Gilan ostanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Gilan - İranın şimal-qərbində ostan.

Tarix[redaktə]

1952-ci ildə Şərqi Azərbaycan ostanı ərazisi və əhalisinin bir qismi hesabına ayrıca Gilan ostanı təşkil edilmişdir.[1] Astara və Talış şəhristanları etnik cənubi Azərbaycan topraqlarına daxildir.

Ərazi[redaktə]

Gilan ostanı
Gilan vilayətinin bölgələri

Ostan Xəzər dənizinin qərbində yerləşir.Gilan ostanının ərazisi 14.106 km²[2] (İSM-nə görə 14.042 km²)[3]-dir.

Əhali[redaktə]

Əhalisi 2006 - cı il siyahıya almasına əsasən 669,221 ailədə 2.381.063 nəfərdir [4][5] .

Milli tərkib[redaktə]

2010-cu ildə Gilan ostanında əhalinin
ana dilinə əsasən etnik tərkibi[6]
etnik qrup nisbəti
Şimallılar (Giləklər, Talışlar, Mazandaranlılar, Türkmənlər)
  
85.90%
Azərbaycanlılar
  
7.90%
Farslar
  
4.50%
Kürdlər
  
0.90%
Ərəblər
  
0.20%
Təsniflənməmiş
  
0.60%
  • Ümumi: Ostan əhalisinin çoxluğu giləklərdən[7] ibarətdir . Geridə qalan əhalini Azərbaycan türkləri, talışlar, tatlar, kürdlər, türkmənlər, yunanlar, ermənilər, farslar, yəhudilər, Hind-Avropa dil ailəsinə aid olan bir neçə köçəri kiçik etnik qrup (Sasani , Ağacani və sairə) və qaraçılar təşkil etməkdədir .[8] Giləklər, Azərbaycan türkləri, talışlar, tatlar və kürdlər etnik ərazi areallarına malikdirlər, yəni kompakt halda həm kəndlərdə həm də şəhərlərdə məskunlaşmışdırlar . Farslar, yunanlar, türkmənlər, ermənilər və yəhudilər dağılmış şəkildə yalnız şəhərlərdə yaşamaqdadırlar .
  • Giləklər: Gilan ostanında ən böyük etnik qrup giləklərdir. Giləklər ana dil olaraq giləkcə, ikinci dil olaraq farsca danışırlar. Gilək dilinin dialektləri[9]: Qaleşi, Rəşti, Rudbari, Someye Sarayi, Lahicani, Langrudi, Rudsari, Bəndər Ənzəli, Fuməni. Tarixən Təbəri dili adlandırılmış Mazandaran dili ilə Gilək dili olduqca yaxındır.[9] Anadili və ya ikinci dil olaraq 3,000,000 nəfər gilək dilində danışmaqdadır.[10]
  • Azərbaycan türkləri:Azərbaycan vilayətlərindən Talış şəhristanının şəhərlərinə güclü miqrasiya nəticəsində talış və gilək dilləri öz mövqelərini itirərək öz yerlərini türkcəyə verirlər.[10]
  • Talışlar: Etnologue[11]-nin verdiyi təxminə görə 1993-cü ilə əsasən Gilanda talış dilində danışanların sayı təxminən 112,000 nəfərdir. DAK-ın yayınladığı məlumatlara əsasən hazırda 2012-ci ildə Gilan ostanında 200,000 nəfər talış əsilli əhali yaşamaqdadır.[12] İran İslam Respublikasının rəsmi dövlət saytlarından biri olan National Portal for Electronic Services of İran-a əsasən İran və Azərbaycan Respublikalarında toplam 500,000 nəfər talış əsilli əhali yaşayır.[13]
  • Tatlar:
  • Kürdlər: Kürd əsilli əhali üç müxtəlif tarixi mərhələdə Gilan ostanında məskunlaşmışdır.[14] Onlardan ilk mərhələdə gələnləri rişvan tayfasına mənsub insanlar təşkil edir.[14] XVII əsrin əvvəllərində 1622-1623-cü illərdə İrak torpaqlarını yenidən tamamiylə Səfəvilər İmperiyasının tərkibinə qaytaran I Şah Abbas tərəfindən Osmanlı tərəfində Səfəvi dövlətinə qarşı savaşmış ancaq müharibədə yenilərək tabe edilmiş və o zaman indiki Ərbil vilayətinin dağlıq bölgələrində yaşayan köçəri kürd tayfalarını Səfəvi dövlətinin ucqar sərhəd bölgələrinə sürgün etdirmişdir. O zaman Ərbil ətrafında yaşayan Rişvan (digər deyilişləri-Reşvan, Reşvand, Raşvand, Rəşvənd və s.) tayfası da Gilan vilayətinə sürgün olunmuşdur. Müəyyən iddialara əsasən Rişvan tayfası türk kökənlidir.[15][16][17] Rişvan tayfasından olan əhali Siyahkəl şəhristanının Deyləman bəxşində, Rudbar şəhristanının Amarlu (əslində Ömərli) bəxşində, Rudbar şəhristanının Rəhmətabad və Blukat bəxşində yaşamaqdadırlar.[14] 2-ci mərhələdə gələnləri Nadir şah (1736-1747) hakimiyyəti dövründə Xorasanın Quçan bölgəsindən buraya köçürmüşdür, onlar isə Rudbare Zeytun bölgəsində bəzi kəndlərdə yaşayırlar. 3-cü mərhələdə gələnlərin isə burada məskunlaşması XX əsrin əvvələrinə təsadüf edir. Bu mərhələdə gələnlər Kirmanşah ostanı ərazisindən buraya Ruslara qarşı mübarizədə istifadə edilmək üçün yerləşdirilmişdilər, onlar az saylıdırlar və hazırda Siyahkəl şəhristanının kənd əraziləri qismən bu kürdlərlə məskunlaşdırılmışdır.[14]
Gilan ostanı
Bölgə (Şəhristan) Əhalisi (2006 s.a.) Ərazisi (km²) Etnik çoxluq Digər millətlər
Astara 79,416[18] 432[19] Azər. türkü[20][19] Gilək[19], Talış[19], Erməni[19], Xələj[19].
Talış 179,499[18] 291,9[21] tatlar[21], Talış[21] Azər. türkü[10], Gilək[10]
Rizvanşəhr 64,193[18] 783,5[22] Talış[22], Gilək[22] Azər. türkü[23]
Masal 47,648[18] 633[24] Talış[24][25] Gilək, Azər. türkü
Sümeye Sara 129,628[26] 572,9[27] Gilək[27] m/y
Bəndər Ənzəli 130,851[18] 304,7[28] Azər. türkü[29][20] Gilək[29]
Fumən 96,788[18] 777,9[30] Gilək[31] Talış, Azər. türkü
Rəşt 847,680[18] 127,2[32] Gilək[32] Azər. türkü[20], Fars[32], Erməni[32]
Şəft 63,375[18] 586,9[33] Gilək[34] Talış[34], Azər. türkü
Astanə Əşrəfiyə 107,801[18] 42,8[35] Gilək[35] m/y
Rudbar 101,884[18] 237,2[36] tatlar[36][20] Talış[36], Kürd[36][20], Azər. türkü[37][36] və Gilək[36]
Siyahkəl 46,991[18] 1088[38] Gilək[38] kürd[14]
Amlaş 46,108[18] 410[39] m/y m/y
Lahican 161,491[18] 436,7[40] Gilək[40] m/y
Ləngrud 133,133[18] 438[41] Gilək[41] m/y
Rudsər 144,576[18] 1331,1[42] Gilək[42] m/y

İstinadlar[redaktə]

  1. Azərbaycanlıların və digər Türkdilli Xalqların əməkdaşlıq Mərkəzi :İtirilən Azərbaycan torpaqları
  2. World Gazetteer :Divisions administratives of İran
  3. (Farsca:پورتال - مرکز آمار ایران) Portal - Statistical Center of Iran (Markaz-e Amar-e Iran) :گیلان
  4. İranın amar mərkəzi 2006-inci il
  5. Statoids.com :Provinces of Iran
  6. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۶۷۷/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان گیلان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱-۶۰-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۸۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  7. Majzooban.org :A Paradise : Gilan , North of Iran:...The majority of the population speaks Gilaki as their first language while many children, particularly in the cities, tend to use Standard Persian amongst themselves. Gilan has some Azerbaijani-speaking people in Astara and Manjil. The northern part of the province is inhabited by Talesh people. The Kurdish language is used by some Kurds who have moved from Arbil to the Amarlu region. The language of Rudbar is Tati. Gilanis call themselves gilamard, which is a combination of 'Gil' and 'Amard.'
  8. Science Alert :Factors Affecting the Success of Fisheries Co-Management as Perceived by Guilan`s Fishermen
  9. 9,0 9,1 Ethnologue report for language code :glk
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Encyclopædia Iranica: Donald Stilo :GĪLĀN x. LANGUAGES--Originally Published: December 15, 2001
  11. Etnologue report for language code :tly
  12. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi (DAK): GAMOH Umumi Əlaqələr Məsulu Məmməd GOLAN :İranda yaşayan Azərbaycanlı ve digər Türklərin sayı---yayınlanma tarixi: 07.01.2012
  13. National Portal for Electronic Services of İran (farsca: درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران): About İran :People
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Encyclopædia Iranica: Christian Bromberger :GILĀN xiv. Ethnic Groups--Originally Published: November 12, 2010
  15. Kahta ilçesi Adıyaman ili , Nemrut ve Menzil hakkında her şey - Kahtanet.com :Rişvan aşiretinin kökeni Kürt değil, Türk
  16. Gurmanc ve Kürtlerin Kökeni - Gurmanc.com :Rişvan (Reşvanlılar, Reşi, Rışan, Rışi), Aşiretinin Kökenleri
  17. Kalemler ve Kılıçlar :Kürtleşen Türk boyları
  18. 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 18,13 18,14 World Gazetteer :Gīlān: Administrative Divisions (population and area)
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Astara (county)
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Guilan İnformation : People and culture:...themselves and also guilan has large Azeri speaking population in the city,s like Anzali, Astara, Rasht, Masouleh .
  21. 21,0 21,1 21,2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Talesh (county)
  22. 22,0 22,1 22,2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Rezvanshahr (county)
  23. İran Radio Culture (İRİB - English Radio)-Department in Guilan :شهر رضوانشهر
  24. 24,0 24,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Masal (county)
  25. Encyclopædia Iranica :MĀSĀL
  26. "Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)" (Excel)
  27. 27,0 27,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Somesara (county)
  28. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Anzali (county)
  29. 29,0 29,1 Encyclopædia Iranica :ANZALĪ
  30. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Fouman (county)
  31. Encyclopædia Iranica :FŪMAN
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Rasht (county)
  33. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Shaft (county)
  34. 34,0 34,1 Encyclopædia Iranica :ŠAFT
  35. 35,0 35,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Astaneh Ashrafiyeh (county)
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Roudbar (county)
  37. Iran Review :Iran's Heritage : A Paradise, Gilan North of Iran:...Compiled By Deputy Editor of Iran Review-Firouzeh Mirrazavi
  38. 38,0 38,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Siyahkal (county)
  39. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Amlash (county)
  40. 40,0 40,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Lahijan (county)
  41. 41,0 41,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Langroud (county)
  42. 42,0 42,1 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Roudsar (county)

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]