I Pyotr
| I Pyotr rus. Пётр I Алексеевич |
||||
 |
||||
|
||||
|---|---|---|---|---|
| 27 aprel, 1682 — 22 oktyabr, 1725 | ||||
| Hakimiyyət şəriki: | V İvan (7 May, 1682 — 8 Fevral, 1725) | |||
| Sələfi: | III Fyodor | |||
| Xələfi: | I Yekaterina | |||
| Dini: | xristiyan-provaslav | |||
| Təvəllüdü: | 30 may və ya9 iyun 1672-ci il Rusiya, Moskva |
|||
| Vəfatı: | 28 yanvar və ya 8 fevral 1725-ci il (52 yaşında) Rusiya, Sankt-Peterburq, Petropavlov kilsəsi |
|||
| Atası: | Aleksey Romanov | |||
| Anası: | Nataliya Kirillovna | |||
| Həyat yoldaşı: | Yevdokiya Lopuxina Yekaterina Alekseyevna |
|||
| İmzası: |  |
|||
I Pyotr (rus. Пётр I Великий, Пётр Алексеевич Романов) — 1682-1721-ci illərdə çar və 1721-1725-ci illərdə Rusiya İmperiyasının imperatoru olmuşdur. Bu günə kimi o tarixdə ən görkəmli rus siyasətçisi və XVIII əsrdə Rusiyanın inkişafında əvəzedilməz işlər görmüş dövlət xadimi sayılır.
Mündəricat |
Hakimiyyəti [redaktə]
9 iyun 1672-ci ildə Moskvada Kremldə dünayaya göz açır. Rusiyanın gələcək imperatorunun atası, Aleksey Mixayloviçin bu 14-cü uşağı idi. Pyotrun anası Natalya Kirilovna Narışkin Alekseyin ikinci arvadı idi. 1676-cı ildə atasının və kicik qardaşının III Fyodorun vəfatından 4 il sonra gənc Pyotr özü də istəmədən ölkəsində gedən taxt davasının iştirakçısına çevrilir.
1682-ci ildə o ögey böyük qardaşı İvan ilə birlikdə çar olur. Hakimiyyət isə İvanın bacısı Sofiyanın əlində cəmləşir. 1689-cu iləd Sofiya hakimiyyətdən kənarlaşdırlandan sonra hakimiyyət tamamilə Pyotrun əlinə keçir. İvan isə formal olaraq ömrünün sonuna, 1696-cı ilə kimi Pyotr ilə birlikdə Rusiya şahzadəsi olur.
Rusiya monarxı kimi gənc Pyotr fəaliyyətinin ilk illərində Rus ordusunun yaradılması və inkişafı ilə məşğul olur. Onun gündəlik həyatı çoxlu sayda hərbi oyunlardan ibarət idi. Preobraşenskoyedə o əvvəlcə adi əsgər kimi xidmət edir. 1691-ci ildə gəmiçi Karsten brant "Rus hərbi dəniz donanmasının atası"nı təmir edir. Bu gəmi ilə I Pyotr ilk dəfə olaraq Kolomenskə səyahətə çıxır. İki il sonra o gəmi ilə Voloqdadan Arxanqelskə üzür. 1695-ci ildə rus sərkərdəsi Azova hücum edir. O, yalnız 1696-cı ildə ikinci həmlədən sonra məğlub olur.
1697-ci ilin avqustunda Pyotr Hollandiyaya gəmiqayırma üzrə təcrübə yığmağa gedir. Bunun üçün o bir neçə gün dəmirçi Kitin taxta evciyində yaşamalı olur. O Amsterdamda bir müddət yaşayır. 20 avqust 1697-ci ildə Pyotr burada yerləşən şərqi Hindistan firması olan bir müəssisədə Qerrit Klaesç Poel adlı bir ustanın yanında dülgər kimi işə başlayır. Burada o "Peter və Paul" freqatı üzərində işləməyə başlayır. O poeldən yaxşı şagird olduğu üçün bir sənəd alır.
Bu səyahətdə onu ən yaxın dostu Aleksandr Menşikov müşaiyət edirdi. Onunla yaxınlıq edən digər şəxs - Hollandiyaya səfir göndərilmiş (1697/98) Qenfer Fransız Lefort idi.
1698-ci ilin yayında Pyotr Moskvada baş verən üsyandan xəbər tutaraq təcili Moskvaya yollanır. Üsyanı qəddarcasına yatıran Pyotr tezliklə islahatlar aparmağa başalır və ölkəsini qərb standartlarına orientasiya etməyə cəhd göstərir. Onun başladığı böyük islahatlara böyük müəssisələrin tikilməsi, şəxsi müəssisələrinayradılması, təhsildə islahatlar, uzun saqqalların və köhnə rus paltarlarının gəzdilirlməinin qadağan edilməsi, idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və bürokratikləşdirilməsini götərmək olar.
İkinci Şimal müharibəsi (1700-1721) zamanı Pyotr böyük itki və məqlubiyyətlərə baxmayaraq 1709-ci ildə Poltava ətrafındakı döyüşlərdən sonra o Baltik dənizinə çıxış əldə edir və buarda Rusiyanın hökmranlığını təmin edir. Bu uğur diqər tərəfdən Türkiyə ilə müharibdə (1710–1711)məqlubiyyətin və Azovdan Rusiyanın əl çəkməsi hesabına başa gəlir.
1703-cü ildə Pyotr Sankt-Peterburq şəhərini salır. Bu şəhər 1710-ci ildə heç bir çar əmri olmadan Pyotr tərəfindən Rusiya imperiyasının paytaxtı adlandırılır.
1724-cü ilin payızında ağır xəstəlikdən sonra Pyotr uzun dəniz səyahətinə çıxır. Bu yol onu Şlüsselburqa aparır. Burada o Ladoqa kanalına çıxışı yoxlamaq istəyirdi. 5 noyabr Pyotr Sankt-Peterburqa qayıdır, ancaq o sahilə çıxamayaraq Finlandiya istiqamətində səyahətini davam etdirir. Onun məqsədi Laxta yaxınlığındakı silah fabrikinə getmək idi. Hava qaralanda dənizdə fırtına baş verir. Laxta gölünün yaxınlığında Pyotr çevrilmiş bir qayıq görür. Kronştadtdan olan matroslar və əsgərlər öz həyatları uğurunda mübarizə aparırdılar. Onlara kömək məqsədilə Pyotr bədəninin yarısına qədər soyuq suya girir. Buradan onun canfəşanlığı və özünə qarşı soyuqqanlılığı aydın görünür. 8 Fevral 1725-ci ildə 22 illik hökmranlıqdan sonra o, aldığı soyuqlamadan Sankt-Peterburqda vəfat edir.
-
26 yaşlı I Pyotrun Kneller tərəfindən işlənilmiş rəsmi
-
I Pyotr, 1717
-
İmperator Böyük Pyotrun portreti (1672–1725)
-
İmperator Böyük Pyotr iş zamanı
.jpg)
Apardığı islahatlar [redaktə]
Böyük Pyotr Rusiyada çoxlu sayda islahatlar həyata keçirərək Rusiyanı müasir ölkəyə çevrməyə çalışmışdır. Buraya onun daxil etdiyi Avropa platar stili, və uzun saqqal gəzdirməyin qarşısını almaq üçün o xüsusi vergi tətbiq edir. Avropada artıq "qeorqian" təqvimini qəbul edilməsinə baxmayaraq Pyotr Rusiyada "yulian" təqvimini tətbiq edir.
O, həmçinin Elmlər Akademiyasının yaranmasının təşəbbüskarı olur və yazı islahatı həyata keçirir. Sankt-Peterburq bir Avropa şəhəri olaraq yaradılır və inkişaf etdirilir. Texnika və elmdə də İ Pyotr o vaxt müasir nümunələrə əsaslanırdı. Rus Monarxı öz fəaliyyəti dövründə idarəetmdə bir çox islahatlar həyata keçirir. onun refor işinin əsasında Finlandiya reglementi dururdi. Bu reglement Rusiya reallığına uyğunlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilirdi. İlk dəfə olaraq yeni qanunlar işləyən bürqermayster, senat idarə üsullarını tətbiq edir və yerli orqanları təşkil edir. bundan əlavə onun hakimiyyəti dövründə Qərbdə olan ixtisas nazirliklərlə müqayisə oluna biləcək kollegiyalar yaradılır. tarixdə ən böyük nailiyyəti onun 1722-ci ildə dərəcə cədvəlinin işlənməsi idi. O İdarəetmə və hərbi sahədə fəaliyyət karyerasını 14 pilləyə bölür. Rus imperiyasının idarəetmə aparatı o dövrdə 4 Quberniya və 50 provinsiyadan təşkil olunmuşdur.
İqtisadiyyat [redaktə]
Pyotr merkantillistik bir iqtisadiyyat yaratmışdır. Buna əlavə olaraq Rusiyada manufaktura istehsalı güclü inkişaf etmişdir. Pyotr hakimiyyətə gəldikdə Rusiyada cəmi 10 manufaktura fəaliyyt göstərirdi. Sənayeini inkişafı uzun müharibə illəridnə hərbinin ehtiyacı ilə bağlı idi. Buna baxmayaraq çox məişət məhsulları istesal edən bir çox fabrik və manufakturalar da yaranır. Bəzi fabriklər hətta eksporta işləyirdilər. Bunların arasında Menşikovun güzgü fabriki də var idi. 1716-cı ildə Rusiyada ilk ipəyirən çarx tətbiq edilir. Ölümündən bir il öncə Pyotr bütün sahibsiz uşaqların peşəkarlar və fabrikalar tərəfindən öyrədilməsi üçün sərəncam verir. Onun vəfat etdiyi ildə Rusiyada 100 fabrik mövcud idi. Buraya 3000 işçisi olan Tula silah fabrikini aid etmək olar. Rusiyada metallurgiyanın inkişafında alman mütəxəssisi Baron fon Hennin aparıcı rol oynamışdır. Pyotrun vəfatı dövründə Rusiyanın büdcəsi 10 milyon rubl həcmində idi.
Kilsə [redaktə]
Tsar İ Pyotr rus Kilsəsini öz islahatlarına müxalifətçi bir tətfə kimi qörürdü. Ona görə də, o patriarx Adrian (1770) ölümündən sonra onun yerinin tutulmasına icarə vermir. Əsasən Pyotr köhnə dindarları (raskolnikləri) nifrət edirdi. Onların fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq üçün Pyotr çoxlu sayda qərarlar verir. 1719-cu ildə yezitlər rusiyadan didərgin salınırlar. 25 yanvar 1721-cu ildə Pyotr Rus ortodoks kiləsini tamamailə dövlətin nəzarəti altına alır. 1593-cü ildən fəaliyyət göstərən Moskva patriarxlığı dini kollegiya ilə əvəz edilir. Hökmranlığının sonundan bir il öncə Tsar İ Pyotr kilsələrə həlledici zərbə vurur.
Xarici siyasəti [redaktə]
Ordunu yenidən qurduqdan və hərbi dəniz donanmasını yaratdıqdan sonra Böyük Pyotr Böyük Şimal müharibəsində əvvəlcə baş verən uğuqsuzluqlara baxmayaraq İsveçi geri oturda bilir. Əvvəlcə İsveçə mənsub olan bir qalann əsasında o 1703-cü ildə Sankt-Peterburqu yaradır. Poltava ətrafındakı döyüşlərdə, 8 iyul 1709-cu ildə Pyotr İsveçrəyə dağıdıcı zərbə vururaraq onları məğlubiyyətə uğradır. Bununla Rusiyaya dünya dənizinə çıxmağa daha bir yol açılmış olur. Döyüşdən öncə Fridrix İ Filhelm və Pyotr arasında 1716-cı ildə dəyişmə müqaviləsi imzalanır. Burada söhbət həm də "Kəhrəba otağı"ndan gedir.Döyüşü qalib gəldikdən sonra Prussiyanın ərazisi artır, buna əlavə olaraq Pyotr Prussiya şahı Fridrix İ Filhelmə 55 əsgər bağışlayır. Bu əsgərlər Prussiya elitə ordusuna götürülür.ermƏniler məhz |pyotr terefinden azerbaycana kocurulmusdur.
Vəsiyyətnamə [redaktə]
Rus dövlətinin dövlətçilik tarixində çox önəmli mövqeyi ilə seçilən [1] Rusiya siyasətində maraqlı bir sənəd kimi diqqəti cəlb edir. Bu gün Rusiyada bu sənədin mövcudluğu inkar edilsə də "Vəsiyyətnamənin" mükəmməlliyi, deklarativ xarakteri, öz dövrü üçün dünya proseslərinə verdiyi siyasi traktovka Avropanın gələcək siyasi modelini formalaşdırmaq təklifləri və nəhayət böyük fatehlik iddiaları və s. belə bir "Vəsiyyətnamə"nin həqiqətən mövcud olduğunu sübut edir.
"Vəsiyyətnamə"də maraq doğuran əsas cəhətlərdən biri də dövlət başçısı kimi I Pyotrun dinə münasibətidir.
Ümumilikdə 12 bənddən ibarət olan bu sənədin IX bəndi həcmcə ən böyük olmaqla əsas hissəsi "məxfi qalsın" qrifi ilə verilib. Məhz bu bənddə I Pyotrun dinə mənfi münasibəti açıqlanaraq dinin dövlət işlərinə qarışması qadağan edilib. Sənəddə deyilir: "Bizim üləmalarımızın bu günə qədər dövlət işlərinə müdaxilə etməsi Rusiya dövlətinin tərəqqisinə mane olmuşdur. Mən öz səlahiyyət istiqlalımı izhar edərək onları dövlət işlərindən ayırdım, ruhanilərin dövlət işlərinə müdaxiləsini rədd etdim. İndi onlar adi bir dərəcədə qalmışlar və əl-qol aça bilmirlər. Mən bunu çox böyük zəhmət bahasına etdim. Ruhanilərin dövlət və millət işlərindən əllərini qısaldıb, onları kilsələrdə məhdudlaşdırdım"
"Vəsiyyətnamə"də diqqəti çəkən məqamlardan biri də İslam dininə, onun Sünni və Şiə təriqətlərinə məkrli münasibətidir. I Pyotr İslam təriqətlərinə millətlərarası münaqişələr törətmənin ən kəsərli vasitəsi, hərbi silah və sürsatın alternativi kimi önəm verir. Rusiyanı ən böyük dünya dövləti kimi görmək istəyən I Pyotr onun sərhədlərini Hindistandan Avropaya qədər genişləndirməyi, İstanbulun da Rusiyanın paytaxtı olmasını arzulayaraq məramını belə açıqlayır:
"Bu məqsədi (Rusiyanın dünya ağalığını həyata keçirməklə İstanbulun da paytaxt olmasını) həyata keçirmək üçün həmişə Türkiyə ilə İran arasında fitnə-fəsad törətmək, dava -dalaş yaratmaq lazımdır. Bu işdə sünni və şiə məzhəbləri arasındakı ixtilaflar böyük, kəskin silah və basılmaz ordudur. Rusiyanın nüfuzunu Asiyada qaldırmaq üçün sünni-şiə ixtilafları yaxşı bir vasitədir."
İran və Türkiyə arasında çaxnaşma salmağı planlaşdıran I Pyotr bu ölkələri Avropa ilə təmasdan məhrum etməyi vəsiyyət edərək xəbərdarlıq edirdi ki...
"Əgər bu ölkələrin (İran və Türkiyənin) müsəlmanları göz açıb hüquqlarını qansalar o, bizə böyük zərbə olar. Həm Türkiyə, həm də İranın din xadimlərini ələ almaq və onlar vasitəsi ilə sünni və şiə ixtilaflarını qızışdırmaq lazımdır."
Göründüyü kimi, I Pyotr dindən siyasi məqsədlərlə bəhrələnməyə çağırır, bir dinin iki təriqəti arasındakı ziddiyyətdən məharətlə istifadə edərək islamı sıxışdırıb xristianlığı genişləndirməyi vəsiyyət edir. I Pyotr bu yöndə məramını belə açıqlayır:
"İslam əqidəsini Asiyadan uzaqlaşdırmaq, xristian əqidəsini və mədəniyyətini orada ciddi təbliğ etmək, yaymaq zəruridir"[2].
1725-ci ildə yazılmış bu sənəd, yalnız 13 il sonra 1738-ci ildə elan edilmişdir[3]. Maraqlıdır ki, "Vəsiyyətnamə" də "Qafqaz xətti" anlamında yalnız Gürcüstan ölkəsi və İranın adı çəkilir. Burada "Azərbaycan" adına rast gəlmirik. "Vəsiyyətnamə"də oxuyuruq:
"Gürcüstan ölkəsi "Qafqaz xətti"nin yəni İranın şah damarıdır."
Fikrimizcə, İran dedikdə burada Azərbaycan da nəzərdə tutulur. O vaxtkı Rusiya üçün "Azərbaycan" adlı coğrafi məkan mövcud olsada "Azərbaycan" adlı dövlət mövcud deyildi. Azərbaycan İranın tərkib hissəsi kimi qəbul edilirdi. Ona görə də I Pyotr "məxfi qalsın" qrifi altında vəsiyyət edirdi ki,
"...siz vaxtı fövt etmədən Gürcüstanı və Qafqazı zəbt və işğal edib İranın daxili hakimlərini özünüzə xadim və müti ediniz".
I Pyotrun hələ sağlığında müxtəlif dövlət adamlarına tapşırıqları da "Vəsiyyətnamə"nin ruhu ilə yaxından səsləşir. 1723-cü il iyul ayının 21-də rus general-mayoru Matyuşkin Bakı xanına təslim olmaq barədə ultimatum verdi. Rədd cavabı alan general Bakını 5 gün gecə-gündüz atəşə tutduqdan sonra iyulun 26-da şəhərə girdi. I Pyotr general-mayor Matyuşkinə tapşırıq vermişdi ki, "müsəlmanları ruslar tərəfindən zəbt edilmiş Azərbaycan torpaqlarından köçürüb əvəzində orada rusları, erməniləri, yaxud digər xristian xalqlarından olan adamları yerləşdirsin". I Pyotr özünün İstanbuldakı səfiri Rumyantsevə isə tapşırmışdı ki, "əgər Osmanlı Türkiyəsi də etiraz etməzsə, ruslar tərəfindən zəbt edilmiş ərazilərdə yaşayan müsəlmanlar Osmanlı Türklərinin ölkəsinə köçə bilərlər. Bu məqsədlə türklərə hər vasitə ilə yol tapmaq lazımdır".
Əgər I Pyotr tezliklə vəfat etməsəydi, çox ehtimal ki, onun bu mənfur planları da baş tutacaqdı.
Tarixin gedişini diqqətlə izlədikdə məlum olur ki, I Pyotr ölsə də onun gələcək nəsillərə təlimatı olan "Vəsiyyətnamə"si Rus dövlətinin sonrakı rəhbərləri üçün də istiqamətverici sənəd olmuşdur.
1775-ci ildə Quba xanı Fətəli xan II Yekaterinanın Dərbəndə göndərdiyi rus çinovnikləri Qaraqozov və Batıryevə bildirmişdi ki, Rusiya dövləti Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmamalıdır. 1775-ci ilin əvvəlində II Yekaterina bir dəstə rus generalını öz sarayına dəvət edərək, Gürcüstanı və o vaxtlar mövcud olmayan Ermənistanı (Tarixi Azərbaycan torpaqlarını) müsəlman hökmdarlarının əlindən qoparmaq üçün xüsusi plan hazırlatdırmışdı. 1796-cı ildə Azərbaycana yürüş edərək 30 min nəfərlik ordu ilə Dərbənddən keçib Qubanı, Bakını, Salyan və Şamaxını tutan rus generalı qraf B.Zubov öz hökmdarlarından belə bir tapşırıq almışdı ki, "Muğanı ələ keçirdikdən sonra orada bir qala tikdirsin, adını "Yekaterina sert" ("Yekaterinanın ürəyi") qoysun və orada iki min cavan rus əsgəri məskunlaşdırsın, həmin gənc əsgərləri erməni və gürcü qızları ilə evləndirib onları xüsusi torpaq sahələri və silahla təmin etsin."
Tarixi araşdırmalar sübut edir ki, tarixin sonrakı dönəmlərində də Rus dövləti işğalçılıq yolu ilə ərazilərinin genişləndirilməsi siyasətini davam etdirmiş, bu zaman milli və dini amilləri önə çəkmiş, Qafqazda əsas hədəf kimi müsəlman-türk Azərbaycanını nişana almışlar.
XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqlarını zorla Rusiya ərazisinə qatan rus qoşunları müqavimət göstərənləri dərhal aradan qaldırır, onların ərazisində "Hərbi dairə" adlanan və çar zabitləri tərəfindən idarə olunan vahidlər yaradırdı. Qafqazın baş komandanı P.D.Sisianovun təklifi ilə Gəncə xanlığının ərazisi I Aleksandrın arvadının şərəfinə "Yelizavetpol dairəsi" adlandırılmışdı. P.D.Sisianov çarın bu barədəki fərmanını 1804-cü il martın 2-də Gəncənin Cümə məscidində oxumuşdu.
Çar hökuməti də 14 may 1805-ci il tarixli Kürəkçay müqaviləsini pozaraq 1822-ci ildə Qarabağ xanlığını bir siyasi amil kimi ləğv edib onu imperiyanın sıravi əyalətinə çevirmişdi...
Nəsli [redaktə]
| Ad | Doğumu | Ölümü | Qeydlər |
|---|---|---|---|
| Yevdokiya Lopuxina | |||
| Alexey Petroviç | 18 Fevral 1690 | 26 İyun 1718 | 1711-ci ildə Şarlotta Brunsvik-Volfenbüttel ilə evləndi; övladları oldu |
| Aleksandr Petroviç | 13 Oktyabr 1691 | 14 May 1692 | |
| Pavel Petroviç | 1693 | 1693 | |
| I Yekaterina ilə | |||
| Pavel Petroviç | 1704 | 1707 | |
| Pyotr Petroviç | 1705 | 1707 | |
| Yekaterina Petrovna | 7 Fevral 1707 | 1708 | |
| Anna Petrovna | 27 Yanvar 1708 | 15 May 1728 | 17250ci ildə, Karl Fridrix Holşteyn-Qottorp ilə evləndi, övladları oldu |
| Yelizaveta Petrovna | 29 Dekabr 1709 | 5 Yanvar 1762 | Aleksey Qriqoryeviç Razumovski ilə evləndi, övladı olmadı |
| Mariya Petrovna | 20 Mar5 1713 | 27 May 1715 | |
| Mar1arita Petrovna | 19 Sentyabr 1714 | 7 İyun 1715 | |
| Pyotr Petroviç | 15 Noyabr 1715 | 19 Aprel 1719 | |
| Pavel Petroviç | 13 Yanvar 1717 | 14 Yanvar 1717 | |
| Nataliya Petrovna | 31 Avqust 1718 | 15 Mart 1725 | |
| Pyotr Petroviç | 7 Oktyabr 1723 | 7 Oktyabr 1723 | |
| SƏLƏF III Fyodor |
 |
I Pyotr Romanovlar |
|
XƏLƏF I Yekaterina |
Mənbə [redaktə]
- İ Pyotrun imperiyasının yaranması (Рождение империи Петра I Великого (конец XVII — первая четверть XVIII в.)
- Klyuçevskiy, V.O. Rus tarixinin nəzəriyyəsi (В. О. Ключевский. Курс русской истории)
- Kostomarov, N.İ. Rus tarixi onun görkəmli xadimlərinin fəaliyyətlərinin təsvirində (Н. И. Костомаров. Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей)
- Solovyov S.M. Rusiyanın qədim tarixi (С. М. Соловьёв. История России с древнейших времён)
- Rusyianın keçmişi: İmperator İ Pyotrun əcdadları (Былое России: Предки императора Петра I Алексеевича Великого Романова (до 5-го поколения))
İstinadlar [redaktə]
- ↑ I Pyotrun məşhur "Vəsiyyətnaməsi" Vəsiyyətlərin bəndləri: Rusiya imperatoru I Pyotrun ölümündən bir neçə ay əvvəl (1725-ci ildə) rus xalqına yazdığı “Vəsiyyətnamə”sində aydın görünür. O, yazırdı ki, qoy mənim xalqım mənim bu vəsiyyətlərimə əməl etsin. Doğrudan da rus siyasətçiləri, Rusiyanın başçıları bu gün də həmin vəsiyyətlərə çox gözəl əməl edirlər. Elə bil ki, bu sözlər elə bu gün üçün deyilmişdir. “Vəsiyyətnamə” ilk dəfə 1738-ci ildə çap olunmuşdur. “...Bütün övladlarım bir-birindən sonra Avropa ölkələrində hökmran olacaqlar. Çünki Avropanın bütün dövlət quruluşu köhnəlmiş və qocalmışdır. Lakin rus səltənəti inkişaf edir. Bu inkişafı ağılla tapmışıq. Mən aşağıdakı “Vəsiyyətnamə”mi vəsiyyət şəklində yazıram ki, gələcək nəsillərimizin əlində təlimat olsun. 1. Rus dövləti həmişə müharibə müvazinəti hazırlamalı və çalışmalıdır ki, hazırlıq Rusiyanın tərəqqisinə səbəb olsun. 2. Mümkün qədər Avropa dövlətlərindən müharibə vaxtında hərbi sərkərdələri, sülh zamanı isə elm adamlarını Rusiyaya cəlb etməli. 3. Avropa ölkələri arasında fitnə-fəsad törətmək, ziddiyyət salmaq və bu işdə onların biri ilə əlbir olmaq lazımdır. Xüsusilə alman xalqı arasındakı iğtişaşlarda fəal mövqe tutmağa çalışmalı, çünki onlar bizimlə həmsərhəd və bitişikdir. 4. Polşada iğtişaş və qarışıqlıq salmalı, onların əyanlarına xəsislik etmədən rüşvət verib, dəyanətini pozmalı, dövlət işinə zərbə vurmalı, Moskvadan əsgər gətirib orada yerləşdirməli, əgər başqa dövlətlər bizim bu tədbirimizə etiraz edərlərsə, Polşadan bir parça kəsib onlara sükut payı verməli; iş tamam olandan sonra isə o parçanı geri almalı, rus səltənətini möhkəmləndirməli. 5. Mümkün qədər İsveç, Norveç ölkələrində bir istinad məntəqəsi əldə etməli. Onların valisi əlimizdə olarsa, çalışın ki, İsveç, Norveç, Danimarkaya düşmənçilik toxumu səpsin. 6. Rusiya şahzadələri həmişə Almaniya əsilzadələrindən, nüfuzlu adamlardan, valilərdən, rütbə sahiblərindən qız almağı unutmamalıdır. Belə qohumluq bizə həmişə fayda verər. 7. İngilis hökuməti ilə ittifaqda olub, əlaqəni möhkəmləndirin. Çünki bu ticarət işində və dövlətin idarə edilməsində fayda verər. Gəmi qayırmağa gərək olan bütün ləvazimat onlardan alınacaqdır. Bu əlaqə həm silah, həm də gəmiçilik üçün faydalıdır. 8. Rusiya dövlətinin hüdudu Avropadan şimala – Baltik dənizinə, cənubdan isə Qara dənizə qədər olmalıdır. Bunu mühafizə etmək və rus sərhəddini genişləndirmək övladlarımın vəzifəsidir. 9. Rusiya dövlətini o zaman dünya dövləti adlandırmaq olar ki, onun paytaxtı Asiya və Avropa xəzinələrinin açarı olan İstanbul olsun. Tez və vaxtında çalışıb, İstanbula sahib olan şah, dünyada ilahi şah olacaq. Bu məqsədi həyata keçirmək üçün həmişə Osmanlı ilə İran arasında fitnə-fəsad törətmək, dava-dalaş yaratmaq lazımdır. Bu işdə sünni və şiə məzhəbləri arasındakı ixtilaflar böyük, kəskin silah və qarşısıalınmaz ordudur. Rusiyanın nüfuzunu Asiyada qaldırmaq üçün sünni-şiə ixtilafları yaxşı bir vasitədir. Osmanlı ilə İran dövlətləri arasındakı müvazinəti fitnə-fəsadla elə pozmaq lazımdır ki, onlar bir-biri ilə dil tapa bilməsinlər. Həm İran, həm də Osmanlıya Avropa xalqları ilə təmas tapmağa imkan verməmək lazımdır. Əgər bu ölkələrin müsəlmanları göz açıb hüquqlarını başa düşsələr, o bizə böyük zərbə olar. Həm Osmanlı, həm də İranın din xadimlərini ələ almaq və onların vasitəsilə sünni-şiə ixtilaflarını qızışdırmaq lazımdır. Osmanlını Avropadan ayırmaq lazımdır. Bizim üləmalarımızın bu günə qədər dövlət işlərinə müdaxilə etməsi Rusiya dövlətinin tərəqqisinə mane olmuşdur. Mən öz səlahiyyətimdən istifadə edərək, onları dövlət işlərindən ayırdım, ruhanilərin dövlət işlərinə müdaxiləsini rədd etdim. İndi onlar adi bir vəziyyətdə qalmışlar və əl-qol aça bilmirlər. Mən bunu çox böyük zəhmət bahasına etdim. Ruhanilərin dövlət və millət işlərindən əllərini qısaldıb, onları kilsələrdə məhdudlaşdırdım. Bundan əlavə, cürbəcür tədbirlər lazımdır ki, İran ölkəsi günü-gündən pulsuz, ticarətsiz qalsın. Xülasə, İranı həmişə tənəzzülə sövq edib, tabe halda saxlamaq lazımdır ki, Rusiya dövləti istədiyi vaxt onu zəhmətsiz məhv etməyə qadir olsun. Amma Osmanlı dövləti məhv olmadan, İranın canını almağımız məsləhət deyildir. Gürcüstan ölkəsi Qafqaz xəttinin, yəni İranın şah damarıdır. Rusiyanın təsəllüt neştəri həmin damara yetişərsə, fil-fövr ürəyindən zəif qanı açılacaq və onu elə bihal edəcəkdir ki, min Əflatun dirilib gəlsə də, onu islah eləyib sağalda bilməz. O vaxt İran ölkəsi Rusiya şahlarına dəvə kimi müti olacaqdır və Osmanlının axırıncı şöləsi sönəcəkdir. Maddi ehtiyaclar zonası olan Osmanlının işini qurtardıqdan sonra İranı çətinlik çəkmədən məhv etmək və başını kəsmək mümkündür. Ona görə də siz vaxtı fövt etmədən Gürcüstanı və Qafqazı zəbt və işğal edib, İranın daxili hakimlərini özümüzə xadim və müti etməlisiniz. Ondan sonra Hindistana qəsd etməli. O məmləkət çox böyük və geniş bir ticarət yeridir. Oranı ələ keçirmiş olsanız, İngiltərə vasitəsilə hasil olunan pul və gəlir əvvəlkindən çox Hindistandan ixrac olunar. Hindistanın açarı Türkiyənin paytaxtıdır. Nə qədər bacarırısınız Qırğız, Xivə və Buxara səhraları tərəfindən irəliləyin ki, məqsədiniz sizə yaxınlaşsın. Vaxt itirməyin, eyni zamanda tələsmək və əcələ yetməkdən imtina edin. Avstriya dövləti ilə zahirdə dost olmalı, elə bir tədbir görməli ki, Almaniya və Avstriya get-gedə əldən düşsün. Bu şərtlə ki, Avstriya bu yoldaşlıqdan (bizimlə olan yoldaşlıqdan) fayda hasil edə bilməsin. Bu işdə iki yol var: biri Avstriyanı başqa bir tərəfdə məşğul etmək, biri də Avstriyaya Osmanlı torpaqlarından bir parça vermək ki, onun geri alınması asan olsun. 10. Yunanlarla sülh və dostluqla rəftar etməli. Müharibə zamanı onlar sizə imdad edərlər (çünki yunanlar Türkiyədən həmişə zərər görmüşlər). 11. İsveç, Norveç, Osmanlı və İranı, Polşanı istila etdikdən sonra, İtaliya və Fransa ilə müttəfiq olub əlaqəyə girin. Əgər onlardan hər hansı birisi dostluğunuzu qəbul etməsə, onda bir vasitə ilə o yeri və əyalətləri məhv ediniz. Bu yerləri ələ keçirdikdən sonra dünya hökmranı olarsınız. 12. Əgər yuxarıda qeyd olunan ölkələrdən biri müharibəni qəbul etməzsə, elə bir tədbir görmək ki, bu iki hökumətin (İtaliya və Fransa) arasında fitnə-fəsad vaqe olsun. Bu vəchlə get-gedə onlardan biri aradan götürülüb bərbad olar. Qalmış hökumətləri tərac edib, zəhmət çəkmədən bütün Avropa üzərində hökmranlıq edərsiniz. İşin axırında sair ölkələrin hamısını öz məmləkətinizə ilhaq edib dünyaya sahib olarsınız.
- ↑ "Dirilik" jurnalı, 1916
- ↑ "Aydınlıq" qəzeti, 31 dekabr 1991-ci il, səh. 2.
 |
Commonsda I Pyotr ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var. |
