Krım tatarları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kırım tatarları
krımtat. qırımtatarlar, къырымтатарлар
IGasprinskiy.jpgNoman Chelebicihan.jpg
İ. QaspıralıN.Ç. CihanM. A. Qırımoğlu
Ümumi sayı
484.000 (2006)[1]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 260,000 [1]
Flag of Romania.svg Rumıniya 22,000 [1]
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 150,000 [1]
Flag of Russia.svg Rusiya 4,131 [2]
Flag of Bulgaria.svg Bolqarıstan 6,000 [1]
Flag of Turkey.svg Türkiyə 2,000 [1]
Flag of Tajikistan.svg Tacikistan 0,018 [3]
Dili

Kırımtatar dili

Dini

İslam (sünni)

Qohum xalqlar

Türk xalqları


Krım tatarları [4], [5] (krımtat. qırımtatarlar, къырымтатарлар) — əsasən Ukraynanın Krım yarımadasında məskunlaşmış, tarixi vətənləri Qırım yarımadası - Dnepr çayından şərqə doğru indiki Ukrayna torpaqları - Rusiyanın Rostov və Krasnodar vilayətləri olan türk əsilli xalq.

Krım Tatarları məclisinin sədri rəsmi olaraq Refat Çubarovdur. [6]

Mənşə və tarix[redaktə]

1944-cü il deportasiyası[7][redaktə]

13 aprel 1944-cü ildə SSRİ silahlı qüvvələri faşist Almaniyası hərbi hissələri qarşısında üstünlük qazanaraq onları Kırım yarımadasından çıxardılar. 1944-cü ilin 10 may tarixində Lavrenti Beriya Kırım tatarlarını Almaniya tərəfində SSRİ-yə qarşı mübarizə aparmaqda və "vətənə xəyanətdə" ittiham edərək İosif Stalinə onların sərhədyanı bölgələrdən ittifaqın daxili hissələrinə - Orta Asiyaya sürgün olunması fikrini rəsmən yazılı şəkildə təklif etdi. Tezliklə Serov və Tabulov tərəfindən 18-22 may tarixlərini əhatə edəcək deportasiya planı tam şəkildə hazırlandı. Beləliklə, 18 may sübh tezdən Kırım tatarlarının məcburi köçürülməsi başlandı. Mayın 20-nə 180,014 nəfər artıq köçürülmüşdü. Nəhayət 22 may tarixində yekun hesablamalara əsasən 194,155[8][9] nəfər (47 min ailədən çox) Kırım tatarı deportasiya olunmuşdu. Onlardan 151,083 nəfər Özbəkistan SSR-da (təxm. 56 min nəfər Daşkənd vilayətində, təxm. 32 min nəfər Səmərqənd vilayətində, təxm. 19 min nəfər Əndican vilayətində və təxm. 16 min nəfər Fərqanə vilayətində yerləşdirildi), qalanları isə Ural regionunda və SSRİ-nın ərazisinin qərb hissəsində yerləşən vilayətlərdə yerləşdirildi. 20 oktyabr 1944-cü il tarixindən etibarən Kırımda (Kırım SSMR-sının 11 rayonu və MR-nın mərkəzi daxil olmaqla) kütləvi şəkildə tatar, yunan və alman mənşəli toponimlər və etnik tərkib dəyişdirilərək ruslaşdırıldı. Kırım Sovet Sosialist Muxtar Respublikası ləğv edilərək onun ərazisində Kırım vilayəti yaradıldı və o Ukrayna SSR-dan alınaraq Rusiya FSSR-na verildi. Mərkəzi SSRİ hökumətinin əmriylə 21 avqust 1945-ci il tarixində 327, 18 may 1948-ci il tarixində isə 1,062 tatar kəndinin adı dəyişdirilərək ruslaşdırıldı. 14 yanvar 1952-ci il tarixində bütün dəmiryolu stansiyaları da eyni aqibətlə üzləşdi. Özbəkistana köçürülən Kırım tatarları yerli iqlimə uyğunlaşa bilmir, aclıq və soyuqdan dolayı xəstələnərək dünyalarını dəyişirdilər. Nəticədə qeyd olunan səbəblərdən dolayı 1944-cü ildən 1946-cı ilədək Özbəkistanda məskunlaşmış 29 min nəfər (1944-cü ildə təxm. 16 min nəfər, 1945-ci ildə isə 13 min nəfərdən çox) Kırım tatarı ölmüşdür.

Məskunlaşma[redaktə]

Ukrayna əhalisinin milli tərkibi-2001 s.a.

2014-cü il, martın 29-da Krım Tatarları Məclisi Baxçasarayda toplaşaraq yarımadanın ərazisində Krım Tatar Muxtar Vilayətini elan ediblər. Tatar Məclisi hesab edir ki, tatarların tarixi vətənində muxtariyyətin elan edilməsi onların doğal haqqıdır. Məclis BMT-yə, Avropa Şurasına, ATƏT-ə, İslam Konfransı Təşkilatına və başqa beynəlxalq təsisatlara müraciət edərək tatarların bu seçimi barədə rəsmi bilgi veriblər.[10]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Etnologue report for Crimean Tatar
  2. "Всероссийская перепись населения 2002 года". http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463. İstifadə tarixi: 2009-12-24.
  3. Сайти расмии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон:Ҷилди 3. Ҳайати миллӣ ва донистани забонҳо, шаҳрвандии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон
  4. Krım tatarları İlham Əliyevdən kömək istədilər
  5. Krım tatarları deportasiyanın 70-ci ildönümünü Kiyev və Baxçasarayda qeyd ediblər
  6. Krım tatarları qayıdış üzrə nazirlik yaradılmasını istəyir
  7. Demoscope Weekly:ПРИНУДИТЕЛЬНЫЕ МИГРАЦИИ В ГОДЫ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ И ПОСЛЕ ЕЕ ОКОНЧАНИЯ (1939–1953)
  8. Депортация крымских татар как еще один геноцид в СССР
  9. Научно-просветительский журнал «Скепсис» :Депортация народов
  10. Krım tatarları muxtariyyət elan etdi

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]