Dağıstan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Dağıstan Respublikası
avar. Dagistanalul Respublika
azərb. Dağıstan Respublikası
qum. Dagystan Respublikasy
ləzg. Dagustan Respublikası
çeç. DegIestan Respublikası
Rusiya bayrağı
Bayraq
Rusiya gerbi
Gerb
Adığey Himni:
Dağıstan Respublikası
Rəsmi dil Rus dili , ləzgi dili , azərb. dili, avar,qumuq
Paytaxt Mahaçqala
Reespublikanın Başçısı Ramazan Abdulatipov
Baş Nazir
Ərazi
Əhali
Müstəqillik günü
Pul Rusiya Rublu (RUR)
Saat qurşağı UTC +4
Dağıstan Respublikası

Dağıstan Respublikası (avar. Дагъистаналъул Республика, ləzg. Дагъустандин Республика, rus. Дагестан Республика, — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri.

Sahəsi 50278 kм². Əhalisi 2011-ci il əhali siyahıya almasına əsasən 3 milyon nəfərdir. Paytaxtı Mahaçqala şəhəridir. Dağıstan Respublikası inzibati cəhətdən 42 rayona bölünür. [1]

Tarixi[redaktə]

Influencedurartu1.PNG

Dağıstandakı ilk insan izləri paleolit (Aşel dövrü) dövrünə, 150-80 min il əvvələ təsadüf edir. Orta Paleolit (Mustie) dövrünə (80-35 min il əvvəlinə) aid tapıntılar ərazinin bütün fiziki-coğrafi bölgələrində mövcuddur. Buzlaqların hərəkət etməyə başladığı Üst Paleolit dövründə insanlar artıq dağlardan düzənliklərə enmişdir. Gedjuk bölgəsində tapılan mamont omba sümüyü buna sübutdur. Aşel dövründə bütün insanlar kimi burada yaşayan əhali də od qalamağı və toplu ovu öyrənmişdir. Mustie dövründə isə ox və kaman ortaya çıxmışdır. Mezolit dövründə (10-9 min il əvvəl) iqlim dəyişmiş, Kaspi dənizinin səviyyəsi alçalmış və Qafqazda buzlar əriməyə başlamışdır.Əhali get-gedə Kaspi (Xəzər) dənizinə tərəf irəliləmiş və yeni yerlərdə məskənləşmişdir. Mekegi və Rugudja kəndləri yaxınlığında yerləşən qaya sənəti tapıntıları da onlara ithaf edilir.

Əkinçilik və heyvandarlığa keçid Neolit dövründə başlamışdır ( 8-7 min il əvvəl) . Çox kəndindəki qayadan düzəldilmiş ev Neolit dövründən qalmadır. Dulusçuluq , toxuma , daşların cilalanması və deşilməsi bu dövrün ən böyük uğurlarındandır . Aeneolitik dövrdə (e.ə 5-4 min) əhəmiyyətli mədəni kəşflər olmuşdur. Dövrün standart evi Girçin kəndində olduğu kimi dairəvi bir plana sahib idi. Həmin yerdə iki məzar da tapılmışdır. Əkinçilik və heyvandarlığın inkişafı qədim Dağıstanın ən əhəmiyyətli hadisələrindəndir . Bu sayədə iqtisadiyyat inkişaf etmiş və əhali artımı ilə yanaşı ərazi də genişlənmişdir. Müvəqqəti və mövsümi yerləşmələr də ortaya çıxmışdır.

Bürünc dövrünün başlaması ilə birlikdə ( e.ə 4-2 min) dağlıq Dağıstanda terraslama üsulu ilə əkin mükəmməlləşdirilmişdir . Neolit İnqilabın nəticəsi olaraq (Dağıstan daxil olmaqla) Şərqi Qafqaz, dünyanın yemək növlərinə 50-dən çox buğda, arpa, kətan, paxla və saysız ərik, toxum və s . məhsulları qatmışdır. Bürünc dövrü dəmir istehsalına gətirib çıxarmışdır. Bu isə iqtisadiyyat, mədəniyyət, insan mentalitetində inqilabi dəyişikliklər yaratmış və nəhayət hərbi demokratiyanın və ardından da " dövlətin" meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Tarixçi Heredota görə Skiflər Şimali Qafqazda yaşayıblar.Mənbələrdə E.ə VII ərdə Asiyadan gələn Skiflərin Şimali Qafqazın yerli xalqı olan Kimmerləri cənuba sıxışdırdıqlarına, onların da Anadoluya keçərək Hetti (Xetti) dövlətini qurduqlarına dair məlumat da vardır. İrandan gələn köç dalğaları ( Sabatinlər , Beloziorlar , Skif qəbilələri ) Dağıstan ərazisindən keçmiş və Transqafqaz yolu ilə Kiçik Asiyaya yayılmışdır.

E.ə IV əsrdən bizim eranın IV əsrinə qədər keçən dövrdə Şərqi Qafqazdakı ən əlamətdar hadisə , Qafqaz Albaniyasının qurulması və böyüməsidir. Eramızın 226-cı ilində Sasanilər İranda iqtidarı ələ keçirib , Qafqazı təsirləri altına almaq üçün romalılarla döyüşməyə başladılar. Böyük Miqrasiya və müxtəlif qəbilələrin ( Savir , Avar, Barsil , Hun və s.) Dağıstanın Kaspi ( Xəzər ) sahilindəki bölgələri zəbt etməsi səbəbiylə Qafqazdakı vəziyyət daha da qarışmışdır. Bu qəbilələr, Transqafqaz və Kiçik Asiya üçün təhlükə meydana gətirirdi. Bu şərtlərdə təhlükəsizlik təmin etmək üçün Sasani idarəçiləri şimal sərhədlərində bəndlər tikmişdilər. Bunlar bu gün Dərbəntdən görülən bəndlərdi.

Bizim eranın V - VI əsrlərindən etibarən Lakz, Tabasaran, Qumıq, Zərikgəran, Qaytaq, Sərir, Dərbənd və Masqut krallıqları yaranmağa başlamışdır. VII əsrdə isə Dağıstanın ərazisi Avropanın cənubunda yaranmış dövlətin - Xəzər xaqanlığının sərhədləri daxilində qalmışdır. Buna görə də təqribən 740-cı illərdə, VIII əsrdən etibarən Dağıstan ərazisi Ərəb-Xəzər müharibələri üçün döyüş meydanına çevrilmişdi. Nəticədə Jarra, Maslama və Mərvanın liderlik etdiyi ərəb birlikləri Dağıstanın daxili kəndlərinə qədər gəlməyi bacarmışdır. Bu müharibələr ərazidəki kəndlərin dağılmasına, kənd təssərrüfatının isə yararsız hala salınmasına səbəb olmuşdur. Ərəb - Xəzər müharibələri bitdikdən sonra isə Dağıstan ərəblərin hakimiyyəti altında qalmışdır. Bunu nəticəsində ərazidə İslam dini yayılmağa başlamış və bu XV əsrə qədər davam etmişdir. Yalnız IX əsrdə Dağıstan ərəb işğalından qurtulur və 965-ci ildə isə Xəzər xanalığı parçalanır. Və X əsrdə artıq Dərbəndin tərkibində erkən feodal dövlətlər fəaliyyət göstərməyə başlayır. Bunlar Dərbənd (Bab-əl-əbvab), Lakz (cn. Dağıstan), Tabasaran, Sarir, Qumuq və başqaları idi. XI əsrdə Polova-Qıpçaq qəbilələri Prekaspiy ərazisinə köçrülür. Bu köçrülmə bugünkü Qumuq xalqının formalaşmasında böyük rol oynamışdır.

Tatar-monqol hücumu Dağıstanın tarixində xüsusi bir dövrü əhatə edir. Belə ki, 1220-22 ci illərdə Cəbə və Subutayın başçılıq etdiyi 20 minlik ordu Şm. Qafqaz, Transqafqaziya və iç Dağıstana doğru hücuma keçmiş və dağlıların mübarizəsini zəyiflədə bilmişdir. Bunun ardınca gələn illəri (1227, 1239-40) dağıstanlılar monqol hücumlarına qarşı çıxmaqla keçirmişdir. Baş verən döyüşlər iqtisadiyyata zərər vurmuş, inkişafı ləngitmişdir. XIV əsrdə Orta Asiyada böyük bir dövlət quran Teymurləng Çingiz xanın həyata keçirə bilmədiyi "dünya imperiyası" ideaysı üçün hərəkətə keçmişdir. O, 1395-ci ildə Azərbaycan və Dərbənd keçidi yolu ilə Dağıstan torpaqlarına girmişdir. Teymurun qəddarca törətdiyi qətliamlar xalq üçün fəlakətə çevrilsə də , dağlılar ona boyun əyməmişdir.

XVI əsrdə Dağıstan ərazisi yeni müharibə üçün məskən oldu. Osmanlı və Səfəvi İmperatorluqları Dağıstana sahib ola bilmək üçün mübarizəyə başladılar. Bu Dağıstanda yaşayan xalqların ölümünə, qula çevrilmələrinə və başqa fəlakətlərə səbəb olmuşdur. Lakin 1582-ci ildə Lak, Avar və darginlərdən ibarət birləşmiş qüvvələr Osmanlı yeniçərilərini məğlubiyyətə uğratmışdır. Bunun ardınca dağlıların uzunmüddətli mübarizəsi başlamışdır. Ən uğurlu döyüşləri isə Nadir şahla olmuşdur. Səfəvi şahı Nadirin Dağlar ölkəsini ələ keçirmək üçün planladığı iki döyüşün ikisi də müvəffəqiyyətsizliyə uğramışdır. Dağlıların birləşmiş qüvvələri səfəviləri əvvəlcə 1738-ci ildə Canikdə, ardınca 1741-ci ildə Dağıstanda məğlub etmişdir. Bundan sonra 1742 və 1743-cü illərdə səfəvilərin planlaşdırdıqları bütün hücumlar məğlubiyyətlə nəticələnmişdir. Nəhayət, dağlılara qarşı döyüşü qazanma ümidini itirən Nadir şah 1743-cü ildə ordularını geri çəkmişdir.

Əhalisi[redaktə]

Ərazisində 32 xalq yaşayır. O cümlədən Dərbənd şəhərində 100 000 nəfərdən artıq azərbaycanlı yaşayır. Rusların ümumi əhaliyə nisbəti 4%-ə düşmüşdür. Bu azalmaya qarşılıq əhali artım sürətinin sürməsindəki ən əhəmiyyətli səbəb, 1990-cı illərin başından bəri köhnə Sovet ərazilərindəki digər respublikalara vaxtilə əksəriyyəti iqtisadi səbəblərdən köçmüş olan dağıstanlıların yenidən öz ölkələrinə geri dönmələridir. Müxtəlif tarixi hadisələr səbəbiylə, minlərlə dağıstanlı Yaxın Şərq ölkələrinə (Türkiyə, Suriya, İordaniya, İraq, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı) köçmüşdür. Amerika, Avropa və digər bəzi ölkələrdə də Dağıstan diasporu vardır.

Etnik tərkibi[redaktə]

Əsas məqalə: Dağıstan əhalisi

İqtisadiyyatı[redaktə]

Dağıstanda bağçılıq, üzümçülük və qoyunçuluq inkişaf etdirilmişdir. Dağ çaylarında SES-lər tikilib, müxtəlif sənaye sahələri vardır.

Dağıstanın rayonları[redaktə]

Dağıstanın rayonları
Dagistan.jpg
  1. Ağul rayonu
  2. Axtı rayonu
  3. Axax rayonu
  4. Aquşa rayonu
  5. Babayurd rayonu
  6. Botlix rayonu
  7. Buynaksk rayonu
  8. Çaroda rayonu
  9. Dahadayev rayonu
  10. Dərbənd rayonu
  11. Doqquzpara rayonu
  12. Gergebil rayonu
  13. Hümbətov rayonu
  14. Xasavyurd rayonu
  15. Xiv rayonu
  16. Xumtorqala rayonu
  17. Xunzax rayonu
  18. Kazbek rayonu
  19. Kuli rayonu
  20. Qaytaq rayonu
  21. Qarabudaqkənd rayonu
  22. Qayakənd rayonu
  23. Qızılyar rayonu
  24. Qızılyurd rayonu
  25. Qunib rayonu
  26. Kurax rayonu
  27. Lak rayonu
  28. Levaşi rayonu
  29. Məhərrəmkənd rayonu
  30. Noqay rayonu
  31. Novolak rayonu
  32. Rutul rayonu
  33. Serqoqala rayonu
  34. Süleyman-Stalski rayonu
  35. Şamil rayonu
  36. Tabasaran rayonu
  37. Tarumovka rayonu
  38. Tlərata rayonu
  39. Tsumada rayonu
  40. Tsunta rayonu (Bejta dairəsi ilə)
  41. Untsuqul rayonu

Dağıstanın şəhərləri[redaktə]

Maraqlı faktlar[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Республика Дагестан

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]