Gürcüstan azərbaycanlıları

Gürcüstan azərbaycanlıları — Gürcüstan hüdudlarında tarixən yaşayan azərbaycanlıların icması. Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların etnik tərkibini Qarapapaqlar, Qıpçaqlar, Saklar, Gögərlər və digər türkdilli tayfalar təşkil edir. Hazırda azərbaycanlılar əsasən Gürcüstanın Borçalı (Kvemo Kartli), Kaxeti və Msxeta-Mtianeti bölgələrində, Acarıstan MR-da, həmçinin Tbilisi, Rustavi və Aqara şəhərlərində tarixən kompakt şəkildə yaşayırlar. 2007-ci ilə olan təxminə əsasən sayları 360,000 nəfərdir .

Tarix

Tiflis şəhərində Azərbaycanlılar və Tatarlar tərəfindən idarə olunan tarixi bazar (1870)

Hələ eramızdan əvvəl Gürcüstanın cənub və cənub-şərq ərzisində türkdilli tayfaların yaşaması haqqında çoxsaylı mənbələr, o cümlədən gürcü mənşəli tarixçilərin və etnoqrafların da etirafları mövcuddur . XV-XVI əsrlərdə Qafqazda türk faktorunun güclənməsi ilə əlaqədar olaraq Gürcüstana da etnik Azərbaycanlıların kütləvi köç etməsi müşahidə olunmuşdur. Borçalının dağətəyi və dağlıq bölgələrində hazırda mövcud olan kəndlərin bir çoxu məhz bu dövrdə meydana gəlmiş və ya böyümüşdür. XVII əsrin ilk yarısında İran şahları, xüsusilə I Şah Abbas tərəfindən Kartli və Kaxeti çarlığı ərazisinə Azərbaycanlıların, İranın Fereydan əyalətinə isə gürcülərin köçürülməsi və ya köçünün stimullaşdırılması bəzi tarixçilər tərəfindən dini-etnik ayrıseçkilik kimi xarakterizə edilsə də, şahlığın ərazisində yaşayan xalqların coğrafi diversifikasiya edilməsi yolu ilə idarə edilməsinin asanlaşdırılması kimi tarixi mühakimələr daha inandırıcı görünür. .

Mövcud olmuş milli dövlətlər və dövlət qurumları

• Borçalı Sultanlığı
• Borçalı — Qarapapaq Respublikası

Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan əraziləri

Bu gün Gürcüstanın bir çox bölgəsində və iri yaşayış məntəqələrində azərbaycanlılar kompakt şəkildə məskunlaşıblar. Azərbaycanlılar əsasən Borçalı (Kvemo-Kartli) və Kaxeti regionlarında cəmləşiblər. Hazırda Tiflisin Meydan, Ortaçala, Vera, Vaşlıcuvar, Saburtalo, Sanzona və Varketili massivlərində kompakt şəkildə yerləşməkdədirlər.

Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı rayonlar:

Tiflis şəhərində xalça satışı ilə məşğul olan Azərbaycanlılar. (1900)

• Marneuli (Sarvan),
• Bolnisi (Çörük-Qəmərli),
• Qardabani (Qarayazı),
• Dmanisi (Baş Keçid),
• Tsalka (Barmaqsız),
• Tetriçkaro (Ağ Bulaq),
• Saqareco (Qaraçöp),
• Kaspi (Xəzəryurdu),
• Kareli (Qara El),
• Telavi (Telav),
• Qori (Səfiabad),
• Laqodexi (Qaval)
• Siqnaxi (Sığnaq)
• Xaşuri (Bəytaxtı)

Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı şəhərlər

• Tbilisi(Tiflis),
• Kutaisi (Başı Açıq),
• Rustavi (Bostandərə)
• Batumi
• Aqara (Ağ Qar),

Demoqrafik dəyişikliklər

2002-ci ildə keçirilmiş əhali siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən Gürcüstan azərbaycanlılarının sayı 284,8 min nəfərdir. 90-cı illərin əvvəllərindən etibarən sosial vəziyyətin çətinliyi üzündən yüksək emiqrasiya və doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə əlaqədar olaraq əhalinin sayında azalma müşahidə edilir. Belə ki, 1989-cu ildən ötən 13 il ərzində Gürcüstan azərbaycanlılarının sayı 7,4% azalmışdır. Bununla belə azərbaycanlıların emiqrasiyası digər etnik azlıqlarla müqayisədə daha kiçikmiqyaslı olduğundan ölkə əhalisinin cəmi sayında onların xüsusi çəkisi 5,7%-dən 6,5%-dək artmışdır .

İllər	Gürcüstanın azərbaycanlı əhalisi	Cəmi ölkə əhalisinə nəzərən
1939	188058	5,3%
1959	153600	3,8%
1970	217758	4,6%
1979	255678	5,1%
1989	307556	5,7%
2002	284761	6,5%

Əhalinin regional strukturu

Saçxere, Kazbek və Ambrolaur və Mestia və Aspindza rayonları istisna olunmaqla Gürcüstanın bütün rayon və respublika tabeli şəhərlərində azərbaycanlılar yaşayırlar. Onlar 3 rayonda – Marneuli (83%), Dmanisi (67%) və Bolnisi (66%) rayonlarında əhalinin mütləq əksəriyyətini, Qardabani (44%) və Saqareco (36%) rayonlarında isə əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirlər. Onların mxarelər (quberniyalar) üzrə paylanması aşağıdakı kimidir:

Gürcüstanda Azərbaycanlıların yaşadığı ərazilər.

Region	Sayı, nəfər	Müvafiq regionun cəmi əhalisinə nəzərən, %	Azərbaycanlıların cəmi sayına nəzərən, %
Tiflis bələdiyyəsi	10942	1,01	3,84
Abxaziya MR (Kodori dərəsi)	6	0,31	0,00
Acarıstan MR	542	0,14	0,19
Quriya	91	0,06	0,03
İmereti	274	0,04	0,1
Kaxeti	40036	9,83	14,06
Msxeta-Mtianeti	2248	1,79	0,79
Raça-Leçxumi və Aşağı Svaneti	47	0,09	0,02
Sameqrelo-Yuxarı Svaneti	142	0,03	0,05
Samtsxe-Cavaxeti	59	0,03	0,02
Aşağı Kartli (Borçalı)	224606	45,14	78,88
Yuxarı Kartli	5768	1,84	2,03
Cəmi Gürcüstan	284761	6,51	100,00

Son siyahıyaalmanın nəticələrinə görə Gürcüstanın 171 kənd yaşayış məntəqəsində etnik azərbaycanlılar üstünlük təşkil edir. Bu kəndlərin 147-si tarixi Borçalı əyalərində (həmçinin bax: Borçalı kəndləri) cəmləşmişdir.

Dil

Gürcüstan azərbaycanlıları Azərbaycan dilinin qərb ləhcəsində, Gəncə-Qazax bölgəsi üçün xarakterik olan şivədə danışırlar. Ləhcə incə saitlərin qalın saitlərə transformasiyası ilə xarakterizə olunur. Yaxın keçmişdə İran, Osmalı və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlmələr zəngin lüğət tərkibinə malik dialektin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar.

Din

Gürcüstan azərbaycanlılarının 98 faizi islam dininə etiqad edirlər . Təqribi qiymətləndirmələrə görə dindar əhalinin 60 faizindən çoxu islamın şiə təriqətinə, təxminən 30 faizdən çoxu sünnü təriqətinə mənsubdurlar.^{[Mənbə göstərin]} Həmçinin 12 əsrdən başlayaraq Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan bölgələrində sufilik və onun nəqşbəndilik qolu yayılmışdır.^{[Mənbə göstərin]} Cəfərilik və zeydilik tərəfdarları da var.^{[Mənbə göstərin]} Bundan başqa cüzi sayda pravoslav azərbaycanlılara da rast gəlmək mümkündür.^{[Mənbə göstərin]}

Dövri mətbuat

• "Tiflis Əxbarı" qəzeti (1832)
• "Qafqazın bu tərəfinin xəbəri" qəzeti (1845)
• "Ziya qəzeti" (1880)
• "Ziyayi-Qafqaziyyə" qəzeti (1880 – 1884)
• "Kəşkül" qəzeti (1880 – 1891)
• "Gürcüstan qəzeti"
• "Ziya qəzeti" (yeni)
• "Qarapapaqlar jurnalı"
• "Təhsil" qəzeti(2008)
• "Yeniləşmiş məktəb" qəzeti (2006)
• "Varlıq" qəzeti (2009)

Məşhur Gürcüstan azərbaycanlılar

İctimai-siyasi və dövlət xadimləri

• Kutlu Arslan — 12 əsrin sonu 13 əsrin əvvələrində hərbi sərkərdə, dövlət xadimi, 1184-cü ildə Gürcüstanda ilk parlamentin banisi;
• Nəriman Nərimanov — SSRİ və Azərbaycan SSR-in məşhur dövlət xadimi, maarifpərvər, yazıçı-dramaturq və həkim;
• Əlimərdan bəy Topçubaşov — Azərbaycan Demokratik Respublikası Parlamentinin sədri (1918-1920);
• Əhməd bəy Pepinov — Azərbaycan Demokratik Respublikası Parlamentinin katibi 1918-1920), Nazirlər Kabinetinin üzvü, nazir;
• Şeyx Məhəmmədəli Hüseyinoğlu — Zaqafqaziya Müsəlmanları Ali Ruhani İdarəsinin Sədri (1930-1935), görkəmli din xadimi və ilahiyyatçı;
• Emin ağa Acalov — Cənub-Qərbi Qafqaz Türk Respublikası Milli Məclisinin Sədri (1919);
• Ömər Faiq Nemanzadə — Cənub-Qərbi Qafqaz Türk Respublikasının Baş naziri (1918), yazıçı, publisist;
• Həsən Seyidov — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Sədri (1981-1988), Azərbaycan SSR görkəmli dövlət xadimi;
• Həsən Həsənov — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Sədri (1990-1991), Azərbaycan Respublikasının ilk Baş naziri (1991-1992), Azərbaycan dövlət xadimi;
• Daşqın Gülməmmədov – Gürcüstan Azərbaycanlılarının Milli Assambleyasının Prezidenti (2002-ci ildən), Gürcüstanın və Azərbaycanın ictimai-siyasi xadimi.

Hərbi xadimlər

• Mevralı bəy Darvazlı — General-mayor, Osmanlı imperiyası hərbi xadimi;
• İsrafil bəy Yadigarov — General-leytenant, Rusiya imperiyası hərbi xadimi;
• Həsən bəy Yadigarov — General-mayor, Rusiya imperiyası hərbi xadimi;
• Əsədulla bəy Yadigarov — General-mayor, Rusiya imperiyası hərbi xadimi;
• Davud bəy Yadigarov — General-mayor, Rusiya imperiyası hərbi xadimi;
• Axund Yusif Talıbzadə — General-mayor, Azərbaycan SSR hərbi xadimi;
• Hacırəhim Məmmədov — General-mayor, Azərbaycan Respublkası hərbi xadimi;
• Zakir Qaralov — General-polkovnik, Azərbaycan Respublikasının Baş Prokuroru;

İncəsənət mədəniyyət xadimləri

• Rəşid Behbudov — məşhur Azərbaycan müğənnisi;
• Rəşid Yusifov — Dünya şöhrətli pəhləvan;
• Möhsün Sənani — tanınmış Azərbaycan aktyoru, teatr xadimi;
• İbrahim İsfahanlı — Azərbaycan aktyoru, teatr xadimi;

Məşhur alimlər

• Hübeyş Tiflisi – alim
• Hamlet İsaxanlı — riyaziyyatçı alim, şair, humanitar elmlər üzrə tədqiqatçı, Xəzər Universitetinin təsisçisi;
• Zahid Xəlilov — Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Prezidenti, akademik, riyaziyyatçı-alim;
• Kamal Talıbzadə — Akademik, elm, mədəniyyət, ədəbiyyət və maarif xadimi;

Şair və yazıçılar

• Abdulla Şaiq — məşhur Azərbaycan yazıçısı, şair və pedaqoq;
• Zəlimxan Yaqub — Azərbaycan xalq şairi, ictimai xadim;

Digərləri

• Dilarə Əliyeva — Azərbaycan alimi və qadın hüquq müdafiəçisi;

Siyasi və İctimai təşkilatlar

• Gürcüstan Türkləri Konfederasiyası (GTK) – İctimai-siyasi təşkilat, 2011-ci ilin 2 noyabrında yaradılıb, I (Təsis) Qurultayı 2 noyabr 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Gəncə şəhərində keçirilib. Prezidenti – Daşqın Gülməmmədov, Vitse-pezidenti Əsəd Əliyev, Ali Məclisin Sədri- Süleyman Əliyev, Baş katibi – İsrail Məhərrəmov
• Gürcüstan Azərbaycanlılarının Milli Assambleyası (GAMA) – İctimai-siyasi təşkilat, 2001-ci ilin 10 dekabrda yaradılıb, I (Təsis) Qurultayı 24 noyabr 2002-ci ildə Tiflisdə keçirilib. Prezidenti – Süleyman Əliyev, Ali Məclisin Sədri- Əsəd Əliyev, Baş katibi – Muraz Gülməmmədov
• Borçalı Gənc Türklər İttifaqı (BGTİ) – ictima-siyasi təşkilat. 2010-cu il 10 yanvarda yaradılıb. Sədri – Tamir Süleymanov
• Gürcüstan Gənc Azərbaycanlılar Assosiasiyası "AMAL" – İctimai-siyasi təşkilat, 2010-cu ildə yaradılıb, Sədri- İsrail Məhərrəmov]
• Gürcüstan Naminə Partiyası (GNP) – Siyasi partiya. 2008-ci ilin fevralında Daşqın Gülməmmədov və Fazil Əliyev tərəfindən əsası qoyulub. Sədri -Fazil Əliyev
• Gürcüstan Müsəlman Demokrat Partiyası (GMDP) Təsis Şurası – Siyasi partiya 2006 – 2008 ci illərdə fəaliyyət göstərib.
• Borçalı Türklərinin Hüquqlarını Müdafiə Komitəsi (BTHMK) – İnsan hüquqlarını müdafiə təşkilatı. 2006-ci ildə yaradılıb. Sədri – Xaqani Emin
• Gürcüstan Azərbaycanlılarının "Böyük Birlik Təşkilatı" – İctimai-siyasi təşkilatı. 2009-cu ildə yaradılıb. Sədri- Əsəd Əliyev
• Gürcüstan Azərbaycanlılarının Beynəlxalq Şurası (GABŞ) – Konfederatif təşkilat, 2006 yaradılıb. Sədri – Fazil Əliyev (2006-2008), Rəyasət Heyətinin Sədri – Daşqın Gülməmmədov (2006), Baş katib Xaqani Emin (2006-2008)olublar.
• Gürcüstan Azərbaycanlılarının Milli Assambleyası Gənclər İttifaqı – Gənclər təşkilatı. 2007-ci ildə yaradılıb. Sədri- Orxan Əliyev
• Gürcüstan Azərbaycanlı Jurnalistlər İttifaqı – Prefessional QHT. 2001-ci ildə yaradılıb. Sədri – Niyazi Hüseynov
• "Qeyrət" Xalq Demokratik Hərakatı – QHT. 1989-cu ildə yaradılıb. Sədri-Əlibala Əsgərov
• Gürcüstan Azərbaycanlılarının Demokratik Dirçəliş Assosiasiyası (GADDA)- QHT. 2004-ci ildə yaradılıb. Sədri – Nizami Məmmədov
• Gürcüstan Azərbaycanlıları Kongresi (GAK)- Konfederatif QHT. 2008-ci ildə yaradılıb. Sədri-Əli Babyev
• "Ozan" Gürcüstan Azərbaycanlıları İttifaqı – İctimai birlik. 1992-ci ildə yaradılıb. Sədri-Kamil Kirəcli
• Gürcüstan Azərbaycanlıları İttifaqı – İctima birlik. Sədri- Süleyman Süleymanov
• "Dərviş" Gürcüstan Azərbaycanlıları İttifaqı – İctima birlik. Sədri- Dərviş Osman
• Gürcüstan Azərbaycanlı Qadınlar Birliyi – QHT. Sədri- Leyla Süleymanova
• Gürcüstan Azərbaycanlı Aşıqlar Birliyi – QHT. Sədri- Mirzə Maşov
• "Dayaq" Gürcüstan Azərbaycanlıları Assosiasiyası – İctimai birlik. 1992-ci ildə yaradılıb.
• Gürcüstan Azərbaycanlı Ziyalılar Birliyi – İctimai birlik. Sədr – Novruz Bayramov