-ci il siyahıya alması
  4. Rusiya Dövlət Statistika Komitəsi : 2010-cu il siyahıya alması
  5. Bolqarıstan Dövlət Statistika Komitəsi : 2001-cu il siyahıya alması
  6. Сайти расмии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Tacikistan Dövlət Statistika Komitəsi : 2010-cu il siyahıya alması
  7. Krım tatarları İlham Əliyevdən kömək istədilər
  8. Krım tatarları deportasiyanın 70-ci ildönümünü Kiyev və Baxçasarayda qeyd ediblər
  9. Krım tatarları qayıdış üzrə nazirlik yaradılmasını istəyir
  10. Demoscope Weekly:ПРИНУДИТЕЛЬНЫЕ МИГРАЦИИ В ГОДЫ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ И ПОСЛЕ ЕЕ ОКОНЧАНИЯ (1939–1953)
  11. Депортация крымских татар как еще один геноцид в СССР
  12. Научно-просветительский журнал «Скепсис» :Депортация народов
  13. Krım tatarları muxtariyyət elan etdi

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]