I Pyotr

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
I Pyotr
rus. Пётр I Алексеевич
I Pyotr
Bayraq
İmperator
Bayraq
27 aprel, 1682 — 22 oktyabr, 1725
Hakimiyyət şəriki: V İvan (7 may, 1682 — 8 fevral, 1725)
Sələfi: III Fyodor
Xələfi: I Yekaterina
 
Dini: xristiyan-provaslav
Təvəllüdü: 30 may və ya9 iyun 1672(1672-06-09)
Rusiya, Moskva
Vəfatı: 28 yanvar və ya 8 fevral 1725 (52 yaşında)
Rusiya, Sankt-Peterburq, Petropavlov kilsəsi
Atası: Aleksey Romanov
Anası: Nataliya Kirillovna
Həyat yoldaşı: Yevdokiya Lopuxina
Yekaterina Alekseyevna
 
İmzası: İmzası

I Pyotr (rus. Пётр I Великий, Пётр Алексеевич Романов) — 1682-1721-ci illərdə çar və 1721-1725-ci illərdə Rusiya İmperiyasının imperatoru olmuşdur. Bu günə kimi o tarixdə ən görkəmli rus siyasətçisiXVIII əsrdə Rusiyanın inkişafında əvəzedilməz işlər görmüş dövlət xadimi sayılır.

Hakimiyyəti[redaktə]

9 iyun 1672-ci ildə Moskvada Kremldə dünyaya göz açır. Rusiyanın gələcək imperatorunun atası, Aleksey Mixayloviçin bu 14-cü uşağı idi. Pyotrun anası Natalya Kirilovna Narışkin Alekseyin ikinci arvadı idi. 1676-cı ildə atasının və kicik qardaşı III Fyodorun vəfatından 4 il sonra gənc Pyotr özü də istəmədən ölkəsində gedən taxt davasının iştirakçısına çevrilir.

1682-ci ildə o ögey böyük qardaşı İvan ilə birlikdə çar olur. Hakimiyyət isə İvanın bacısı Sofiyanın əlində cəmləşir. 1689-cu ildə Sofiya hakimiyyətdən kənarlaşdırlandan sonra hakimiyyət tamamilə Pyotrun əlinə keçir. İvan isə formal olaraq ömrünün sonuna, 1696-cı ilə kimi Pyotr ilə birlikdə Rusiya şahzadəsi olur.

Rusiya monarxı kimi gənc Pyotr fəaliyyətinin ilk illərində ordunun yaradılması və inkişafı ilə məşğul olur. Onun gündəlik həyatı çoxlu sayda hərbi oyunlardan ibarət idi. Preobraşenskoyedə o əvvəlcə adi əsgər kimi xidmət edir. 1691-ci ildə gəmiçi Karsten Brant "Rus hərbi dəniz donanmasının atası"nı təmir edir. Bu gəmi ilə I Pyotr ilk dəfə olaraq Kolomenskə səyahətə çıxır. İki il sonra o gəmi ilə Voloqdadan Arxanqelskə üzür. 1695-ci ildə rus sərkərdəsi Azova hücum edir. O, yalnız 1696-cı ildə ikinci həmlədən sonra məğlub olur.

Pyotr uşaqlıqda

1697-ci ilin avqustunda Pyotr Hollandiyaya gəmiqayırma üzrə təcrübə yığmağa gedir. Bunun üçün o bir neçə gün dəmirçi Kitin taxta evciyində yaşamalı olur. O Amsterdamda bir müddət yaşayır. 20 avqust 1697-ci ildə Pyotr burada yerləşən şərqi Hindistan firması olan bir müəssisədə Qerrit Klaesç Poel adlı bir ustanın yanında dülgər kimi işə başlayır. Burada o "Peter və Paul" freqatı üzərində işləyir. O Poeldən yaxşı şagird olduğu üçün bir sənəd alır.

Bu səyahətdə onu ən yaxın dostu Aleksandr Menşikov müşayiət edirdi. Onunla yaxınlıq edən digər şəxs - Hollandiyaya səfir göndərilmiş (1697/1698) Qenfer Fransız Lefort idi.

1698-ci ilin yayında Pyotr Moskvada baş verən üsyandan xəbər tutaraq təcili Moskvaya yollanır. Üsyanı qəddarcasına yatıran Pyotr tezliklə islahatlar aparmağa başlayır və ölkəsini qərb standartlarına orientasiya etməyə cəhd göstərir. Onun başladığı böyük islahatlara misal kimi böyük müəssisələrin tikilməsini, şəxsi müəssisələrin yaradılmasını, təhsildə islahatların aparılmasını, uzun saqqalların və köhnə rus paltarlarının gəzdilirlməsinin qadağan edilməsini, idarəetmənin mərkəzləşdirilməsini və bürokratikləşdirilməsini götərmək olar.

İkinci Şimal müharibəsi (1700-1721) zamanı Pyotr böyük itki və məqlubiyyətlərə baxmayaraq 1709-cu ildə Poltava ətrafındakı döyüşlərdən sonra Baltik dənizinə çıxış əldə edir və burada Rusiyanın hökmranlığını təmin edir. Bu uğur digər tərəfdən Osmanlı ilə müharibədə (1710–1711) məqlubiyyətin və Azovdan Rusiyanın əl çəkməsi hesabına başa gəlir.

1703-cü ildə Pyotr Sankt-Peterburq şəhərini salır. Bu şəhər 1710-ci ildə heç bir çar əmri olmadan Pyotr tərəfindən Rusiya imperiyasının paytaxtı adlandırılır.

Petropavlovsk kilsəsində Böyük Pyotrun tabutu (sağdakı)

1724-cü ilin payızında ağır xəstəlikdən sonra Pyotr uzun dəniz səyahətinə çıxır. Bu yol onu Şlüsselburqa aparır. Burada o Ladoqa kanalına çıxışı yoxlamaq istəyirdi. 5 noyabr Pyotr Sankt-Peterburqa qayıdır, ancaq o sahilə çıxamayaraq Finlandiya istiqamətində səyahətini davam etdirir. Onun məqsədi Laxta yaxınlığındakı silah fabrikinə getmək idi. Hava qaralanda dənizdə fırtına baş verir. Laxta gölünün yaxınlığında Pyotr çevrilmiş bir qayıq görür. Kronştadtdan olan matroslar və əsgərlər öz həyatları uğrunda mübarizə aparırdılar. Onlara kömək məqsədilə Pyotr bədəninin yarısına qədər soyuq suya girir. Buradan onun canfəşanlığı və özünə qarşı soyuqqanlılığı aydın görünür. 8 fevral 1725-ci ildə 22 illik hökmranlıqdan sonra o, aldığı soyuqlamadan Sankt-Peterburqda vəfat edir.

Apardığı islahatlar[redaktə]

Böyük Pyotr Rusiyada çoxlu sayda islahatlar həyata keçirərək Rusiyanı müasir ölkəyə çevrməyə çalışmışdır. Avropa paltar stilinə keçidi təmin etmək və uzun saqqal gəzdirməyin qarşısını almaq üçün o xüsusi vergi tətbiq edir. Avropada artıq "qeorqian" təqvimini qəbul edilməsinə baxmayaraq Pyotr Rusiyada "yulian" təqvimini tətbiq edir.

O, həmçinin Elmlər Akademiyasının yaranmasının təşəbbüskarı olur və yazı islahatı həyata keçirir. Sankt-Peterburq bir Avropa şəhəri olaraq yaradılır və inkişaf etdirilir. Texnika və elmdə də I Pyotr o vaxt müasir nümunələrə əsaslanırdı. Rus monarxı öz fəaliyyəti dövründə idarəetmədə bir çox islahatlar həyata keçirir. Onun islahatlarının əsasında Finlandiya reglementi dururdu. Bu reglement Rusiya reallığına uyğunlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilirdi. İlk dəfə olaraq yeni qanunlar işləyən bürqermayster, senat idarə üsullarını tətbiq edir və yerli orqanları təşkil edir. Bundan əlavə onun hakimiyyəti dövründə Qərbdə olan ixtisas nazirliklərlə müqayisə oluna biləcək kollegiyalar yaradılır. Tarixdə ən böyük nailiyyəti onun 1722-ci ildə dərəcə cədvəlinin işlənməsi idi. O idarəetmə və hərbi sahədə fəaliyyət karyerasını 14 pilləyə bölür. Rusiya İimperiyasının idarəetmə aparatı o dövrdə 4 quberniya və 50 provinsiyadan təşkil olunmuşdur.

İqtisadiyyat[redaktə]

Pyotr merkantillistik bir iqtisadiyyat yaratmışdır. Buna əlavə olaraq Rusiyada manufaktura istehsalı güclü inkişaf etmişdir. Pyotr hakimiyyətə gəldikdə Rusiyada cəmi 10 manufaktura fəaliyyət göstərirdi. Sənayenin inkişafı uzun müharibə illərində hərbinin ehtiyacı ilə bağlı idi. Buna baxmayaraq çoxlu sayda məişət məhsulları istehsal edən bir çox fabrik və manufakturalar da yaranır. Bəzi fabriklər hətta ixraca işləyirdilər. Bunların arasında Menşikovun güzgü fabriki də var idi. 1716-cı ildə Rusiyada ilk ipəyirən çarx tətbiq edilir. Ölümündən bir il öncə Pyotr bütün sahibsiz uşaqların peşəkarlar və fabrikalar tərəfindən öyrədilməsi üçün sərəncam verir. Onun vəfat etdiyi ildə Rusiyada 100 fabrik mövcud idi. Buraya 3000 işçisi olan Tula silah fabrikini aid etmək olar. Rusiyada metallurgiyanın inkişafında alman mütəxəssisi Baron fon Hennin aparıcı rol oynamışdır. Pyotrun vəfatı dövründə Rusiyanın büdcəsi 10 milyon rubl həcmində idi.

Kilsə[redaktə]

Çar I Pyotr rus kilsəsini öz islahatlarına müxalif bir qüvvə kimi görürdü. Ona görə də, o patriarx Adrianın (1770) ölümündən sonra onun yerinin tutulmasına icazə vermir. Əsasən Pyotr köhnə dindarlara (raskolnikləri) nifrət edirdi. Onların fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq üçün Pyotr çoxlu sayda qərarlar verir. 1719-cu ildə yezuitlər Rusiyadan didərgin salınırlar. 25 yanvar 1721-cu ildə Pyotr rus ortodoks kilsəsini tamamailə dövlətin nəzarəti altına alır. 1593-cü ildən fəaliyyət göstərən Moskva patriarxlığı dini kollegiya ilə əvəz edilir. Hökmranlığının sonundan bir il öncə I Pyotr kilsələrə həlledici zərbə vurur.

Xarici siyasəti[redaktə]

Ordunu yenidən qurduqdan və hərbi dəniz donanmasını yaratdıqdan sonra Böyük Pyotr Böyük Şimal müharibəsində əvvəlcə baş verən uğursuzluqlara baxmayaraq İsveçi geri oturda bilir. Əvvəlcə İsveçə mənsub olan bir qalanın əsasında o 1703-cü ildə Sankt-Peterburqu yaradır. Poltava ətrafındakı döyüşlərdə, 8 iyul 1709-cu ildə Pyotr İsveçrəyə dağıdıcı zərbə vururaraq onları məğlubiyyətə uğradır. Bununla Rusiyaya dünya dənizinə çıxmağa daha bir yol açılmış olur. Döyüşdən öncə Fridrix I Filhelm və Pyotr arasında 1716-cı ildə dəyişmə müqaviləsi imzalanır. Burada söhbət həm də "Kəhrəba otağı"ndan gedir. Döyüşü qalib gəldikdən sonra Prussiyanın ərazisi artır, buna əlavə olaraq Pyotr Prussiya şahı Fridrix I Filhelmə 55 əsgər bağışlayır. Bu əsgərlər Prussiya elit ordusuna götürülür.

Vəsiyyətnamə[redaktə]

I Pyotrun vəsiyyətnaməsi Rusiya dövlətinin dövlətçilik tarixində çox önəmli mövqeyi ilə seçilən, Rusiya siyasətində maraqlı bir sənəd kimi diqqəti cəlb edir. Bu gün Rusiyada bu sənədin mövcudluğu inkar edilsə də "vəsiyyətnamə"nin mükəmməlliyi, deklarativ xarakteri, öz dövrü üçün dünya proseslərinə verdiyi siyasi traktovka Avropanın gələcək siyasi modelini formalaşdırmaq təklifləri və nəhayət, böyük fatehlik iddiaları və s. onun həqiqətən mövcud olduğunu sübut edir.

Nəsli[redaktə]

Birinci həyat yoldaşı Yevdokiya Lopuxina
İkinci həyat yoldaşı Marta Skavronskaya (I Yekaterina)
Ad Doğumu Ölümü Qeydlər
Yevdokiya Lopuxina
Alexey Petroviç 18 fevral 1690 26 iyun 1718 1711-ci ildə Şarlotta Brunsvik-Volfenbüttel ilə evləndi; övladları oldu
Aleksandr Petroviç 13 oktyabr 1691 14 may 1692  
Pavel Petroviç 1693 1693  
I Yekaterina ilə
Pavel Petroviç 1704 1707  
Pyotr Petroviç 1705 1707  
Yekaterina Petrovna 7 fevral 1707 1708  
Anna Petrovna 27 yanvar 1708 15 may 1728 1725-ci ildə Karl Fridrix Holşteyn-Qottorp ilə evləndi, övladları oldu
Yelizaveta Petrovna 29 dekabr 1709 5 yanvar 1762 Aleksey Qriqoryeviç Razumovski ilə evləndi, övladı olmadı
Mariya Petrovna 20 mart 1713 27 may 1715  
Marqarita Petrovna 19 sentyabr 1714 7 iyun 1715  
Pyotr Petroviç 15 noyabr 1715 19 aprel 1719  
Pavel Petroviç 13 yanvar 1717 14 yanvar 1717  
Nataliya Petrovna 31 avqust 1718 15 mart 1725  
Pyotr Petroviç 7 oktyabr 1723 7 oktyabr 1723