Qəzvin ostanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qəzvin vilayəti


Coğrafiya[redaktə]

Qəzvin bölgəsi(ostanı)

Coğrafi mövqeyinə əsaslanaraq, Qəzvin vilayəti (ostanı) körpü rolunu oynayır: ölkənin paytaxtını şimal və qərb rayonları, Avropa və Qafqaz ölkələri ilə birləşdirir. Kənd təsərrüfatının inkişafı üçün uyğun şəraiti vardır. Coğrafi baxımdan Qəzvin ostanı 2 dağlıq və düzənlik hissəyə bölünür. Əyalətin iqlimi şimalda soyuq, cənubda sabitdir. Ümumiyyətlə, qışı soyuq və qarlı keçən bu ərazidə, yay ayları nisbətən mülayim və isti olur. Dağlıq hissəyə şərqdə yerləşən Əlborz dağları və cənub ərazilər daxildir . Qəzvin və Takestan şəhərləri əyalətin inzibati və siyasi mərkəzləri statusu almışdır. Qəzvin ostanı 1996-cı ildə Tehran ostanından ayrılmış və ölkənin yeni bir ostanına çevrilmişdir . Qəzvin ostanının sahəsi 15.502 km² – dir .

Əhali[redaktə]

2010-cu ildə Qəzvin ostanında əhalinin
ana dilinə əsasən etnik tərkibi[1]
etnik qrup nisbəti
Azərbaycanlılar
  
52.50%
Farslar
  
40.90%
Kürdlər
  
3.50%
Şimallılar (Giləklər, Talışlar, Mazandaranlılar, Türkmənlər)
  
2.70%
Digər
  
0.40%

2006 – cı ildə aparılmış siyahıya almanının nəticələrinə əsasən ostanın əhalisi 1.143.200 nəfər , urbanizasiya isə 68,05%- dir .[2] Ostan əhalisini əsasən azərbaycanlılar , qismən farslar, az sayda tatlar, lurlarkürdlər təşkil edir.[3]

  • Etnologue[4]-yə əsasən : Qəzvin ostanı Buyin Zəhra şəhristanının (2006 s.a.-na əsasən əhalisi 153,873 nəfər) Abqarm bəxşinin Şərqi Xərəqan dehestanının (2006 s.a.-na əsasən əhalisi 5,478 nəfər) əhalisini, Avac bəxşininin Qərbi Xərəqan dehestanının (2006 s.a.-na əsasən əhalisi 2,081 nəfər) əhalisini və Ramand bəxşinin (2006 s.a.-na əsasən əhalisi 18,054 nəfər) əhalisini tati dilində-daha doğrusu bu dilin Takistani dalektində danışan əhali təşkil edir . Onlar danışdıqları dilin xüsusiyyətlərinə görə Azərbaycanda və Rusiya FR-da yaşayan tatlardan fərqlidirlər .[4]
  • Kəkəvənd[5] : lur əsilli köçəri tayfadır . Onlar lur xalqının dörd (Bala Gəridə, Silsilə, Delfan və Tarxan) əsas qrupundan Delfan qrupuna aiddirlər.[5] Bu tayfaya mənsub insanlar lur dilinin dialekti olan lək dialektində danışırlar .[5] Dindarları müsəlmandır, Əhli-Həqq təriqətindədirlər. Kəkəvənd tayfasının mənsub qəbilələr hazırda İranın Luristan və Qəzvin ostanlarında yaşayırlar. Luristan ostanında yaşayan hissəsi: Luristan ostanının Delfan şəhristanının Kəkəvənd bəxşinin (əhalisi 23,598 nəfər, 2006 s.a.) Şərqi Kəkəvənd dehestanında (əhalisi 8,241 nəfər, 2006 s.a.) və Qərbi Kəkəvənd dehestanında (əhalisi 5,831 nəfər, 2006 s.a.) əhali elliklə bu tayfaya mənsubdur. (Qeyd: Luristan ostanının Delfan şəhristanında əhalinin əksəriyyəti lur dilinin lək dialektində danışan Mirbağ, Nurəli, Şahivənd, Kəkəvənd, İtivənd, Uladğubad və Quluvənd tayfalarından ibarətdir.)1963-cü ilə olan məlumata əsasən Luristan vilayətində yaşayan kəkəvənd tayfasının qəbilələrinə mənsub insanlar 2,000[6] ailədən ibarət olmuşdur. XIX əsrdə daha dəqiq 1860[7]-1861[7]-ci illərdə Kəkəvənd tayfasının bir qolu Qəzvin vilayətində məskunlaşmışdır. Kəkəvənd tayfasının Qəzvin vilayətində məskunlaşan qismi iki qəbiləyə ayrılır : Məsihxani və Nəmdərxani. Bu qəbilələrə mənsub insanlar Qəzvin şəhərinin qərbində əhalisi elliklə bu qəbilələrə məxsus 10 kənddə və Qəzvin şəhristanın Aşağı Tarım bəxşində bir neçə qarışıq əhalili kənddə yaşayırlar . Qəzvin vilayətində yaşayan bu iki qəbilənin insanları 1932-cü ilə olan məlumata əsasən 300[8] ailədən, 1970-ci ilə olan məlumata əsasən isə 450[5] ailədən ibarət olmuşdur .
  • Giyətvənd[9] : Ağa Məməmməd Şah Qacarın hakimiyyəti zamanı İranın qərbindən köç edərək indiki Qəzvin vilayətinin ərazisinə yerləşmişdirlər . Köçəri həyat tərzi sürürlər . Bu tayfa dörd qəbilədən ibarətdir : Kuməsi, Dərvişvənd, Salquri və Məhəmməd Bəyi . Hazırda dağınıq halda Qızılüzən və Şahrud çayları sahillərində yaşayırlar . Köçəri olanlar yayda vilayətin dağlıq qismində yerləşən ərazilərə - Yüzbaşı çayının sahilinə köç edirlər (Qəzvin ostanının Qəzvin şəhristanının Aşağı (Sufla) Tarım bəxşinin Kugir dehestanında bu çayın sahilində eyniadlı Yüzbaşıçay kəndi yerləşir, bu kəndin əhalisini Azərbaycan türkləri təşkil edir). 1970-ci ildə aparılmış lokal araştırmaya əsasən sayları 850-900 ailədən ibarətdir . Tədricən oturaq həyata keçirlər : oturaq həyata keçənlərin vilayətdə qalan hissəsi türkləşmiş, müəyyən qismi isə isə köç edərək digər vilayətlərə yerləşmişdirlər .
  • Çiqani[10] (Çeqini və ya Çingənə) : qaraçı əsilli köçəri tayfadır . Hazırda İranın Luristan, Fars, Kürdüstan (Bicar şəhristanında) və Qəzvin ostanlarında yaşayırlar . Qəzvin vilayyətində yaşayan nümayəndlərinin sayına dair müxtəlif təxminlər mövcuddur : L. S. Fortescue-yə və Parviz Varjavand-ə görə 1970-ci il üçün 800-1000 arası ailə, kürd əsilli İranlı tədqiqatçı S. M. Marduk Kordestani-yə görə 1974-cü il üçün təxminən 1500 ailə[11] .
  • Cəlilvənd[12]

Şəhristanlar[redaktə]

Qəzvin ostanı inzibati cəhətdən 5 şəhristana ayrılır :[13] Abyek şəhristanı, Əlborz şəhristanı, Buyin Zəhra şəhristanı, Takistan şəhristanı, Qəzvin şəhristanı

Tarix[redaktə]

Qədim yunan yazılarında Qəzvin haqqında məlumat Midiya hökmdarları haqqında məlumatlarda təsadüf olunur ki, bunlar da bizim eradan əvvəl 9 əsrə aiddir. Qəzvin əyalətinin ərazisində çoxlu tayfalar və qəbilələr yaşamışdır, və qədimdə bu ərazi daim müharibə zonası olubdur. Erkən islam dövründə Qəzvin ərəb qoşunları tərəfindən zəbt olunmuşdur. Səfəvilərin hərəkatının başlandığı dövrdə Qəzvin onların paytaxtı olmuşdur. Tehrana yaxın olduğundan Qəzvin Qacarlar dövründə dövlətin mühüm mərkəzlərindən biri olubdur. Burada əsasən Azərbaycan türkləri yaşayır.

Qəzvin şəhəri[redaktə]

Qəzvin şəhəri Tehranın qərbində 144 km da düzənlik zona yerləşir. Əhalisi 2006 – cı il siyahıya almasına əsasən 349,821[14] nəfərdir. Hazırda əhalinin yalnız 37%-i Azərbaycan kökənlidir.[15] Şəhərin təməli Sasanilər sülaləsindən olan I Şahprur tərəfindən qoyulmuşdur. Qəzvin Ərəb xəlifəliyinin mühüm hərbi bazasına çevrilmişdir. Əməvilər dövründə Qəzvində ən əzəmətli məsçidlərdən biri inşa edilmişdir. Bu Cümə məscidi Harun Ər-Rəşidin dövründə tikilmişdir.

IX əsrdə Qəzvin şəhərinin qarşısında yeni qala tikilmişdir ki, bu qala mübarək Mədinə adı almışdır. Xəlifə Harund əl Rəşidin əmri ilə mübarək Mədinə qalası yenidən qurulmuş və onun ətrafı boyu yeni qala divarları tikdirmişdir. Onun ölümündən sonra, şəhərin yenidənqurulması və genişlənməsini türk hökmdarları tamamlamışdılar.

XII əsrinin sonnuda Qəzvin və İsmayıl qalası monqolların hücumuna məruz qalmışdır. İsmayillilər hərəkatı və onların mərkəzi hökumətlə apardığı uzun mübarizə Qəzvinin tarixinə böyük təsir göstərmişdir. İsmayillilərin müvəffəqiyyətləri Qəzvini yeni bir mərkəzə çevirmişdir. Səfəvilər Qəzvini paytaxt seçdiyində, burada böyük tikinti və yenidənqurma işləri aparılmışdı. Qacarlar paytaxtı Tehrana keçirdikdə, Avropaya gedən yolun yaxınlığında yerləşən Qəzvinin də bir şəhər kimi əhəmiyyətini artırmışdır. Hal-hazırda Qəzvin İranın iqtisadi, sosial cəhətdən inkişaf etmiş mühüm şəhərlərindən biridir. Dinamik inkişaf edən sənaye və kənd təsərrüfatı İranın ümumi inkişafına xidmət edir.

Qəzvinin görməli tarixi yerləri[redaktə]

- Mineral su bulaqları - Əli Qapısı və Çehel Sütunu - Ələm ut, Novzerşah, Lambsar, Semiran, Sanqrud, Şəhrək, Sasan, Şirkuh və s. qalaları - Sanqi qalasının kufi yazıları ilə bəzədilmiş daşları, Baracin qalası - Bir neçə mineral su bulaqları - Yaleh Qonbad və Qafar Qondbad məqbərələri - Bir neçə qədim ev binaları: Rəzəvi, Səidə, Zərbxanə, Gülşən, Vasir, Hadqi və Şahrudi - Seyid Əlixan və Selehsalar qədim məqbərələr - Həsən Abad və Şah Kuoh qədim qəbristanlıqları - Qədim Qazorxan və Hərzvil kəndləri - Nostar Abad, Qazançlar, Hüseyn Abad, Meşkin təpə, Əvlənd təpə, Ağa baba, Dalat Abad təpələri - Bir neçə qədim bazarlar - Karvansaraylar - Qədim Qəzvinin darvazaları (qala qapıları) - Kolah-Fərəngi muzeyi - Kəbir, Heydəriyə, Məscidolnəbi və Sancidə Cami məsçidləri - Qədim məktəb və mədrəsələr - Qədim məqbərələr və movzaleylər - müqəddəs yerlər.


Takestan[redaktə]

Bir vaxtlar "Siadeh" və "Siadhen" adlandırılan Takes stan şəhərinin qədim tarixi var. Bu şəhərin çiçəklənməsi və inkişafı Sasanilər dövrünə təsadüf olunur. Sasanilər zamanında bu şəhərdə böyük tikinti işləri aparılmışdır və Təpə Xudaya inşa edilmişdir. Takestan Tehrandan Avropaya gedən yolun üstündə yerləşir və əyalətin kənd təsərrüfatının mərkəzidir. Görməli yerləri:

- Yaleh bulağı - Avağ isti su bulağı - Soltan Abad, Xandu və Dakan qədim təpələr - Xaleh Doxtar qalası - müqəddəs yerlər


Turizm[redaktə]

Qəzvin və Takestan tanınmış turizm mərkəzlərindəndir. İnkişaf etdirilmiş nəqliyyat yolları, telekommunikasiya vasitələri, rahat mehmanxanaları, yüksək səviyyəli servisi turizm üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Hər bir turist buranı tərk edəndə özü ilə yadigar olaraq suvenirlər aparır: əl xalçaları, keramik əşyalar və s.

Qaynaq[redaktə]

  1. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان قزوین/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳-۵۳-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۶۸ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  2. İran Statistika Mərkəzi
  3. Farhangsara.com :QAZVIN:...Today people in most parts of Qazvin speak Turkish, although Persian is spoken in some other parts.
  4. 4,0 4,1 Etnologue report for language code :tks
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Encyclopædia Iranica :KĀKĀVAND
  6. Komisyun-e melli-e Yunesko (UNESCO) dar Irān, Irān-šahr, Tehran, 1963.I, p. 139
  7. 7,0 7,1 Iraj Afšār-Sistāni, Ilhā, čādornešinān wa ṭawāyef-e ʿašāyeri-e Irān, 2 vols., Tehran, 1987.p. 208
  8. Masʿud Kayhān, Joḡrāfiā-ye mofaṣṣal-e Irān, 2 vols., Tehran, 1932-33.II, p. 111
  9. Encyclopædia Iranica :GĪĀṮVAND
  10. Encyclopædia Iranica :ČEGĪNĪ
  11. Š. M. Mardūḵ Kordestānī, Tārīk-e Kord o Kordestān o tawābeʿ yā tārīḵ-e Mardūḵ, Tehran, n.d. [1353 Š./1974].
  12. Encyclopædia Iranica :JALILAVAND
  13. Qazvin.gov.ir
  14. Statistical Centre of Iran :Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)
  15. Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO) :Southern Azerbaijan:...In 1925 when the Gajar state collapsed Southern Azerbaijan was annexed to Iran and there was a massive move of non-Azerbaijanis to the cities of Gazvin and Hamadan where 37% of the population are now of Azerbaijani descent.


Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: قزوین ایالتی