İncil
İncil (ərəb dili إنجيل; yunan dili εὐαγγέλιον Evanqelion – "xoş xəbər"). Əsasən xristiyanların Müqəddəs Kitablarının bir hissəsi. Hal-hazırda İncil dedikdə, adətən Əhdi-Cədid nəzərdə tutulur.[1] Əhdi-Cədidin ilk dörd kitabı olan və İsa Məsihin doğulmasından, həyatından, möcüzələrindən, ölümündən, dirilməsindən və göyə qalxmasından bəhs edən yazılara da ayrı-ayrılıqda “Evanqelion” deyilir, lakin Müqəddəs Kitabın Azərbaycan dilinə tərcüməsində bu dörd kitab “İncil” deyil, “Müjdə” olaraq tərcümə olunmuşdur.[2]
Mündəricat |
[redaktə] İncil kanonu
İncil kanonu dedikdə, Kilsə tərəfindən Allahdan ilham almış yazı, Allahın Kəlamı olaraq qəbul edilən yazıların toplusu nəzərdə tutulur. İsa Məsih kitab yazmayıb və yazdırmayıb. Onun İncili və ya Müjdəsi yazıya alınmazdan əvvəl şifahi formada mövcud idi. Həvari Paul eramızın I əsrində bu şifahi Müjdəni (yunan dilində εὐαγγέλιον Evanqelion) İsa Məsihin Özündən aldığını yazırdı.[3] Bu şifahi “İncil” həm İsa Məsihin Müjdəsi, həm də sonra Onun Kilsəsi, yaxud İmanlılar Cəmiyyətinin Müjdəsi olub.
İsa Məsihdən sonrakı ilk iki yüzillikdə erkən xristianların Müqəddəs Kitabı, əsasən, Tövrat da daxil edilməklə bütün yəhudi Müqəddəs Yazıları olub. Xristianların çoxu Müqəddəs Kitabın yunan dilinə məşhur tərcüməsi Septuagintadan istifadə edirdilər. İsa Məsihin həyatı və təlimi haqqında müxtəlif İncil kitabları ortaya çıxmağa başladı. Kilsə bunların dördünün dəqiq olduğunu, qalanlarının isə həqiqətə uyğun gəlmədiyini qərarlaşdırıb. Lakin kanon prosesi başa çatmazdan çox-çox əvvəl məşhur xristian müəllimləri tərəfindən yazılmış əsərlərdə kanonik İncillərdən bir çox sitatlara rast gəlinir. I əsrin axırlarında yaşayan Romalı Kliment Korinflilərə 1-ci məktubunda[4] kanonik İncillərdən sitat gətirir. II əsrin əvvəllərində Antakyalı İqnatiy Mattanın yazdığı Müjdədən sitat gətirir[5] və Müjdələrlə tanış olduğunu bildirir.[6] II əsrin xristian ədəbiyyatında Papiy, Didaxe, Markiona qarşı proloq, Lionlu İrineyin yazılarında və b. əsərlərdə də kanonik İncillərin müəllifləri barədə məlumatlar verilir və onlardan sitatlar gətirilir. Lionlu İriney “Bidətlərə qarşı” əsərində yer üzünün dörd yanı olduğu kimi, İncilin də məhz dörd Müjdələrdən ibarət olduğunu qeyd edirdi.[7] II əsrin sonlarında – III əsrin əvvələrində yaşamış İsgəndəriyyəli Kliment öz əsərlərində kanonik İncillərin ayələrindən geniş istifadə edir və Müjdələrin yazılmasının tarixçəsini yazır: “İlk əvvəl nəsil şəcərəsi olan Müjdələr yazılmışdı. Markın Müjdəsi belə meydana gəldi: Peter Romada ikən Məsihin təlimini vəz etdiyi zaman, Müqəddəs Ruhla dolub, İncildə olanı nəql edirdi. Ona qulaq asan (bunlar çox idilər) Markı inandırdılar ki, o, çoxdan Peterlə birlikdə səyahət edən bir adam kimi onun dediklərini yazsın. Mark məhz belə etdi və bu İncil kitabını ondan xahiş edənlərə təqdim etdi. Peter bunu öyrəndikdə, nəinki Marka qadağan etmədi, daha da onu ruhlandırdı. Nəhayət Yəhya o İncil kitablarının Məsihin dünyadakı əməllərindən bəhs etdiyini gördü və şagirdlərin təşviqi ilə, Ruhdan ilham alaraq ruhani bir İncil kitabını yazdı”.[8] IV əsrdə kanonun formalaşması başa çatıb.
[redaktə] İncilin qədim əlyazmaları
İncilin bir çox qədim əlyazmaları tapılır və müxtəlif muzey və kitabxanalarda saxlanır. İncilin ilk əlyazmaları, çox güman, o dövrdə geniş şəkildə istifadə edilən, amma davamlı olmayan papirusların üzərində yazılmışdır.
İngiltərənin Mançester şəhərində yerləşən Con Raylands Kitabxanasında, İncilin bilinən ən qədim nüsxəsinin bir parçası saxlanılır. Eramızın 130-140-cı illərinə aid olan və Con Raylands Papirusu kimi bilinən bu parçanın üstündə, Yəhyanın Müjdəsinin kiçik bir hissəsi yazılmışdır.[9] Bu papirus kiçik olmaqla bərabər, Yəhyanın Müjdəsinin yazılma tarixindən sadəcə olaraq 40-50 il sonrasına aid olması baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir.
İsveçrənin Cenevrə şəhərinin yaxınlığında yerləşən Bodmer Kitabxanasında da mühüm papiruslar saxlanmaqdadır. Onlardan biri, eramızın 200-cü ilinə aid olan Yəhyanın Müjdəsidir. Yenə də eyni illərə aid, İncilin Matta, Mark, Luka və Yəhyadan ibarət olan bir nüsxə, çürümə səbəbilə hal-hazırda Lukanın son yarısı ilə Yəhyanın ilk yarısını əhatə edir.[10]
İrlandiyanın paytaxtı Dublində yerləşən Çester Bitti Kitabxanasında bəzi mühüm əlyazmalar saxlanılır. 200-250-ci illərə aid olan Çester Bitti Kodeksi Matta, Mark, Luka və Yəhya İncillərinin və Həvarilərin İşlərinin hissələrini ehtiva edir.[11]
Misirdə yerləşən Oksirinxus Papirusları (eramızın 200-300-cü illəri), Matta, Mark və Yəhya Müjdələrinin ayrı-ayrı hissələrindən ibarətdir.
İncilin qədim əlyazmalarının sayı başqa qədim əsərlərin əlyazmalarından sayca çoxdur. Homerin əsərlərinin 110, Vergili və Sofoklun əsərlərinin təqribən 100, Esxilin 50, Platonun 11 əlyazması qaldığı halda, İncilin tamamı və hissələrinin əlyazmaları 5 300-dən artıqdır.[12]
[redaktə] Kanonik İncillər
- Mattanın nəql etdiyi Müjdə
- Markın nəql etdiyi Müjdə
- Lukanın nəql etdiyi Müjdə
- Yəhyanın nəql etdiyi Müjdə
[redaktə] Apokrifik İncillər
Apokrif kəlməsi “gizli”, “üstü örtülü” mənasına gəlir. Apokrifik yazı dedikdə, Kilsə tərəfindən qəbul edilməyən erkən xristian yazıları nəzərdə tutulur.[13]
Eramızın ilk əsrlərində Kilsə İsa Məsih haqqında yazılan müxtəlif kitabların arasından dörd Müjdəni seçib əsl İncil olduğunu, qalanlarını isə həqiqətə uyğun gəlmədiyini qərarlaşdırıb. Bu seçim sadəcə bir coğrafi bölgə ilə məhdud deyil idi, Qüds, Antakya, İsgəndəriyyə, Roma və b. yerlərdə mövcud olan xristianlar tərəfindən qəbul olunub. Kilsə apokriflərə qarşı mübarizə apardığı halda, onlar qorunub-saxlanmış və bir çox qədim dillərə tərcümə olunmuşdur.
Dörd kanonik Müjdələr ilə apokriflərin arasında ciddi fərqlər vardır.
II əsrə aid olan “Yaqub İncili” Həzrəti Məryəmin uşaqlığı, valideynləri haqqında mözücələrlə dolu rəvayətlərdən ibarətdir.
II əsrdə yazılmış “Foma İncili” İsa Məsihin uşaqlığından bəhs edir, Məsihi hər addımbaşı möcüzələr göstərən təkəbbürlü və sərt bir uşaq kimi təsvir edir. Şənbə günü gildən quş düzəldir və sonra insanların etirazları qarşısında əl çalır və o saat bunlar əsl quşlara dönüb uçmağa başlayır.[14]
Peter İncili, Məryəm İncili, Yəhyanın apokrifi, Matta, Yəhuda, Barnaba və b. apokrifik İncillərin ayrı-ayrı hissələri qorunub-saxlanıb.
[redaktə] Barnaba İncili
Barnaba İncilinin əlimizdə olan ən qədim nüsxəsi italyan dilindədir. 1709-cu ildə Hollandiyanın Amsterdam şəhərində saxlanılan bu nüsxə ən nikbin təxminlərə görə XV əsrin sonları və ya XVI əsrin əvvəllərində yazılmışdır. Bu İncilin ispan dilində yazılmış bir nüsxəsi də var. Həmin nüsxənin ilk səhifələrində italyan dilindən tərcümə edildiyi qeyd olunur. Ancaq italyan dilindəki nüsxənin başqa bir dildən tərcümə edilib-edilməməsinə yaxud hansısa dildən tərcümə edilməsinə dair heç bir dəlil yoxdur.[15]
Kitabda yer alan çox sayda səhvlərə görə həm xristian, həm də müsəlman alimlər[16] bu əsərin XVI əsrə aid olduğunu təsdiqləyirlər.
Barnaba İncilini yazan adamın hətta İsa Məsihin yaşadığı yerləri belə görmədiyini sübut edən maraqlı bir parça var:
İsa, Qalileya dənizinə getdi və bir gəmiyə minib Nazaretə sarı yollandı. Bu arada dənizdə böyük bir fırtına qopdu... İsa, gözlərini göyə dikib dedi: “Ey Elohim, qullarına mərhəmət et”. İsa bunu deyən kimi birdən külək durdu və dəniz sakitləşdi. Bunun üzərinə dənizçilər qorxuya düşüb dedilər: “Bu kimdir, dəniz və külək Ona tabe olur?” Nazaret şəhərinə çatanda dənizçilər İsa nə edibsə, hamısını yaydılar.[17]
Kitabın birinci bölümündə müəllif özünü “Məsih deyilən Nazaretli İsanın həvarisi Barnaba” deyə təqdim edir, sonra isə “Çox əziz, uca və ulu Allah, böyük təlim və möcüzələr mərhəmətindən bu son günlərdə peyğəmbəri İsa Məsih vasitəsilə bizləri ziyarət etmişdir...” deyir. Lakin kitabın başqa yerlərində İsa Özünün Məsih olmadığını elan edir:
Qadın dedi: “Ey Rəbb, bəlkə də sən Məsihsən”. İsa cavab verib dedi: “Mən, şübhəsiz İsrail ailəsinə bir xilas peyğəmbəri olaraq göndərilmişəm. Lakin məndən sonra Allahın bütün dünyaya göndərdiyi Məsih gələcək; onun üçün yaratmışdır Allah dünyanı. Və o zaman bütün dünyada Allaha ibadət ediləcək və insanlar rəhmətə nail olacaqlar – o qədər ki, indi yüz ildə bir gələn sevinc ili Məsihlə hər yerdə hər (bir) ilə enəcək”.[18]
Həqiqətən mən Məsih deyiləm, çünki O məndən əvvəl yaradılmış və məndən sonra gələcəkdir.[19]
Qurani Kərimdə Əl-Məsih və ya Məsih adı İsadan başqa heç kimə verilmir. Bu baxımdan Barnabas İncilinin həm xristianların, həm də müsəlmanların Müqəddəs Yazılarına zidd olduğu göz qabağındadır.
[redaktə] İncilin təhrif nəzəriyyəsi
Məlum olduğu kimi, müsəlmanların əksəriyyəti İncilin əslinin itirildiyini və hal-hazırda əlimizdə olan İncilin təhrif edildiyini düşünürlər. Bu mövzu xristianlarla müsəlmanların arasında mübahisələrə səbəb olur.
İncilin təhrif edildiyi fikri Qurani Kərimin aşağıdakı ayələrinə əsaslanır:
(Ey müsəlmanlar!) Onlardan (kitab əhlindən) bir zümrə də vardır ki, siz onların oxuduqlarını (Tövratdan) hesab edəsiniz deyə, kitab oxuyan zaman dillərini (qəsdən) o tərəf-bu tərəfə əyirlər (bükürlər). Halbuki onların bu oxuduqları kitabdan (Tövratdan) deyildir...[20]
Yəhudilərin bir qismi (Tövratdakı) sözlərin yerini dəyişib təhrif edir və dillərini əyərək dinə (islama) tənə vurmaq məqsədilə (sənə qarşı): “Eşitdik və qəbul etmədik; eşit, eşitməz olasan (kar olasan) və raina”, – deyirlər...[21]
Xristianlar bu iddialara cavabən belə deyirlər: “Bu ayədə bəzi yəhudilərin “sözlərin yerini dəyişib təhrif etməsindən” bəhs edilirsə də, bundan dərhal sonra “dillərini əyərək” sözündən aydın olur ki, kitabların mətnində deyil, şifahi olaraq “dəyişdirməkdən” söhbət gedir. Xristianlara gəldikdə, onlar İncili dəyişdirməsi yaxud təhrif etməsində günahlandırılmayıblar”[22]
Xristianlar Allahın İncili təhrifdən qorumağa qadir olduğuna və qoruduğuna inanırlar. Xristian alimləri İncil də daxil edilməklə Müqəddəs Yazıların məzmunu təhrif edilmədən, mətninin qorunub-saxlandığına inanırlar. Xristianlıqda vəhy məfhumu ilahi ilə bəşəri amillərin birləşməsini nəzərdə tutur. Buna görə də, xristianlar İncil əlyazmalarında bir sıra cüzi fərqlərin mövcud olmasını təhrif kimi qəbul etmirlər. Mətn tənqidi adında xüsusi bir elmi fənn qədim əlyazmaları tədqiq edərək kiçik xətaları, buraxılan kəlmələri, səhv oxunmaları və s. aşkar edir. Lakin eramızın II əsrindən bəri Kilsə atalarının çox saylı əsərlərinin tədqiqi göstərir ki, mətndə bəşəri amili kimi rast gəlinən cüzi fərqlər və xətalar Bibliyanın vahid əsas ideyalarına, mahiyyəinə xələl verməz. Bu amillər İncilin məzmununu dəyişdirməz.[23] Dörd Müjdə və ya İncil İsa Məsihin doğulması, həyatı, möcüzələri, ölümü, dirilməsi və göyə qalxması haqqında ən qədim və etibarlı mənbə sayılır.
[redaktə] İstinadlar
- ↑ Bax: Müqəddəs Kitab. Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid. Müqəddəs Kitab Şirkəti, Bakı 2009. Səh. i: “Əhdi-Cədid yaxud İncil…”
- ↑ Bax: Müqəddəs Kitab. Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid. Müqəddəs Kitab Şirkəti, Bakı 2009
- ↑ Bax: Müqəddəs Kitab, Korinflilərə 1-ci məktub 11:23; 15:3
- ↑ http://krotov.info/acts/01/nz/91klim1.html
- ↑ Bax: İqnatiyin Efeslilərə məktubu 14: http://krotov.info/acts/02/01/0117efs.html
- ↑ Bax: İqnatiyin İzmirlilərə məktubu 6: http://library-iliya.ucoz.com/index/0-53
- ↑ Bax: http://krotov.info/library/i/iriney/vers_3.html XI hissə, 8-ci bölmə
- ↑ Bax: Qeysəriyyəli Yevseviy Pamfil (265-340), “Kilsə tarixi”: http://krotov.info/acts/04/1/0324000f.html
- ↑ Bax: http://www.skypoint.com/members/waltzmn/ManuscriptsPapyri.html#P52
- ↑ Bax: http://legacy.earlham.edu/~seidti/iam/tc_pap75.html; http://www.ewtn.com/library/SCRIPTUR/bodmerpapyrus.HTM
- ↑ http://www.cbl.ie/Collections/The-Western-Collection.aspx
- ↑ Bax: http://krotov.info/library/bible/comm4/rukopisi.html
- ↑ Bax: http://dic.academic.ru/dic.nsf/relig/75
- ↑ Bax: Мировая духовная культура. Христианство. Церковь. Лекции и беседы. – М.: Фонд имени Александра Меня, 1995. 671 с. Тир 10 000. 2-е изд.: 1997. http://krotov.info/library/13_m/myen/00049.html
- ↑ Bax: İsa Karataş, Gerçekleri Saptıranlar Hıristiyanlık İle İlgili Gerçek Dışı İddialara Yanıt, Lütuf yayıncılık, İstanbul, 1997
- ↑ Bir misal olaraq, misirli ədəbiyyatşünas Abbas Mahmud Əl-Akkadı gətirmək olar. Bax: http://www.incilturk.com/MAKALELER/barnaba_incili.htm
- ↑ Bax: 20-ci bölüm http://barnabas-incili.com/incil/barnabas/3/
- ↑ Bax: 82-ci bölüm http://barnabas-incili.com/incil/barnabas/10/
- ↑ Bax: 96-cı bölüm http://barnabas-incili.com/incil/barnabas/11/
- ↑ Qurani Kərim, Ali-İmran (3) surəsi, ayə 78
- ↑ Qurani Kərim, ən-Nisa (4) surəsi, ayə 46
- ↑ İsa Karataş, Gerçekleri Saptıranlar Hıristiyanlık İle İlgili Gerçek Dışı İddialara Yanıt, Lütuf yayıncılık, İstanbul, 1997
- ↑ Александр Мень. Словарь по библиологии. «Неповрежденность текста Библии»
[redaktə] Mənbə
- İncil onlayn: http://www.korpu.net/BibleNorth.html
- Müqəddəs Kitab (Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid). Müqəddəs Kitab şirkəti. Bakı, 2009.
- Александр Мень. Словарь по библиологии. «Евангелия»; «Канон Священного Писания».
- Prof. F.F. Bruce, İncil Nasıl Yazıldı?, 3-5 s., çev. Yakup Yazman, İstanbul-1979.
 |
Vikimedia Commonsda İncil ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var. |
