Gürcüstan azərbaycanlıları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Gürcüstan azərbaycanlıları
Agalarov.jpg Nigar Shikhlinskaya.jpg Portrait photo of Nariman Narimanov taken in 1913.jpg Geysar Kashiyeva.jpg
S mammadova2.jpg Topch.jpg Khadija Gaibova.jpg Abdulla Shaig.jpg
Ümumi sayı
284 761 (2002 sa.)
Yaşadığı ərazilər
Aşağı Kartli 224 606 (2002 sa.)
Kaxeti 40 036 (2002 sa.)
Tbilisi 10 942 (2002 sa.)
Daxili Kartli 5 768 (2002 sa.)
Mtsxeta-Mtianeti 2 248 (2002 sa.)
Dili

Azərbaycan dili

Dini

İslam

Gürcüstan azərbaycanlılarıGürcüstan hüdudlarında tarixən yaşayan azərbaycanlıların icması. Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların etnik tərkibini Qarapapaqlar, Qıpçaqlar, Saklar, Gögərlər və digər türkdilli tayfalar təşkil edir. Hazırda azərbaycanlılar əsasən Gürcüstanın Borçalı (Kvemo Kartli), Kaxeti və Msxeta-Mtianeti bölgələrində, Acarıstan MR-da, həmçinin Tbilisi, Rustavi və Aqara şəhərlərində tarixən kompakt şəkildə yaşayırlar. 2007-ci ilə olan təxminə əsasən sayları 360,000[1] nəfərdir .

Tarix[redaktə]

Tiflis şəhərində AzərbaycanlılarTatarlar tərəfindən idarə olunan tarixi bazar (1870)

Hələ eramızdan əvvəl Gürcüstanın cənub və cənub-şərq ərzisində türkdilli tayfaların yaşaması haqqında çoxsaylı mənbələr, o cümlədən gürcü mənşəli tarixçilərin və etnoqrafların da etirafları mövcuddur [2]. XV-XVI əsrlərdə Qafqazda türk faktorunun güclənməsi ilə əlaqədar olaraq Gürcüstana da etnik Azərbaycanlıların kütləvi köç etməsi müşahidə olunmuşdur. Borçalının dağətəyi və dağlıq bölgələrində hazırda mövcud olan kəndlərin bir çoxu məhz bu dövrdə meydana gəlmiş və ya böyümüşdür. XVII əsrin ilk yarısında İran şahları, xüsusilə I Şah Abbas tərəfindən Kartli və Kaxeti çarlığı ərazisinə Azərbaycanlıların, İranın Fereydan əyalətinə isə gürcülərin köçürülməsi və ya köçünün stimullaşdırılması bəzi tarixçilər tərəfindən dini-etnik ayrıseçkilik kimi xarakterizə edilsə də, şahlığın ərazisində yaşayan xalqların coğrafi diversifikasiya edilməsi yolu ilə idarə edilməsinin asanlaşdırılması kimi tarixi mühakimələr daha inandırıcı görünür[3].

Siyasi tarixi[redaktə]

Mövcud olmuş milli dövlətlər və dövlət qurumları[redaktə]

Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan əraziləri[redaktə]

Bu gün Gürcüstanın bir çox bölgəsində və iri yaşayış məntəqələrində azərbaycanlılar kompakt şəkildə məskunlaşıblar. Azərbaycanlılar əsasən Borçalı (Kvemo-Kartli) və Kaxeti regionlarında cəmləşiblər. Hazırda Tiflisin Meydan, Ortaçala, Vera, Vaşlıcuvar, Saburtalo, Sanzona və Varketili massivlərində kompakt şəkildə yerləşməkdədirlər.

Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı rayonlar[redaktə]

Tiflis şəhərində xalça satışı ilə məşğul olan Azərbaycanlılar. (1900)

Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı şəhərlər[redaktə]

Demoqrafik dəyişikliklər[redaktə]

2002-ci ildə keçirilmiş əhali siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən Gürcüstan azərbaycanlılarının sayı 284,8 min nəfərdir. 90-cı illərin əvvəllərindən etibarən sosial vəziyyətin çətinliyi üzündən yüksək emiqrasiya və doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə əlaqədar olaraq əhalinin sayında azalma müşahidə edilir. Belə ki, 1989-cu ildən ötən 13 il ərzində Gürcüstan azərbaycanlılarının sayı 7,4% azalmışdır. Bununla belə azərbaycanlıların emiqrasiyası digər etnik azlıqlarla müqayisədə daha kiçikmiqyaslı olduğundan ölkə əhalisinin cəmi sayında onların xüsusi çəkisi 5,7%-dən 6,5%-dək artmışdır [4].

İllər Gürcüstanın azərbaycanlı əhalisi Cəmi ölkə əhalisinə nəzərən
1939 188058 5,3%
1959 153600 3,8%
1970 217758 4,6%
1979 255678 5,1%
1989 307556 5,7%
2002 284761 6,5%

Əhalinin regional strukturu[redaktə]

Saçxere, Kazbek və Ambrolaur və Mestia və Aspindza rayonları istisna olunmaqla Gürcüstanın bütün rayon və respublika tabeli şəhərlərində azərbaycanlılar yaşayırlar. Onlar 3 rayonda – Marneuli (83%), Dmanisi (67%) və Bolnisi (66%) rayonlarında əhalinin mütləq əksəriyyətini, Qardabani (44%) və Saqareco (36%) rayonlarında isə əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirlər. Onların mxarelər (quberniyalar) üzrə paylanması aşağıdakı kimidir:

Gürcüstanda Azərbaycanlıların yaşadığı ərazilər.
I dərəcəli inzibati-ərazi vahidi Sayı, nəfər Müvafiq regionun

cəmi əhalisinə nəzərən, %

Azərbaycanlıların

cəmi sayına nəzərən, %

Toplam 284 761 6.51 100.00
Aşağı Kartli (Borçalı) 224 606 45.14 78.88
Kaxeti 40 036 9.83 14.06
Tiflis bələdiyyəsi 10 942 1.01 3.84
Daxili Kartli 5 768 1.84 2.03
Mtsxeta-Mtianeti 2 248 1.79 0.79
Acarıstan MR 542 0.14 0.19
İmereti 274 0.04 0.1
Sameqrelo-Yuxarı Svaneti 142 0.03 0.05
Quriya 91 0.06 0.03
Samtsxe-Cavaxeti 59 0.03 0.02
Raça-Leçxumi və Aşağı Svaneti 47 0.09 0.02
Abxaziya MR (Kodori dərəsi) 6 0.31 0.00

Son siyahıyaalmanın nəticələrinə görə Gürcüstanın 171 kənd yaşayış məntəqəsində etnik azərbaycanlılar üstünlük təşkil edir. Bu kəndlərin 147-si tarixi Borçalı əyalətində (həmçinin bax: Borçalı kəndləri) cəmləşmişdir.

Sayı[redaktə]

17-24 yanvar 2002-ci il Ümumumgürcüstan əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən:

  • Gürcüstanda yaşayan etnik azərbaycanlıların sayı 284.761[5] nəfər olmuşdur. Onlardan:
    0-9 yaşlarında olanların sayı: 46.821[5] nəfər
    10-19 yaşlarında olanların sayı: 60.867[5] nəfər
    20-29 yaşlarında olanların sayı: 45.517[5] nəfər
    30-39 yaşlarında olanların sayı: 42.744[5] nəfər
    40-49 yaşlarında olanların sayı: 38.073[5] nəfər
    50-59 yaşlarında olanların sayı: 17.672[5] nəfər
    60-69 yaşlarında olanların sayı: 20.396[5] nəfər
    70 və daha yuxarı yaşlarda olanların sayı: 12.667[5] nəfər

Dil[redaktə]

Gürcüstan azərbaycanlıları Azərbaycan dilinin qərb ləhcəsində, Gəncə-Qazax bölgəsi üçün xarakterik olan şivədə danışırlar. Ləhcə incə saitlərin qalın saitlərə transformasiyası ilə xarakterizə olunur. Yaxın keçmişdə İran, OsmalıAzərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlmələr zəngin lüğət tərkibinə malik dialektin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar.

Din[redaktə]

Gürcüstan azərbaycanlılarının 98 faizi islam dininə etiqad edirlər [6]. Təqribi qiymətləndirmələrə görə dindar əhalinin 80 faizindən çoxu islamın şiə təriqətinə, təxminən 20 faizdən çoxu sünnü təriqətinə mənsubdurlar.[7] Həmçinin 12 əsrdən başlayaraq Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan bölgələrində sufilik və onun nəqşbəndilik qolu yayılmışdır.[Mənbə göstərin] Cəfərilikzeydilik tərəfdarları da var.[Mənbə göstərin] Bundan başqa cüzi sayda pravoslav azərbaycanlılara da rast gəlmək mümkündür.[Mənbə göstərin]

Dövri mətbuat[redaktə]

Məşhur Gürcüstan azərbaycanlıları[redaktə]

İctimai-siyasi və dövlət xadimləri[redaktə]

Hərbi xadimlər[redaktə]

İncəsənət mədəniyyət xadimləri[redaktə]

Məşhur alimlər[redaktə]

Şair və yazıçılar[redaktə]

İdmançılar[redaktə]

Digərləri[redaktə]

Siyasi və ictimai təşkilatlar[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Etnologue report for Georgia
  2. Gürcüstan tarixi, I hissə, 32-47-ci səhifələr (rus dilində)
  3. Tarixçi alim Kərəm Məmmədovun Borçalı tarixi haqqında məqalələri (azərbaycan dilində)
  4. Gürcüstan əhalisinin etnik tərkibi (ingilis dilində)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 National Statistics Office of Georgia: ტომი I - საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგები
  6. Gürcüstan əhalisinin dini tərkibi (ingilis dilində)
  7. Региональный Информационный портал Квемо-Картли: Национальные группы: Азербайджанцы
  8. Əslən Qars ilinin Ağyaxa ilçəsinin Başgədiklər kəndindən olan etnik azərbaycanlıdır. Ata tərəfdən qarpapaq boyundandır. Əcdadları buraya XX əsrin əvvəllərində yerləşmişdir.
  9. Milli tekvandocu Servet Tazegül (Kars Doğumlu Azerbaycan Türk'ü) olimpiya şampyonu oldu
  10. Rza Qayaalp — 10 otyabr 1989-cu ildə Türkiyənin Yozqat ilinin Yozqat ilçəsində yerləşən Kavurqalı kəndində anadan olub. Nəsli əslən Borçalı türklərindəndir. Onlar öncə yaşadıqları Abdallı kəndindən Qarsın Çaylı kəndinə sonra isə Yozqatın Kavurqalı kəndinə köçmüşdürlər.
  11. Джавадов открыл Таиланд