İntihar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Scales of justice
Adamöldürmə
 
Qətl
Sifarişli qətl
Kütləvi qətl
Övlad qətli
Ata qətli
Ehtiyatsızlıqdan qətl
Soyqırım • Linç mühakiməsi
Namus qətli
Ayin qətli
İntihar
Duel
Padşahöldürmə
Qatil
Muzdlu qatil
Seriyalı qatil
Kamikadze • Assasin
Kriminal olmayan qətl
Ölüm hökmü
Evtanaziya • Abort
Hüquq portalı
b·m·r

İntihar (suisid) - Qəza olaraq və şüur yerindəykən bədbəxtçilik nəticəsində özünü öldürməyə deyilir. İntihar qarşısı alına biləcək ölüm səbəbidir. Bu qərarın alınmasına səbəb olan amillər çox müxtəlifdir. Çox vaxt bir neçə faktor birgə bu davranışın meydana çıxmasına səbəb ola bilər.

İntihar şəxsin hissi, psixi və ya sosial səbəblərin təsiri ilə öz həyatına son qoyması kimi qiymətləndirilir.

İntiharın səbəbləri[redaktə]

İntiharın səbəbləri kimi daha çox –cinsiyyət, aşağı sosial-iqtisadi vəziyyət, ata-ana münaqişələri, ixtilaf, immiqrasiya, psixi pozuntular, şiddətə meyllilik və düşünmə (fikirləşə bilmə) pozuntuları göstərilir.

Depressiya da yetkin insanlarda olduğu kimi gənclərdə də vacib risk faktoru olduğu vurğulanır. İntihar edən şəxslərin 90%-i depressiya xəstəsidir. Depressiya xəstələrinin 15%-i intihara cəhd nəticəsində həyatlarını itirirlər. Depressiyada olan kişilərin intihar nəticəsində həyatını itirmə nisbəti qadınlara görə daha yüksəkdir. Problemləri həll etmə bacarığının kifayətsizliyi, stress və ümidsizlik hissləri ilə intiharın yaxın əlaqəsi olduğu göstərilir.

İntiharın səbəblərini aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik:

  1. Psixiatrik xəstəliklər
  2. Sosial səbəblər
  3. Psixoloji səbəblər
  4. Bioloji səbəblər
  5. Genetik yaxınlıq
  6. Fiziki xəstəliklər

Psixiatrik səbəblər. İntihara səbəb olan psixiatrik problemlər bunlardır:

  1. Depressiya
  2. Şizofreniya; intihar edənlərin 10%-ində şizofreniya müşahidə olunur
  3. Spirtli içkilərdən istifadə
  4. Narkotik maddələrdən asılılıq
  5. Şəxsiyyət pozuntusu
  6. Yüksək həyacanlılıq

Sosial səbəblər. Cəmiyyətin sosial xarakteri ilə bağlı olaraq intihar faizi də ölkədən – ölkəyə fərqlilik göstərir. Ailə bağları zəif olan ölkələrdə intihar faizi daha çoxdur. Suisidlərin ilk təsnifatlarından biri fransız psixoloqu Emil Dürkheymə məxsusdur. O, sosial faktorların rolunu əsas götürərək, intiharın aşağıdakı formalarını ayırd etmişdir:

  • Eqoistik intihar - öz sosial qrupu ilə vəhdət hissini itirmiş və ona görə də ailəvi, dini, ictimai nəzarətə tabe olmayan şəxslər tərəfindən törədilir.
  • Anomik intihar – sosial və siyasi dəyişikliklər dövründə dövründə cəmiyyətlə sosial inteqrasiyası pozulmuş şəxslərdə təsadüf edilir. Sosial və iqtisadi böhranlarda cəmiyyət içində intihar faizi yüksəlir. Məsələn, hər iki dünya müharibəsində bütün Avropa ölkələrində intihar faizi digər dövrlərə görə çox artmışdır.
  • Alturistik intihar – öz həyatını sosial motivlər naminə qurban verən və bununla yüksək dərəcədə qrup identifikasiyasına malik şəxslərdə təsadüf edir.

Bundan əlavə, insanın həyatla hesablaşması məqsədi daşıyan sadə intihar, özünə qəsd edərkən yaxınlarını da özü ilə aparmaq tendesiyalı şəxslərdə genişlənmiş intihar (məsələn, intihardan əvvəl azyaşlı uşağını guya əzabdan qurtarmaq üçün öldürmüş qadının hərəkəti), eyni zamanda birgə intihar etmək üçün razılığa gəlmiş qruplarda təsadüf edilən kollektiv intihar (belə hallar dini təriqət nümayəndələrində və psixiatriya xəstəxanalarının pasiyentlərində rast gəlinir) növləri ayırd edilir.

Psixoloji səbəblər. Şəxsi yaxınlıq da intihar ehtimalını artırır.

Bioloji yaxınlıq. Beyindəki serotonin maddəsindəki azalma intihar ehtimalını artırır.

Ailəvi yaxınlıq. Ailədə intihar edən qan bağı olan yaxının olması insanlarda intihar etmə ehtimalını artırır.

Fiziki xəstəliklər. Xərçəng, ürək xəstəliyi, AİDS kimi xəstəliklərə tutulan insanlarda intihar ehtimalını normal insana görə daha çoxdur.

Risk faktorları[redaktə]

  1. Ailəvi risk faktorları (parçalanmış ailələr, istismar, ünsiyyət pozuntuları- düzgün münasibət qura bilməmək)
  2. İntihar düşüncələri və keçmiş cəhd
  3. Stressli həyati hadisələr (ayrılıq, itki, travmatik yaşantılar)
  4. Anlaşmazlıq, ixtilaf
  5. Uğursuzluq
  6. Ailədə və yaxud yaxın əhatədə intihar cəhdlərinin olması

Davranışla əlaqədar göstəricilər[redaktə]

  1. Psixi pozğunluq əlamətlərinin olması
  2. Ölüm riski olan dərmanlardan kiçik dozada istifadə
  3. Son altı həftə içində ünsiyyətdən çəkinmə, özünəqapanma
  4. Cinsi həyatla maraqlanmama
  5. İctimai təsirlərdən uzaq durma
  6. Sevdiyi əşyaları dost-tanışa paylama
  7. Tez-tez ölümdən söhbət etmə

İntiharla əlaqəli hisslər[redaktə]

  1. Dərin kədər və ümidsilik
  2. Nifrət
  3. Peşmançılıq
  4. Təhrikedici davranışlar

İntihardan qoruyucu faktorlar[redaktə]

  1. Problemi həll edə bilmə bacarığının üzə çıxarılması
  2. Çətinliklərin öhdəsindən gəlmə bacarığının inkişaf etdirilməsi, dəstəklənməsi
  3. İdman və ictimai fəaliyyətlərdə iştirak
  4. Yaşamaq səbəblərinin tam dərk edilməsinə yönəltmək (öz məsuliyyətlərinin fərqinə varma)
  5. Uşaq və gənclər intihar etməkdəm qorxursa, sosial əhatinin fikrini nəzərə alırsa ya da əxlaqi maneələri düşünürsə, bunların fərqinə varması dəstəklənərək də kömək oluna

bilər.

Din nöqteyi nəzərdən İntihar[redaktə]

Etiqad azadlığı və İslam

Azadlıq insanın insan kimi yaşamağı üçün hava, su, qida qədər möhtac olduğu ən böyük nemətdir. Azadlıq olmasa nə insan həqiqi mənada insan olar, nə də yaşadığımız həyat normal həyat olar.

Allah bütün insanlara inanmaq və ya inanmamaq azadlığı vermişdir. Qurani-Kərimin ayələrində bunu açıq - aşkar görürük. Və de: "Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)" (əl- Kəhf, 29)

(Ya Peyğəmbər! Mənim bəndələrimə) öyüd-nəsihət ver. Sən ancaq öyüd-nəsihət verənsən! (əl-Ğaşiyə, 21)

"Sizin öz dininiz var, mənim də öz dinim! (Elə isə sizin dininiz sizə, mənim dinim də mənə)!(əl- Kəfirun, 6)"

Əgər Rəbbin istəsəydi, yer üzündə olanların hamısı iman gətirərdi. İnsanları iman gətirməyə sənmi məcbur edəcəksən?! (Bu sənin işin deyildir. Sənin vəzifən ancaq islamı təbliğ etməkdir).(Yunus, 99). Bu ayələr İslamda həm vicdan azadlığının təminatı həm də sübutudur. İnsanların iradələrinə bu nöqtədə müdaxilə edilməməlidir. İslam hüququnda insanların İslam xaricində hər hansı bir dini qəbul etmələri cinayət sayılmır. İslam hər zaman din və vicdan azadlığını müdafiə etmiş və dində məcburiyyət yoxdur prinsipini həssaslıqla qorumuşdur. Başqa dinə mənsub uşaqların islamı qəbul etməkləri üçün məcbur edənlərin tənbeh edilmələri, məsciddə digər dinlərə mənsub olanların ibadətinə Həzrəti Peyğəmbərin icazə verməsi İslamda vicdan azadlığının dərəcəsini bizə göstərir. İbn Abbasdan gələn bir xəbərə görə Peyğəmbərlə olan müqaviləni pozan Nadiroğulları qəbiləsi sürgün edilərkən onların arasında mədinəli bəzi müsəlmanların övladları da vardı. Onlar: "Biz övladlarımızın getməyinə razı deyilik, onları məcbur müsəlman edəcəyik dedilər". Buna görə Allah Dində məcburiyyət (zorakılıq) yoxdur. Artıq doğruluq (iman) azğınlıqdan (küfrdən) ayırd edildi. Hər kəs Taqutu (Şeytanı və ya bütləri) inkar edib Allaha iman gətirsə, o, artıq (qırılmaq bilməyən) ən möhkəm bir ipdən (dəstəkdən) yapışmış olur. Allah (hər şeyi olduğu kimi) eşidəndir, biləndir!( əl-Bəqərə, 256) ayəsini nazil elədi.

Həzrəti Peyğəmbərin dövründə Ərəbistan yarımadasında bir çox dindən, fərqli mədəniyyətlərdən ibarət qəbilələr vardı. Yəhudilər, xristiyanlar, sabilər, atəşpərəstlər bir yerdə yaşayırdılar. Bütün bunlarla yanaşı bir - birinə düşmən olan çox qəbilə vardı. Həzrəti Peyğəmbər onların heç birini islama girməyə məcbur etməmiş əksinə onlara səbir, sevgi və dini dözümlülük nümayiş etdirmişdir.

Məhəmməd Peyğəmbər (s) həyatı boyu Quranın göstərdiyi yol ilə hərəkət etmiş, İnsanları iman etməyə dəvət üçün göndərilməyinə baxmayaraq, heç kimə və heç zaman məcburiyyət göstərməmişdir.

Peyğəmbərin yaşadığı dövrdəki hadisələrə nəzər saldıqda din azadlığının müxtəlif formalarını görürük. İnanmaq, inanc əsaslarını həyata keçirmək, bu dəyərləri gələcək nəsillərə çatdırmaq və müəyyən çərçivədə təşkilatlanmaq. Məsələn, Mədinə şəhər dövlətində yəhudilər heç bir təzyiqə məruz qalmadan öz dinlərinə inanmışlar. İslamı qəbul etmək üçün onlara heç bir təzyiq göstərilməmişdir. Sinaqoqlarda çox rahat ibadətlərini etmişlər, gündəlik həyatları da daxil olmaqla hər sahədə dini əsaslarını həyatlarına tətbiq etmişlər. Hətta Beytul Midras adlanan mərkəzlərində uşaqlarına təlim və tədris keçərək, öz dəyərlərini gələcək nəsillərinə rahatlıqla çatdırmışlar.

İnsanın cəmiyyətdə qəbul edilən əsas haqları vardır. Din, can, ağıl, namus, bu haqların ən öndə gələnləridir. Bu haqlar İslam hüquq doktrinasında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və bu haqlar toxunulmazdır. Din və vicdan azadlığı vətəndaşları istədikləri dini sərbəst halda seçmələri, seçdikləri dinin qaydalarını heç bir müdaxilə və məhdudiyyətə məruz qalmadan yaşamaq, təhsilini almaq, təbliğ etmək haqlarını ifadə edir. İslamda dini etiqad azadlığı bir zərurətdir. Bu zərurətin ayə və hədislərlə də dəstəkləndiyini görürük.

Dini etiqad azadlığı, vicdan azadlığı İslama son dərəcə uyğundur. Çünki İslam dini müsəlmanlığı qəbul edərkən ilk olaraq azad iradəni və vicdanla qəbul etməyi ilkin şərt qoymuşdur. İslamı qəbul etdikdən sonra da Qurani – Kərimdə əmr edilən ibadətləri yerinə yetirmək və qadağalardan uzaq durmaq tamamilə insanın öz azad iradəsi və vicdanı ilə olmalıdır.

İslam dinindən üz çevirənlərin öldürülməsi məsələsinə gəldikdə isə, Qurani – Kərimdə bu barədə dünyəvi heç bir cəza göstərilmir. Sadəcə olaraq axirətə aid cəza bildirilir.

Mənbə[redaktə]