Qazaka

Qazaka şəhərini əhatə edən qala divarlarının bərpa olunmuş şəkli (müəllif: Cəfər Qiyasi)

Qazaka — Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən biri, Atropatena hökmradlarının yay iqamətgahı, Azərbaycanda, eləcə də bütün Şərqdə zərdüştiliyin əsas ibadətgahlarından, böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biri, zəngin şəhər olmuşdur.

Qazaka şəhərinin qədim və erkən orta əsrlər tarixi haqqında İran tarixçilərindən H.Pirniya, Ə.Kəsrəvi, M.Cavan, C.Fəqih, arxeoloq Ə.Sərəfraz, ədəbiyyatşünaslardan İ.Purdavud, M.Müin, S.Nəfisi və başqaları öz əsərlərində məlumat vermiş, lakin bu şəhərin tarixi, memarlıq quruluşu və Azərbaycan, eləcə də Şərq tarixində oynadığı böyük rolu heç biri ətraflı tədqiq etməmişdir. Azərbaycan alimlərindən Abdulla Fazili şəhərin tarixi haqqında məhdud imkanlarına baxmayaraq müəyyən tədqiqat işləri aparmış, mənbələrdə bu şəhər haqqında verilən məlumatları araşdırmışdır. Digər bir Azərbaycan alimi Cəfər Qiyasi isə şəhərin memarlıq quruluşu, şəhər qalasının (Şiz qalası) strukturu, eləcə də şəhərin mühüm abidələrindən olan Azərgüşnasp məbədinin memarlıq xüsusiyyətlərini tədqiq etmişdir.

İ.Purdavudun yazdığına görə Atropatenanın iki paytaxtı olmuşdur. Onlardan biri Qazaka, digəri isə Ərdəbildir (antik müəlliflər isə İ.Purdavudun bu fikrinin əksinə olaraq Atropatenanın ikinci paytaxtının Vera (Marağa) şəhəri olduğunu göstərirlər.).Müəllifə görə Ərdəbil parflarda asılılıq dövründə də Atropatenanın mərkəzi idi. İran arxeoloqu Ə.Sərəfraz isə Təxti Süleyman abidələrinə əsaslanaraq Qazakanın bir şəhər kimi hələ parfların hakimiyyətindən əvvəl mövcud olduğunu deyir.

Qazaka ərəb işğalları dövründən etibarən mənbələrdə Cənzə və ya Şiz adlandrılır. Strabonun göstərdiyinə görə Atropatena hökmdarlarının yay iqamətgahı olan Qazaka düzənlik ərazidə yerləşirdi. Plini Midiya şəhərləri haqqında məlumat verərkən Fisqanzakın adını çəkir.

Şiz və ya şiçikan sözünə pəhləvi dilli mənbələrdə tez-tez rast gəlmək olur. Pəhləvi dilində bu söz xəzinə və yaxud ləl-cəvahirat saxlanan yer anlamında işlədilirdi. Erməni dilli mənbələrdə Qandzak və ya Kandzak formasında verilmiş bu ad ərəblərdə Cənzə, farslarda isə Gəncə formasında işlədilmişdir. Məhz buna dayanan İran alimləri şəhərin adını fars dilləri vasitəsiylə izah etməyə çalışırdılar .Lakin Qiyasəddin Qeybullayevin saklar haqqındakı araşdırması məsələyə yekun vurdu. Bəlli oldu ki, həm Qazaka (Gəncək), həm də Şimali Azərbaycandakı Gəncə şəhəri sakların məskunlaşdığı ərazidə yaranıb formalaşmış, hətta Quzey Azərbaycandakı Gəncə şəhəri uzun müddət Sak çarlığının siyasi mərkəzi – paytaxtı olmuşdur. Həmçinin Orta Asiyada da sakların məskunlaşdığı yerdə Gəncə sözü ilə bağlı bir neçə toponim, oronim və etnonim olmuş, onlardan bəziləri günümüzə qədər çatmışdır. Q.Qeybullayev Şimali Azərbaycandakı Gəncə və Cənubi Azərbaycandakı Gəncək şəhərlərinin adının sakların ən böyük tayfalarından biri olan gəncəklərin adı ilə bağlı olduğunu isbat etmişdir.

Ptolomey də Qazakanın coğrafi mövqeyini göstərmişdir (83 40-39 30).

Məsudinin yazdığına görə qışı İraqda, yayı isə Azərbaycanda – Əl-Şizdə keçirirmişlər. İstər Atropatenanın müstəqilliyi, istərsə də asılı olduğu dövrdə Qazaka Orta və Yaxın Şərqdə iqtisadi – siyasi nöqteyi – nəzərdən qabaqcıl şəhərlərdən biri idi. Ticarət yollarının bu şəhərdən keçməsi və hökmdarlar məxsus olan Azərgüşnasp məbədinin burada yerləşməsi, habelə əlverişli təbii – coğrafi şəraiti tarixən onun iqtisadi – siyasi cəhətdən inkişafına səbəb olmuşdur.

Qazaka şəhərinin qala divarlarının qalıqları

Son tədqiqatlar göstərir ki, Qazaka şəhəri Güney Azərbaycanın Əfşar mahalının Qərbində və Tikabın Şimal – Şərqində müasir Təxti Süleymanın yerləşdiyi ərazidə olmuşdur. Təxti Süleyman Şimal – Qərbdən Marağa, Cənub – Şərqdən Zəncan və Qərbdən Sənəndəc və Biçar şəhərləri ilə həmsərhəddir. Bu ərazinin rütubətli iqlimi və Təxti Süleymanda yerləşən gölün suyunda müxtəlif mineral maddələrin mövcud olması tarixən burada yaşayış məntəqəsinin salınmasına şərait yaratmışdır. Həmin ərazinin Qərbində olan keçilməz dağ silsiləsinin də öz növbəsində yaşayış məntəqəsinin təhlükədən qorunmasında böyük rolu olmuşdur.

İbn Xordadbeh Gəncək şəhərini Azərbaycanın görkəmli şəhərlərindən biri hesab edərək onu Sasani şahı Xosrov Pərvizin, Urmiyanı isə Zərdüştün şəhəri adlandırır. İbn Fəqih də məşhur Azərgüşnasp məbədinin burada olmasından bəhs edir. Bu fikri Məsudi də təsdiqləyir. Ümumiyyətlə Gəncək şəhərinin ictimai – siyasi əhəmiyyətindən bəhs edən bir sıra ərəb tarixçiləri və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində sasani şahlarnın tacqoyma mərasimi ilə əlaqədar olaraq paytaxt Mədaindən bura piyada gələrək atəşgahı ziyarət etmə faktına rast gəlinir. Yaqut Həməviyə görə bu şəhər müasir Marağa ilə Zəncan arasında yerləşməklə bərabər Zur və Dinavər şəhərlərinin yaxınlığında olmuşdur. Şəhər haqqında Məsudi yazır: "Gözəl və heyrətləndirici binaların qalıqlarında çöx müxtəlif nəqqaşlıq nümunələri gözə çarpır. Bu nümunələrdə göyün, ulduzların, qitələrin, dənizlərin, abad yerlərin, bitki və heyvanat aləminin şəkilləri aydın görünməkdədir."

Firdovsiyə görə, Xosrov Pərviz Bəhram Çubinlə apardığı müharibədə Qazakadakı Azərgüşnasp məbədinə gəlib orada oda sitayiş etmişdir. Ümumiyyətlə Sasani şahları çətinliyə düşərkən həmin atəşgaha gələrək müqəddəs oda yalvarmaqla ondan köməklik diləyirmişlər. Belə ki, V Bəhram (420-432) Orta Asiyada türk xaqanı – ağ hunların hökmdarı ilə vuruşmazdan əvvəl buraya gəlib müqəddəs oda sitayiş etmiş və qələbə arzulamışdır. Müharibədə qalib gəldikdə V Bəhram əsir düşmüş xaqanı arvadı ilə birlikdə, onun mirvari ilə bəzədilmiş qılıncını, tacını, qiymətli daş – qaşlarını məbədə göndərmişdir.

Təbərinin yazdığına görə Gəncək şəhərində qiymətli və nadir əşyaların toplanması ilə əlaqədar olaraq ona bu ad (gənc sözü fars dilində xəzinə deməkdir) verilmişdir.

Qazaka şəhərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış mükəmməl sütun qalıqları

X əsrin səyyahı Məsər ibn Möhləhil cəvahirat və qiymətli metallar əldə etmək üçün Şizə gəlmişdi. Məsərə görə dağda salınmış bu şəhər Zur və Dinavər şəhərlərinə yaxın olmuş və Marağa ilə Zəncan arasında yerləşmişdir. O yazır: "Şəhər divarlarını dərin bir göl əhatə etmişdir."

Qazaka Bizans imperatoru İraklinin soyğunçu yürüşünə kimi (623-624) öz əzəməti ilə Şərqin ən məşhur şəhərlərindən biri olmuşdur. İraklinin şəhəri talayıb, sərvətlərini qarət etmsindən sonra şəhər tədricən süqut etmişdir.

T. Məmmədov "Azərbaycanın təsərrüfatı və şəhərləri (erməni mənbələrində)" adlı məqaləsində yazır ki, Favstos Buzand, Sebeos və Ananiya Şiraklı öz əsərlərində Atropatena şəhəri olan Qandzak haqında məlumat verirlər. Favstosa görə Qandzak Atropatena ərazisində yerləşir. Sebeos Qandzakı böyük şəhər adlandıraraq məlumat verir ki, orada Böyük Qratın Vıpısan adlı məbədi yerləşir. Şiraklıya görə Qandzak Midiyada bir şəhərdir.

V.V.Bartolda görə Atropatena hökmdarlarının paytaxtı olan Qazaka erməni dilli mənbələrdə Qandzak, Kəndzak, farslarda Gəncə, ərəblərdə isə Cənzək və Şiz adlanmaqla dövrünün ən mühüm dini mərkəzlərindən biri olmuşdur.

Aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı vaxtilə Təxti Süleymanda tikilmiş möhtəşəm qala aşkar edilmişdir. Bu qala 12400 kv. m. əraziyə malikdir. Qala dəniz səviyyəsindən 24500 m, ətrafında olan sahələrdən isə 18 – 20 m hündürdə yerləşir. Qala divarları daş və əhənglə tikilmişdir. Qala 36 bürcə malikdir. Yarımdairəvi formada olan bürclər biri – digərindən 22-26 m aralıda yerləşərək hər biri 10 m enə malikdir. Qalanın Şimal qapısı 5,3 m hündürlüyə və ¾ m enə malikdir. Ümumiyyətlə qala divarının hündürlüyü 7,3 – 8,3 m, eni isə 3,9 m-dir.

1958-ci ilin yayından etibarən Təxti Süleyman ərazisində İran və Almaniya (AFR) arxeoloqları 10 il müddətində qazıntı işləri aparmışlar. Burada aparılan arxeoloji qazıntılar bir daha sübut etmişdir ki, istər Azərbaycanın qədim paytaxtı Qazaka şəhəri, istərsə də məşhur Azərgüşnasp məbədi məhz Təxti Süleyman xarabalıqları ərazisində yerləşmişdir. Vaxtilə Azərbaycan xalqının əcdadları tərəfindən tikilmiş möhkəm qala divarları (Şiz qalası) və Azərgüşnasp məbədinin bina qalıqları buradan aşkar edildi. Beləliklə ekspdisiya qarşısına qoyduğu iki əsas problemi həll etdi.

Təxti Süleymandan aşkarlanan qala (Şiz qalası) divarları ellips formasında olmaqla bərabər orada yerləşən gölü də dövrəyə almışdır. Gölün Şimaldan Cənuba uzunluğu 120, eni 60,dərinliyi isə 65 metrə bərabərdir.

Bir sıra mülahizələrə görə əhali buranı ərəblərin hücumundan qorumaq üçün Təxti Süleyman adlandırmışdır. İsti su bulaqlarının və təbii mağaraların çoxluğu qədim dastanlarda tez-tez yad edilən qorxulu yerləri xatırladır. Bəzi müəlliflər bu səbəbdən ərazinin Təxti Süleyman adlandırıldığnı qeyd edirlər. Əzəmətli binaların və Azərgüşnasp məbədinin də məhz belə bir təbii gözəlliyə malik olan yerdə salınması təsadüfi deyildir. Digər tərəfdən Sasanilərin dövründə ölkənin ən qiymətli cəvahiratı və digər qiymətli əşyalar burada toplanıb mühafizə edilirdi.

Əsrlər keçməsinə baxmayaraq vaxtilə gölün ətrafında tikilmiş əzəmətli qəsrin qalıqları indi də insanları heyran edir. Məhz bu səbəbdən də Azərbaycanın bu əvəzsiz incisini ziyarət edənlərin sayı günü-gündən artmaqdadır. 2003-cü ildə şəhər xarabalıqlarının yerləşdiyi Təxti Süleyman arxeoloji kompleksi YUNESKO tərəfindən Ümumdünya mədəni irsi siyahısına daxil edilmişdir.

Mənbələr

• F. Abdulla, "Atropatena (e.ə IV – b.e. VII əsrləri)", Bakı, 1992
• F. Abdulla, "Azərbaycanın qədim və ilk orta əsrlər tarixi İran tarixşünaslığında", Bakı, 1984
• Q. Qeybullayev, "Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən", Bakı, 1993
• M. Müin, "Məzdəyəsna və təsire an dər ədəbiyyate parsi", Tehran, 1326
• S. Nəfisi, "Tarixe təməddüne İrane Sasani", Tehran, 1331
• S. Nəfisi, "Fərhəngnameyi parsi", Tehran, 1319
• H. Pirniya, "Tarixe müfəssəle İran", Tehran, 1331
• H. Pirniya, "İrane bastan", Tehran, 1333
• Ə. Kəsrəvi, "Namhaye Şəhrha və Dehhaye İran", Tehran, 1930
• Ə. Kəsrəvi, "Şəhriyarane qomnan", Tehran, 1307
• Əl Məsudi, "Əl tənbih vəl əşraf", Leyden, 1891
• Əl Məsudi, "Müruc əz zəhəb vəl məadin əl cövhər", Paris, 1861
• Ə. Kəsrəvi, "Azəri ya zəbane bastane Azərbaycan", Tehran, 1327
• Strabon, "Coğrafiya (17 kitab) Q.Strantonovskinin tərcüməsi", Moskva, 1964

Həmçinin bax

• Atropatena
• Şiz qalası