Roma

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Roma
Rmn-social-header-1-.svg
Roma dall'aereo.JPG
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
Xəritədə yeri
Roma İtaliya xəritəsində
Roma
Roma
Məlumatlar
Ölkə Flag of Italy.svg İtaliya
Vilayət Flag of Lazio.svg Latsio
Əyalət Roma (əyalət)
Əsası qoyulub 21 aprel e.ə. 753
Ərazi 1 285,3 km²
Əhali 2 708 395 nəfər (2007)
Əhali sıxlığı 2 106 nəfər/km²
Telefon kodu +39 06
Poçt indeksi 00100 (ümumi) və 00121–00199
İnternet saytı Comune.Roma.It

Roma (it./lat. Roma) – İtaliyanın paytaxtı, eyni zamanda Roma əyalətinin və Latsio regionunun inzibati mərkəzi.

2,8 milyon nəfər əhalisi olan şəhər Tibr çayı üzərində yerləşir. Roma İmperiyasının paytaxtı olmuş Roma Avropanın ən qədim şəhərlərindən olub çox vaxt "əbədi şəhər", yaxud yeddi təpə üzərində yerləşdiyindən "yeddi təpə şəhəri" adlandırılır.

Qardaşlaşmış şəhərlər[redaktə]

Rəvayətə görə e.ə. 21 aprel 753-cü ildə Romul tərəfindən bünövrəsi qoyulmuşdur. Qədim Roma səlnaməçisi Liviusa görə hər şey latınların paytaxtı Alba Lonqanın hakimi Numitorun qardaşı Amuli tərəfindən devrilməsindən başlanmışdır. Qisasdan ehtiyat edən Amuli Numitorun qızı Rea Silvianın və Marsın oğulları Romul və Remi toxunma səbətə qoyaraq Tibr çayına atır. Xoşbəxtlikdən çayın sahilinə yan almış səbəti bir canavar taparaq əkizləri əmizdirir. Bir qədər sonra çoban Faustul canavarın əmizdirdiyi əkizləri aşkar edərək övladlığa götürüb böyüdür. Sonralar Mars əkizləri tapır. Əhvalatı bildikdən sonra Alba Lonqaya qayıdan əkizlər Amulini öldürüb Numitoru yenidən hakim edirlər. Mars onlara bir şəhər tikməyi tapşırır. Şəhər tikildikdən sonra ad qoymaqda və kimin hakim olacağını müəyyən etməkdə çətinlik çəkirlər. Rem şəhərin Rema, Romul isə Roma adlandırılmasını istəyir. Qarşıdurmada Romul Remi öldürür və şəhərin hakimi olur.

Digər bir mənbəyə görə Roma sözü yunan mənşəli Ρώμη (Rome) sözündən olub "hünər, qoçaqlıq" mənasını daşıyır.

Coğrafiyası[redaktə]

Romanın 7 təpəsi

Roma Aralıq dənizindən 26 km aralıda, Apennin dağ silsiləsinin dənizə enən vulkanik mənşəli (sönmüş Alban vulkanına aid) yamacında Tibr çayının sol sahilində yerləşmişdir. Şərqdən Abruzzen və şimaldan Sabin dağları ilə əhatələnmişdir. Şəhər əsasən mərkəzi Palatin olan təpələr üzərində formalaşmışdır. Şəhərin ümumi sahəsi 1285 km², tarixi hissənin sahəsi cəmi 143 km²-dir.

Təpələrin adları[redaktə]

  • Palatin (Palatinus, Tibr səviyyəsindən 43 m hündürlükdə )
  • Aventin (Palatinus, 39 m )
  • Kapitoli (Capitolinus, 43 m)
  • Kvirinal (Quirinalis, 48 m)
  • Viminale (Viminalis, 48 m)
  • Eskvilin (Esquilinus (Cispius, 46 m və Oppius, 79 m))
  • Çelio (Caelius, 48 m)

İqlimi[redaktə]

Romanın iqlim cədvəli
Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek
Max. Temperatur (°C) 11,1 12,6 15,2 18,8 23,4 27,6 30,4 29,8 26,3 21,5 16,1 12,6 Ø 20,5
Min. Temperatur (°C) 4,5 5,4 7,2 9,8 13,3 17,2 19,6 19,4 16,9 12,8 9,3 6,4 Ø 11,8
Yağıntı (mm) 76 88 77 72 63 48 14 22 70 128 128 106 Σ 892
Günəşli saatlar (s/g) 4,3 4,7 6,6 7 8,6 9,4 10,8 9,9 8,1 6,4 4,1 3,3 Ø 6,9
Yağışlı günlər (g) 6 6 8 8 6 4 2 2 5 6 8 8 Σ 69
T
e
m
p
e
r
a
t
u
r
11,1
4,5
12,6
5,4
15,2
7,2
18,8
9,8
23,4
13,3
27,6
17,2
30,4
19,6
29,8
19,4
26,3
16,9
21,5
12,8
16,1
9,3
12,6
6,4
Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek
A
t
m
o
s
f
e
r

ç
ö
k
ü
n
t
ü
s
ü
76
88
77
72
63
48
14
22
70
128
128
106
  Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sep Okt Noy Dek


Tarixi[redaktə]

Romanın antik forum meydanının xarabalığı

E.ə. I minilliyin əvvəllərində Apennin yarımadasında yaşayan müxtəlif tayfa və xalqlar içərisində ən inkişaf etmiş xalq etrusklar idi. Etruskların azad şəhərləri və on min yazı işarəsi vardı. Apennin yarımadasının mərkəzindəki Latsio vilayətində yaşayan latınların dili ümumi dilə çevrilmişdi. E.ə. 753-cü ildə Tibr çayının 25 kilometrliyində Roma şəhəri salındı. Romanın ən qədim sakinləri özlərini patrisilər adlandırırdılar.

Roma "Əbədi qızıl şəhər" də adlandırılır. Burada isti və soyuq hovuzları olan termlər (hamamlar) tikilmiş, Romanın ətrafında dəniz döyüşü tamaşası üçün göl yaradılmışdı. Romanın Kapitoli təpəsində sığınacaq məqsədi ilə qala tikilmişdi. Şəhərin bazar meydanı – forumun yaxınlığındakı Palatin təpəsində saraylar ucaldılmışdı. Romanın ən əzəmətli abidələrindən biri Kolizey amfiteatrı idi.

Kolizey

Çarlıq və Respublika dövrü[redaktə]

Romuldan sonra çar Tit Livi Nurna Pompili təyin olunur. E.ə. 509-cu ildə çar Tarkvini Superb devrildikdən sonra Roma respublika elan olunur. E.ə. 390-cı ildə keltlərin hücumuna məruz qalan şəhəri qorumaq üçün Servian qala divarları tikilir. E.ə. 312-ci ildə şəhərə su kəməri – Via Appia çəkilir.

Xalq tribununun yaradıcıları Tiberi və Qay Semproni Qraç öldürüldükdən sonra stabillik pozulur və vətəndaş müharibəsi son həddinə çatır. Məhz bu zaman hakimiyyətə gələn Qay Yuli Sezar özünü diktator elan edərək bir çox islahatlar aparır. Bu vaxtdan Yuli Forumunun tikintisinə başlanılır ki, bu da Romanın ərazisinin genişlənməsinə səbəb olur. E.ə. 44-cü illdə Yuli Sezar sui-qəsd nəticəsində öldürülür.

İmperiya dövrü[redaktə]

Roma İmperiyası

E.ə. I əsrdə artıq milyonluq şəhər Roma İmperiyasının paytaxtına çevrilir. Flavi sülaləsinin zamanında (eramızın 69–96-cı illərində) yeni-yeni suvarma sistemləri, yol şəbəkələri və digər infrastrukturlar yaradılır. Bundan başqa Panteon və digər məbədlər də tikilmişdir. Kolizeyin tikintisinə məhz bu illərdə başlanılmış və II əsrin əvvəllərində Trayanın zamanında tamamlanmışdır. Avrelian qala divarları tikilir. Roma İmperiyasının intibahı məhz bu illərə təsadüf edir.

Orta əsrlər[redaktə]

Orta əsrlərə Roma süqut etmiş imperiyanın xarabalıqları kimi gəlib çatmışdır. Belə ki, german və slavyan tayfalarının aramsız dağıdıcı hücumlarına tab gətirməyən imperiya süqut edir. Şəhər istila olunur. Təkcə Roma papasının iqamətgahı bu talanlardan kənarda qalır.

  • Qot kralı Alarix 410-cu ildə şəhərə sahib olur.
  • 455-ci ildə barbarlar Romanı yenidən işğal edirlər.
  • 476-cı ildə german Odoakr və sonuncu imperator Romul Avqustul arasındakı sülhə görə Roma qərb torpaqları üzərinəki hakimiyyətini itirir.
  • 800-cü ildə Böyük Karlın və Papa III Leonun zamanında Roma öz nüfuzunu bərpa etməyə başlayır.
  • 843-849-cu illərdə müsəlman ərəblərin müvvəffəqiyyətsiz hücumlarına məruz qalır.
  • 1418-ci ildə kilsə parçalanması (sxizma) nəticəsində Papa geri dönərək Vatikanı özünün qərargahı elan edir.

Yeni Roma[redaktə]

1861-ci ildə İtaliya Venesiyanın və kilsə dövləti Vatikanın qəbulundan sonra başda kral Viktor II Emmanuel olmaqla qeyri-məhdud monarxiyaya çevrilir. 26 yanvar 1870-ci ildə kral qoşunları Romaya daxil olur və şəhər birləşmiş İtaliyanın paytaxtı elan edilir. 1922-ci ildə faşistlər hakimiyyətə gəlir və kral tərəfindən Benito Mussolini baş nazir təyin edilir.

Mussolininin zamanında kilsə dövlət ziddiyyətləri kəskinləşir və 1929-cu ildə kilsə dövləti Vatikan öz müstəqilliyini elan edir.

İkinci dünya müharibəsindən sonra 1946-cı ildə kral ölkəni tərk edir və İtaliya Respublikası elan edilir.

1960-cı ildə Romada XVII Yay Olimpiya oyunları və I Paralimpiya oyunları keçirilmişdir.

Əhali[redaktə]

Roma əhalisinin illər üzrə artım cədvəli
İl/Tarix Nəfər
330 1 000 000
410 400 000
530 100 000
650 20 000
1000 20 000
1000–1300 Artım
1300 < 50 000
1400 * 20 000
1526 50 000-60 000
1528 ** 20 000-30 000
1600 100 000
1750 156 000
1800 163 000
1820 139 900
1850 175 000
1853 175 800
Tarix Nəfər
1858 182 600
31 dekabr 1861 194 500
31 dekabr 1871 212 432
31 dekabr 1881 273 952
10 fevral 1901 422 411
10 iyun 1911 518 917
1 dekabr 1921 660 235
21 aprel 1931 930 926
21 aprel 1936 1 150 589
4 noyabr 1951 1 651 754
15 oktyabr 1961 2 188 160
24 oktyabr 1971 2 781 993
25 oktyabr 1981 2 840 259
20 oktyabr 1991 2 775 250
21 oktyabr 2001 2 546 804
31 dekabr 2005 2 547 677

(*) Sxizma – kilsənin parçalanması (1309-1376), Vəba epidemiyası (1348-1350)
(**) Romanın talanı (Sacco di Roma, 1527)

E.ə. 800-cü ildə Romanın əhalisi kiçik ətraf kəndlərlə birlikdə 1000 nəfərə qədər olmuşdur. İnkişaf edən şəhər sonrakı əsrlərdə meqapolisə çevrilərək əhalisinin sayı 1 milyona çatmışdır. IV əsrdə paytaxt funksiyasının Konstantinopola keçməsi və V əsrdə Şərqi Roma imperiyasının ayrılması əhalinin 100 000 nəfərədək azalmasına səbəb olur. XX əsrdən etibarən Roma yenidən milyonçu şəhərə çevrilir. Hal-hazırda əhali ətraf rayonlarla birgə 2,7 milyon, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə 3 milyondur. Əhalinin 8,4%-ni əcnəbilər təşkil edir.

İnzibati bölgü[redaktə]

İnzibati bölgünün xəritəsi

İmperator Avqusta qədər Roma 4 dairədən ibarət olmuş, onun dövründə isə məhəllələrdən ibarət 14 dairəyə bölünmüşdür.

VII əsrdə 7 dairədən ibarət olmuşdur. Hal-hazırki Roma 22 inzibati ərazidən ibarətdir.

  • 1. Monti
  • 2. Trevi
  • 3. Colonna
  • 4. Campo Marzio
  • 5. Ponte
  • 6. Parione
  • 7. Regola
  • 8. Sant'Eustachio
  • 9. Pigna
  • 10. Campitelli
  • 11. Sant'Angelo
  • 12. Ripa
  • 13. Trastevere
  • 14. Borgo
  • 15. Esquilino
  • 16. Ludovisi
  • 17. Sallustiano
  • 18. Castro Pretorio
  • 19. Celio
  • 20. Testaccio
  • 21. San Saba
  • 22. Prati

Siyasət[redaktə]

Roma bələdiyyəsi (Palazzo Senatorio)

Covanni Alemanno 28 aprel 2008-ci ildə 53,7% səslə əvvəlki bələdiyyə başçısı Françesko Rutellini üstələyərək Romanın bələdiyyə başçısı seçilmişdir. Kapitolidə yerləşən şəhər bələdiyyəsi 60 nəfərlik icma məclisindən və 15 nəfərlik şəhər məclisindən ibarətdir.

  • 19932001 Françesko Rutelli, (Bu gün PD)
  • 20012008 Valter Feltroni, (DS, 2007-ci ildən PD)
  • 2008-ci ildən Covanni Alemanno, (PdL)

İqtisadiyyat[redaktə]

İkinci dünya müharibəsi sona çatdıqdan sonra İtaliyanın ən dinamik inkişaf yolu keçmiş şəhəridir. Maşınqayırma, metallurgiya, yüngül, yeyinti, kimya, kağız sənayelərindən və turizmdən ibarət çox şaxəli iqtisadiyyata malikdir. İqlimi və gözəl monumental memarlığı şəhəri kino sənayesinin mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. İtaliya üzrə istehsal olunan məhsulun 5%-i Romanın payına düşür. İşsizlik 7,5% təşkil edir.

Nəqliyyat[redaktə]

Leonardo da Vinçi və ya Fyumiçino beynəlxalq hava limanı
Roma metrosunun sxemi

Hava limanı[redaktə]

Leonardo da Vinçi və ya Fyumiçino beynəlxalq hava limanı (it. L'aeroporto di Roma Fiumicino) şəhər mərkəzindən 34 km aralıda yerləşir, 5 terminala malikdir.

  • A. – daxili reyslər
  • AA. – çarter reyslər
  • B. – xarici (Şengen ölkələri)
  • C. – xarici reyslər
  • 5. – xarici həssas reyslər (ABŞ və s.)

Termini vağzalı[redaktə]

1867-ci ildən fəaliyyətdədir. Yenidən qurulmuş metal konstruksiyalı qəbul zalının uzunluğu 128 m eni 32 m-dir. Əsasən, İtaliyanın şimal əyalətləri, ParisVyana istiqamətlərində xətlərə malikdir. Eyni adlı metro dayanacağına və avtovağzala keçidi var.

İctimai nəqliyyat[redaktə]

Logo Metropolitane Italia.svg Metro[redaktə]

Digər Avropa metroları kimi Roma metrosu da ən rahat ictimai nəqliyyat sayılır. İki – A və B xətlərindən ibarətdir. Birdəfəlik bilet 1 avro, gündəlik 4 avro, həftəlik isə 16 avrodur.

A (qırmızı) xətti 1980-ci ildə istifadəyə verilmiş, şərqi Roma – "Battistini"dən başlayıb Vatikandan keçməklə dəmir yol vağzalı – Termini və Romanın cənub şərqinə qədər davam edir. Xətt 18,4 km uzunluğa və 27 dayanacağa malikdir.

B (göy) xətti, 9 fevral 1955-ci ildə istifadəyə verilmiş, cənubi Roma – "Laurentina"dan başlayıb "Ponte Mammolo"dan (avtobus terminalı) keçməklə şimal-şərqə qədər davam edir. Xətt 18,2 km uzunluğa və 22 dayanacağa malikdir.

C (2015) və D (2019) xətləri tikilməkdədir.

Feature suburban buses.svg Avtobus[redaktə]

Çox inkişaf etmiş şəbəkəyə malikdir. Adi günlər 10-20 dəqiqə bazar günləri 20-40 dəqiqəlik intervallarla işləyir.

Tramvay[redaktə]

Roma tramvayı 2 avqust 1877-ci ildən fəaliyyət göstərir. Yolunun uzunluğu 51,31 km olub, 6 xəttə malikdir. Ən əsas xəttlər "3" ("Trastvere" – "S.Paolo" – "Colosseum" – "Lateran" – "S.Lorenzo" – "Villa Borgeze") və "8"-dir. ("Trastevere" – "Torre Argentino").

Universitetlər[redaktə]

Romanın Sapiença Universitetinin (it. Sapienza Università di Roma) əsası 1303-cü ildə VIII Bonifatsi (lat. Bonifatius PP. VIII, it. Benedetto Caetani) tərəfindən qoyulmuşdur. Həkim və pedaqoq Mariya Montessori, yazıçı Qabriel d'Annunsio, rejissor Bernardo Bertoluççi və s. bu universitetin məzunları olmuşlar.

Müqəddəs Akvinalı Foma Universiteti (lat. Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate) 1577-ci ildə kollec kimi açılmış bu təhsil müəssisəsi 26 мay 1727-ci ildən XIII Benedikt tərəfindən universitet elan edilmişdir. 1948-ci ildə bu universitetdə II İoann Pavel doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Görməli yerləri[redaktə]

Colosseum-panoramic.view.jpg
  • Trevi fəvvarəsi (it. Fontana di Trevi) — Romanın ən iri və gözəl fəvvarəsidir, hündürlüyü 25,9 m, eni 19,8 m-dir.

Barokko üslublu bu fəvvarə 17321762-ci illərdə memar Nikolay Salvi tərəfindən inşa edilmişdir.

Mənbələr[redaktə]

  • Falk Spirallo Reiseführer Rom, Auflage 2007
  • Rom, DuMont Reiseverlag, Auflage 2006
  • Metro Roma Broschüre von Metropolitana di Roma S.p.a., Rom ca. 2007.

İstinadlar[redaktə]