Çeçenistan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Çeçenistan Respublikası
Noxçiyn Respublika
Çeçenistan bayrağı Çeçenistan gerbi
Bayrağı Gerbi
Himn:
("Çeçenistan Himni")
Çeçenistan – xəritədə yeri
Paytaxt Coat of Arms of Grozny (Chechnya).png Qroznı
Böyük şəhərlər Qroznı
Rəsmi dil Rus dili, Çeçen dili
İdarəetmə forması Respublika
Çeçenistan Prezidenti Ramzan Kadırov
'
Ərazi
• Ümumi

17.300 km²
Əhali
• Təxmini sayı (2010)
Əhali sıxlığı

1.269.100[1] nəfər
63,8 nəfər/km²
Cecenistan.jpg
Çeçenistanda Kazenoy gölü

Çeçenistan (Rus dili: Чече́нская Респу́блика; Çeçen dili: Нохчийн Республика / Nohçiyn Respublika), Rusiya Federasiyası sərhədləri içində, Şimali Qafqazda yerləşən respublika. İçkeriya adıyla da tanınır.

Coğrafiya[redaktə]

Respublikanın ərazisi 15.3 min kvadrat kilometrdir . Çeçenistanın paytaxtı Qroznıdır, şimal-qərbində Stavropol, şərqdə və cənubda Dağıstan ilə Gürcüstan, qərbdə İnquşetiya yerləşir.

Tarix[redaktə]

Rusiya işğalı[redaktə]

1783-cü ildə imzalanan Qeorqiyevsk traktatı əsasında Gürcüstan könüllü şəkildə Rusiya imperiyasına daxil olmağa razılıq verir. Gürcüstanda və digər Qafqaz ölkələrində öz hökmranlğını təmin etmək istəyən ruslar bundan istifadə edərək Gürcüstan ətrafındakı digər əraziləri də işğal etməyə başlayırlar. Rusiyanın işğalçılıq müharibəsinə ilk müqavimət göstərən çeçen lideri Şeyx Mansur olmuşdur. Onun başçılığı altında çeçenlər 6 il (1785-1791) işğala qarşı mübarizə aparsa da sayca çox olan Rusiya ordusu Çeçenistanı işğal edə bildi. Çeçenlər ikinci dəfə Rusiya zülmünə qarşı milliyyətcə avar olan İmam Şamilin başçılığı altında qalxmışdır. Bu mübarizə daha uzunmüddətli olsa da (1834-1859) bu dəfə də uğursuzluğa düçar olmuşdur. Lakin 20-ci əsrin əvvəlində Rusiya imperiyasının zəifləməsi və dağılması ilə bərabər çeçen xalqı yenidən müstəqillik uğrunda mübarizəyə qalxır.

Müstəqillik uğrunda mübarizə[redaktə]

1991-ci ildə SSRİ dağılandan sonra Çeçenistan öz müstəqilliyini elan etdi, amma bu müstəqillik heç bir ölkə tərəfındən tanınmadı. Bununla belə çeçenlər bu yoldan çəkinmədilər və 1991-ci ildə keçirilən seçkilərdə general Cövhər Dudayevi özlərinə prezident seçdilər. Rusiya mərkəzi hakimiyyəti bu seçkiləri qeyri-qanuni elan edib onun nəticələrini tanımadı. O vaxtkı Rusiya prezidenti Boris Yeltsin hərbi müdaxilə yoluyla Çeçenistanı mərkəzi hakimiyyətə tabe etdirə bildi. 1992-ci ildə Çeçen-İnquş parlamenti latın əlifbasını rəsmi əlifba kimi qəbul etdi (burada 1927-ci ildə latın əlifbası ərəb əlifbasını əvəz etmiş, 1938-ci ildə isə kiril əlifbasına dəyişdirilmişdi). Bununla bərabər çeçenlər mərkəzi Rusiya hakimiyyətinin təkliflərini rədd etdilər.

1996-cı ildə müharibəyə son qoymaq məqsədiylə Zəlimxan Yandarbiyev ruslarla sülh müqaviləsi imzaladı. Həmin il Aslan Məshədov Çeçenistanın müvəqqəti baş naziri oldu. A. Məshədov 1997-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində rəqibi Şamil Basayevi üstələyərək Çeçenistan Respublikasının II prezidenti seçildi. Sülhmeyilli bir siyasətçi olmasına baxmayaraq, o, 2005-ci ildə ruslar tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Bundan sonra Argunlu Əbdülxəlil Sadullayev prezident seçilmiş, lakin onun da barışığa və sülhə olan meyillərinə Rusiya 17 iyun 2006-cı ildə Ə.Sədullayevi qətlə yetirməklə cavab vermişdir. Bu hadisədən sonra Avropa Putini çox sərt şəkildə qınamış, Çeçenistanı düzgün idarə etmədiyini bildirmişdir. Çeçenistanın indiki prezidenti Doku Umarovdur.

İçkeriya Çeçen Respublikası (Chechen Republic of İchkeria) 1996-cı ildə yaradılmışdır. Öz hüquqlarını və müstəqilliyini tarix boyu bərpa etməyə çalışan çeçen xalqı bu arzusuna ancaq 1996-cı ildə çatmışdır. İçkeriyanın ilk prezidendi mərhum Cövhər Dudayev olmuşdur. O öz arzusuna çatmamış ruslar tərəfindən atılmış mərmi ilə öldürülmüşdür. İçkeriyanın 2-ci prezidenti Aslan Məshədov olmuşdur. Onun hakimiyyəti illərində çeçen xalqı öz istəyi əsasında Şəriət qanunları ilə idarə olunmuşdur. Çeçen xalqının müstəqil dövləti olan İçkeriyanı ilk və yeganə tanıya dövlət Əfqanıstan olmuşdur. 1999-cu ildə rusların ölkəyə 2-ci dəfə yürüşü olmuşdur ki, bu dəfə də onlar ölkəni ələ keçirməyə cəhd etməyə çalışırdılar. Mərd çeçen oğulları düşmənlə qəhramancasına mübarizə aparmışlar və bu gün də onlarla mübarizəni davam etdirirlər. Çeçen milli qəhramanı Qafqazın qartalı və kişilik rəmzi olan Şamil Basayev 2006-cı ildə ruslar tərəfindən öldürülmüşdür. Bundan savayı Salman Raduyev həbs olunub ömürlük həbs cəzası alsa da 3 aydan sonra həbsdə öldürülmüş, başqa çeçen qəhraman oğlu olan Zəlimxan Yandarbiyev Qatar dövlətində olarkən rus casusunun maşına qoyduğu bombanın işə düşməsi nəticəsində öldürülmüşdür.

Şəhərlər[redaktə]

  • Qroznı – 210.720 nəfər (2002-ci il siyahıya almasına əsasən)[2]

Rayonlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Qaynaq[redaktə]

  1. Rusiya əhalisinin 2010-cu il üçün siyahıya alınması
  2. RussiaOutdoors – Путешествия по России.