Bolnisi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Bolnisi rayonu
gürc. ბოლნისის მუნიციპალიტეტი (bolnisis munitsipaliteti)
Bolnisi.png
Ərazi 804[1] km²
Əhali 78 700[2] nəfər
Əhali sıxlığı 97.8 nəfər/km²
Yaranma tarixi 1930[3]
Yaşayış məntəqələrinin sayı 48
İcra başçısı İoseb Laliaşvili[4]
İnternet saytı www.bolnisi.ge

BolnisiGürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresində rayon inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Bolnisi şəhəridir.

Tarixi[redaktə]

Bolnisi rayonu 1929-cu ildə Gürcüstan SSR-nin Borçalı qəzası ləğv edildikdən sonra 1930-cu ildə onun ərazisninin bir qismində təşkil edilmişdir, 1930-1943-cü illərdə Lüksemburq rayonu adlanmış, 1943-cü ildən bəri isə Bolnisi rayonu adlanmaqdadır.[3] 1963-1966-cı illərdə hazırda Dmanisi və Marneuli adlanan rayonlar ləğv edilərək əraziləri Bolnisi rayonunun tərkibinə verilsə də 1966-cı ildə təkrarən Dmanisi və Marneuli rayonları təşkil edildi və Bolnisi rayonunun sərhədləri indiki şəklini aldı.[3]

Fiziki-coğrafi oçerk[redaktə]

Rayon Gürcüstanın cənub-şərqində Maşavera və onun qolları olan Xaçınnıçay, SağsağanlıçayDələver çaylarının hövzəsində yerləşir. Aşağı Kartli mxaresinin mərkəzi olan Rustavi şəhərindən 65 km qərbdə, paytaxt Tiflisdən isə 63 km cənub-qərbdə yerləşir. Ərazisi əsasən dağətəyi və alçaq dağlıq zonada yerləşməklə əhəmiyyətli bir hissəsi meşələrlə örtülüdür. Ən uca nöqtəsi 2141 metrə çatan Lök dağıdır. Rayonda havanın orta illik temperaturu 12 °C, o cümlədən yanvarda 0.0-0.3 °C, iyulda 23.6 °C, mütləq maksimum temperatur 40 °C, mütləq minimum temperatur -25 °C, illik yağıntı 400-500 mm təşkil edir.[5] Rayonun ümumi sahəsi təşkil edildiyi tarixdən günümüzdək cüzi dəyişikliyə məruz qalmışdır. Beləki 1 may 1960-cı ilə olan məlumata əsasən rayon 804.7[6] km² sahəyə sahib olmuşdur. Hazırda isə rayonun ümumi ərazisi 804 km²-dir.[1]

Əhali[redaktə]

1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi təxminə əsasən rayon əhalisi 78.7 min nəfərdir.[2] Əhalinin sıxlığı 1 km²-ə üçün 97.8 nəfərdir. Sosial vəziyyətin çətinliyi səbəbindən yüksək emiqrasiya nəticəsində rayonun əhalisi 1989-cu ildən 2012-ci ilə ötən 23 il ərzində 2.8 min nəfər (3.44 %) azalmışdır.

Bolnisi rayonunun əhalisi[2]
1.1.2003 r.t. 1.1.2004 r.t. 1.1.2005 r.t. 1.1.2006 r.t. 1.1.2007 r.t. 1.1.2008 r.t. 1.1.2009 r.t. 1.1.2010 r.t. 1.1.2011 r.t. 1.1.2012 r.t.
73 700 73 300 74 000 75 100 75 600 76 977[7] 76 700 77 800 78 300 78 700

Milli tərkib[redaktə]

15-30 oktyabr 1941-ci ildə almanların Qazaxıstana sürgün edilməsi və onların yerinə etnik gürcülərin yerləşdirilməsi, eləcə də əhalisinin sıxlığının orta Gürcüstan səviyyəsindən (1 km² üçün 63 nəfər) 1.5 dəfə çox olmasına baxmayaraq 90-cı illərdə Gürcüstanın Svanetiya, İmeretiyaAcarıstan kimi bölgələrindən milliyətcə svanlar, gürcüləracarların buraya köçürülməsi prosesinin davam etdirilməsi rayonun etnik mənzərəsini xeyli dəyişmişdir. 17-24 yanvar 2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalmanın nəticələrinə əsasən rayon əhalisinin 65.98 %-ni azərbaycanlılar, qalan 34.02 %-ni isə gürcülər, ermənilər, ruslar, berzenlər və digər millətlərin nümayəndələri təşkil edir.[8]

Bolnisi rayonu əhalisinin milli tərkibi
Etnik qrup 1939 sa.[9] Nisbəti 1979 sa.[10] Nisbəti[10] 1989 sa.[11] Nisbəti[11] 2002 sa.[8][12] Nisbəti[8]
cəmi 34 181 100 % 68 694 100 % 81 547 100 % 74 301 100 %
azərbaycanlı 20 703 60.57 % 45 914 66.84 % 53 808 65.98 % 49 026 65.98 %
gürcü 2 574 7.53 % 12 032 17.52 % 17 688 21.69 % 19 926 26.82 %
erməni 4 740 13.87 % 6 396 9.31 % 5 545 6.8 % 4 316 5.81 %
berzen 130 0.38 % 2 031 2.96 % 2 345 2.88 % 438 0.59 %
rus 832[13] 2.43 % 1 377 2.00 % 1 210 1.48 % 414 0.56 %
osetin 19 0.06 % 499 0.73 % 516 0.63 % 80 0.11 %
abxaz ... ... 4 0.01 % ... ... 35 0.05 %
ukraynalı 129[13] 0.38 % 142 0.21 % 160 0.2 % 14 0.02 %
alman 4 874 14.26 % ... ... ... ... ... ...
kürdyezidi 4 0.01 % ... ... 3 0.00 % ... ...
yəhudi 17 0.05 % 24 0.03 % ... ... ... ...
digər 159 0.46 % 275 0.4 % 272 0.33 % 52 0.07 %

İnzibati bölgü[redaktə]

Hal-hazırda rayonda 1 şəhər, 2 qəsəbə və 45 kənd vardır. Kəndlərin 37-də etnik azərbaycanlılar, 6-da gürcülər, 2-də isə ermənilər üstünlük təşkil edir. Rayonun inzibati ərazisinə daxil olan kəndlərdən 2-si (FaxralıBolus Kəpənəkçisi) əhalisinin sayına görə respublikanın ilk onluğuna aid olan ən iri kəndlər sırasına daxildir.

Yaşayış məntəqələri[redaktə]

90-cı illərin əvvəllərində BolnisiKazreti şəhərlərində aparılmış etnik təmizləmə əməliyyatları ilə əlaqədar olaraq rayonun kənd əhalisinin 85%-i azərbaycanlılardan ibarət olduğu halda, şəhər əhalisi üzrə bu göstərici cəmisi 4.2%-ə düşmüşdür.

17-24 yanvar 2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Bolnisi rayonunun yaşayış məntəqələri[14]
No Gürcücə rəsmi adı Azərbaycanca əsil adı Əhali Rəsmi milli tərkib
48 cəmi cəmi 74 301
1 ქალაქი ბოლნისი (kalaki bolnisi) Çörük Qəmərli şəhəri 9 944
2 დაბა კაზრეთი (daba kazreti) Xəzəryurdu qəsəbəsi 7 272
3 სოფელი ტალავერი (sopeli talaveri) Faxralı kəndi 6 891 99 % azərbaycanlı
4 სოფელი ქვემო ბოლნისი (sopeli kvemo bolnisi) Kəpənəkçi kəndi 6 766 100 % azərbaycanlı
5 სოფელი ნახიდური (sopeli naxiduri) Arıxlı kəndi 4 876 100 % azərbaycanlı
6 სოფელი დარბაზი (sopeli darbazi) Darboğaz kəndi 3 743 98 % azərbaycanlı
7 სოფელი მამხუტი (sopeli mamxuti) Saraçlı kəndi 2 841 100 % azərbaycanlı
8 სოფელი ბოლნისი (sopeli bolnisi) Xaçın kəndi 2 333 90 % erməni
9 სოფელი ცურტავი (sopeli tsurtavi) Kolagir kəndi 2 319 98 % azərbaycanlı
10 სოფელი ძველი ქვეში (sopeli dzveli kveşi) Zol-Göyəç kəndi 2 183 98 % azərbaycanlı
11 სოფელი სავანეთი (sopeli savaneti) İmirhəsən kəndi 1 717 98 % azərbaycanlı
12 სოფელი ჭაპალა (sopeli çapala) Qoçulu kəndi 1 623 100 % azərbaycanlı
13 სოფელი რატევანი (sopeli ratevani) ... 1 582 96 % gürcü
14 სოფელი ფარიზი (sopeli parizi) Bala Muğanlı kəndi 1 205 98 % azərbaycanlı
15 სოფელი მუშევანი (sopeli muşevani) Dəllər kəndi 1 194 100 % azərbaycanlı
16 სოფელი აკაურთა (sopeli akaurta) Ayorta kəndi 1 174 85 % azərbaycanlı
17 სოფელი ქვემო არქევანი (sopeli kvemo arkevani) Aşağı Qoşakilsə kəndi 1 053 99 % azərbaycanlı
18 სოფელი ბალიჭი (sopeli baliçi) Balıc kəndi 1 023 96 % gürcü
19 სოფელი მუხრანა (sopeli muxrana) Daşdıqullar kəndi 893 100 % azərbaycanlı
20 სოფელი ხიდისყური (sopeli xidisquri) Hasanxocalı kəndi 846 99 % azərbaycanlı
21 სოფელი ჯავშანიანი (sopeli cavşaniani) Abdallı kəndi 829 99 % azərbaycanlı
22 სოფელი რაჭისუბანი (sopeli raçisubani) ... 795 98 % gürcü
23 სოფელი ძეძვნარიანი (sopeli dzedzvnariani) Aragöl kəndi 779 98 % azərbaycanlı
24 სოფელი ფოცხვერიანი (sopeli potsxveriani) Babakişilər kəndi 724 98 % azərbaycanlı
25 სოფელი გეტა (sopeli geta) Aşağı Güləver kəndi 698 99 % azərbaycanlı
26 სოფელი შუა ბოლნისი (sopeli şua bolnisi) İncəoğlu kəndi 618 100 % azərbaycanlı
27 სოფელი ტანძია (sopeli tanzia) Tağılı kəndi 613 99 % gürcü
28 სოფელი ზემო არქევანი (sopeli zemo arkevani) Yuxarı Qoşakilsə kəndi 604 96 % azərbaycanlı
29 სოფელი სამტრედო (sopeli samtredo) Cəfərli kəndi 541 97 % azərbaycanlı
30 სოფელი ვანათი (sopeli vanati) Mığırlı kəndi 530 96 % azərbaycanlı
31 სოფელი წიფორი (sopeli tsipori) Yuxarı Güləver kəndi 522 97 % azərbaycanlı
32 სოფელი ბალახაური (sopeli balaxauri) Sayalıoğlu kəndi 502 100 % azərbaycanlı
33 სოფელი ზვარეთი (sopeli zvareti) Sarallar kəndi 501 99 % azərbaycanlı
34 სოფელი ფოლადაური (sopeli poladauri) Çatax kəndi 495 63 % azərbaycanlı
35 სოფელი კიანეთი (sopeli kianeti) 492 96 % erməni
36 ხატისსოფელი (xatissopeli) 480 98 % gürcü
37 სოფელი ქვეში (sopeli kveşi) 440 92 % gürcü
38 დაბა თამარისი (daba tamarisi) 434
39 სოფელი სამწევრისი (sopeli samtsevrisi) Şəmşiöyü kəndi 361 90 % azərbaycanlı
40 სოფელი ხახალაჯვარი (sopeli xaxalacvari) Dəmirli kəndi 359 98 % azərbaycanlı
41 სოფელი ბერთაკარი (sopeli bertakari) Beytəkər kəndi 289 100 % azərbaycanlı
42 სოფელი მწყნეთი (sopeli mtsqneti) Əsmələr kəndi 286 100 % azərbaycanlı
43 სოფელი იწრია (sopeli itsria) Qaradaşlı kəndi 249 100 % azərbaycanlı
44 სოფელი ხატავეთი (sopeli xataveti) Molla Əhmədli kəndi 192 100 % azərbaycanlı
45 სოფელი ჭრეში (sopeli çreşi) Sisqala kəndi 181 97 % azərbaycanlı
46 სოფელი სენები (sopeli senebi) Sənəb kəndi 157 96 % azərbaycanlı
47 სოფელი საბერეთი (sopeli sabereti) Qaratikan kəndi 112 100 % azərbaycanlı
48 სოფელი პატარა დარბაზი (sopeli patara darbazi) Bala Darbaz kəndi 40 100 % azərbaycanlı

İqtisadiyyat[redaktə]

Bolnisi Gürcüstanın aqrar rayonu hesab edilir. Rayonun iqtisadiyyatı əsasən Kazreti qəsəbəsi yaxınlığında yerləşən Madneuli filiz və qızıl yatağına əsaslanır. Gürcüstan Statistika Departamentinin məlumatlarına əsasən 2006-cı ildə ölkədə yığılmış yaşıl noxudun 48%-i, yerkökünün 15.8%-i, lobya və kartofun 7.9%-i, tərəvəzin 3%-i, oduncaq tədarükünün 2.6%-i, yumurta və yun istehsalının müvafiq olaraq 6.2%-i və 2.9%-i, diri mal-qaranın isə 1.3%-i Bolnisi rayonunu payına düşmüşdür.

Mədəniyyət[redaktə]

Hazırda rayonda 57 dövlət ümumtəhsil məktəbi, 1 orta ixtisas məktəbi, 33 kitabxana, 1 teatr, 1 muzey, 3[15] qəzet, 1[15] jurnal və 2[16] teleşirkət fəaliyyət göstərir.

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 National Statistics Office of Georgia: ტომი I - საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგები
  2. 2,0 2,1 2,2 National Statistics Office of Georgia: Population by Municipalities for the Beginning of the Year (Thousands). (official estimates)
  3. 3,0 3,1 3,2 ბოლნისის მუნიციპალიტეტი: ბოლნისის შესახებ
  4. Региональный Информационный портал Квемо-Картли: Справочник по региону: самоуправление: Муниципальные советы
  5. Региональный Информационный портал Квемо-Картли: Справочник по региону: общие данные о муниципалитетах
  6. Отдел по вопросам работы советов президиума верховного совета Грузинской ССР. Грузинская ССР, Административно-территориальное деление на 1 мая 1960 года, Издание второе. Тбилиси. 1960. стр. 30
  7. საქართველოსა და სომხეთის საზღვრისპირა რეგიონებში მოსახლეობის და არასამთავრობო\სამოქალაქო ორგანიზაციების კვლევა რაოდენობრივი და თვისებრივი კვლევის ანგარიში მომზადებულია ქეა ინთერნეშენალისთვის კავკასიაში პროექტის საქართველოს მხარის პარტნიორი სამოქალაქო განვითარების სააგენტო(CiDA) აგვისტო-ოქტომბერი, 2009 თბილისი, საქართველო
  8. 8,0 8,1 8,2 The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Census 2002 (Total/Percentage)
  9. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Люксембургский район (1939 г.)
  10. 10,0 10,1 The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Census 1979 (Total/Percentage)
  11. 11,0 11,1 The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Census 1989 (Total/Percentage)
  12. National İntegration and Tolerance in Georgia: Map: 2002 Census Courtesy of Department of Statistics
  13. 13,0 13,1 Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: : Распределение русских и украинцев по административно-территориальным единицам Грузинской ССР (1939 г.) (без Абхазской АССР и Юго-Осетинской АО)
  14. National Statistics Office of Georgia: 2002 წლის სოფლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემები
  15. 15,0 15,1 Региональный Информационный портал Квемо-Картли: Справочник по региону: СМИ и информация: Журналы и газеты
  16. Региональный Информационный портал Квемо-Картли: Справочник по региону: СМИ и информация: ТВ компании

Həmçinin bax[redaktə]

Bolnisi rayonu kəndləri Gürcüstan Bayrağı

Ölkə: Gürcüstan
Rayon: Bolnisi
Azərbaycanlı kəndləri: Abdallı, Ağalar, Aqaurt, Arakel, Arıxlı, Bala-Muğanlı, Balıc, Beytəkər, Cəfərli, Darvaz, Dzedzvnariani, Dəllər, Dəmirli, Əsmələr, Faxralı, Güləver, Hasanxocalı, İmirhəsən, İncəoğlu, Qaradaş, Qaratikən, Bolus Kəpənəkçisi, Kibircik, Qoçulu, Kolagir, Qoşakilsə, Mığırlı, Molla Əhmədli, Musoprian, Poladauri, Şəmşioğlu, Sarallar, Saraçlı, Sənəb, Sisqala, Zol-Göyəç