Mərv

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Mərv (Türkməncə: Merw; Rusca: Мерв, Farsca: مرو, Marv, Çince: 木鹿, Mulu), Bir zamanlar Böyük Səlcuqlu dövlətinin (Ərəbcə: السلاجقة əl-Salācike, Farsca: سلجوقيان Salcūkiyān), paytaxtı Mərv şəhəri Türkmənistan sərhədləri içində tarixi İpək yolu güzərgahı üzərində qurulmuş bir çöl şəhəridir. Bu şəhər bəzi qaynaqlarda Mərvi-Şahcəhan da adlanırdı.

Ümumi tarixi[redaktə]

Bu qədim sivilizasiyanın paytaxtı isə Türkmənistanın Marı şəhərindən 30 kilometr şərqdə yerləşən Mərv şəhəri olub. Eramızdan əvvəl V-III əsrlərdə çiçəklənməyə başlayan Türk-Margian sivilizasiyası Orta Asiya, Cənub-Şərqi Asiya, indiki Əfqanıstan, İran, Ərəbistan yarımadası, Yaxın və Orta Şərqin mədəni inkişafında mühüm rol oynayaraq min illər boyu onlar üçün mədəni, mənəvi, elmi mərkəz rolunu oynayıb. Sonrakı dövrlərdə Parfiya və Oğuz-Səlcuq mədəniyyəti tarixində dərin izlər buraxan bu qədim sivilizasiya mərkəzi bölgədə islamın yayılması ilə bağı yeni bir inkişaf dövrü yaşayıb. Ərəb xəlifələrindən olan Abbasilər dövründə Mərv şəhəri ərəb mədəniyyətinin Türküstandakı mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdi. Burada onlarla kitabxana fəaliyyət göstərirdi. Samanilər və Səlcuqlular dövründə isə Mərv öz inkişafının ən yüksək mərhələsinə çatmışdı. Səlcuqlu sultanı Sultan Səncərin dövründə Mərv şəhəri əhalisinin sayına və gözəlliyinə görə Bağdad və İstanbul ( Konstantinopol) şəhərlərini belə geridə qoyurdu. O dövrdə Mərvi dünya şəhərlərinin çarı (”Şahı-cahan”) adlandırırdılar.

Məşhur ərəb alimi və səyyahı Əl Makdisi yazır: “Hicazda şəhərlərin anası Məkkə, Xorasanda isə Mərvdir”.

IX əsr məşhur ərəb coğrafiyaşünası və səyyahı əl-İstərxi Mərvi gördükdən sonra heyranlıqla: “Mərv Xorasanın ən yaxşı şəhərlərindən biridir”,- deyə yazmışdı. O dövrdə Mərvlə müqayisədə qədim Türküstanın (Mərkəzi Asiyanın əvvəlki adı) digər məşhur şəhərləri olan Səmərqənd, Buxara və digərləri əyalət şəhərləri təsiri bağışlayırdılar. İlkin orta əsrlərdə Mərv şəhərinin ərazisi yalnız qala divarları daxilində 235 hektardan artıq idi.

Mərv sivilizasiyasının olduqca yüksək şəkildə inkişaf etməsini burada hazırlanan hərbi silah və geyimlər də təsdiq edir. Xüsusilə Mərvdə hazırlanan zirehlər və digər hərbi silahlar o dövrdə böyük şöhrət qazanmışdı. Məsələn, məşhur tarixçi və çoğrafiyaşünas alim Plutarx “Müqayisəli həyat salnamələri” adlı əsərində yazırdı ki, Mərvdə hazırlanan dəbilqələr və zirehli geyimlərin parıltısı baxanın gözlərini qamaşdırırdı. Digər tanınmış alim Plini isə yazır ki, Roma imperiyasında Mərv poladından hazırlanan silahlardan istifadə etməyə xüsusi əhəmiyyət verirdilər.

Arxeoloji qazıntılar qədimlərdə Mərvin həm də yüksək keyfiyyətli pambıq parça mərkəzi olduğunu üzə çıxardı. Əl-İstəxri yazır ki, Mərv pambığından toxunan parçalar çox yüksək keyfiyyətə malikdir. Bağdad xəlifələri bunu nəzərə alaraq Mərvdə xüsusi parça toxuma müəssisəsi açmışdılar. Xəlifə əl-Mustəkfi vəfat edəndən sonra xəzinədə Mərvdən gətirilən böyük həcmdə pambıq parça və 13 min ədəd çalma aşkar edilmişdi.

Onu da deyək ki, Mərvdə bir çox məşhur simalar, o cümlədən Sasani şahı Xosrovun vəziri, tanınmış diplomat Buzurtmirx, Şərqin ən böyük mütəfəkkirlərindən olan Ömər Xəyyam, İmadəddin İsfəhani, filosof və səyyah Varzuyə, musiqiçi Barbut və digərləri yaşayıblar. IX əsrdə Mərvdəki xəstəxanalardan birində işləyən həkim İbn Masın yanına Şərqin hər yerindən xəstələr gəlirdilər.

Bir sözlə, Şərq mədəniyyəti və sivilizasiyası tarixində Mərv qədər böyük inkişaf yolu keçmiş ikinci bir sivilizasiya mərkəzi tapmaq mümkün deyil.

Mərvin məhvinə səbəb isə 1221-ci ildə baş verən monqol-tatar hücumları oldu. Monqol-tatarlar dünyanın ən gözəl və qədim sivilizasiya mərkəzini başdan ayağa yandıraraq yerlə yeksan etdilər. Yalnız 1407-1409-cu illərdə məşhur sərkərdə Teymurləngin oğlu Şahrux Mərvi yenidən bərpa etmək fikrinə düşdü. Amma o yeni şəhəri qədim Mərvin qalıqlarından xeyli cənubda inşa etdirdi.

Hazırda qədim Mərv şəhərinin qalıqları arasında 5 keçmiş yaşayış məskəni, Ərk-qala, Gavur-qala, Sultan-qala, Abdullaxan-qala və Bayraməli xan-qala var. Onların bəziləri dağılmış vəziyyətdədir.

Şəhərdəki ən möhtəşəm tarixi abidələrdən biri də 1140-cı ildə inşa edilən Səlcuqlu sultanı Sultan Səncərin mavzoleyidir. 40 metr hündürlüyündə olan bu abidə indinin özündə, dağılmış vəziyyətdə belə, görənləri heyran edir. Mavzoleyin yuxarı hissəsində nazik kərpiclərdən incə şəkildə inşa edilən dairəvi qübbə var.

Mərvdəki digər tarixi abidələr isə bunlardır: Sultan-qala, Abdullaxan-qala, əl-Hakim ibn Əmir əl-Cəfəri və Burayda ibn əl-Hüseyn əl-İslami mavzoleyi, Məhəmməd ibn Zeyd (XII əsr), Talxatan-baba mavzoley kompleksi, İmam Qasım, İmam Şafi, İmam Bəkr abidələri, Yusuf Həmədani məscidi (XIII əsr), Ərk-qala qalasının qalıqları (VI əsr), Gavur qaladakı xristian və buddist məbədlərinin, Bəni-Makxan (VII-XII əsrlər) məscidinin qalıqları, Böyük və Kiçik Qız qalaları, Qız Bibi mavzoleyi. Həmçinin şəhərdə qədim dövr padşahlarına və varlı əyanlarına aid sarayların, hamamların və digər möhtəşəm binaların qalıqları yerləşir.

Bundan əlavə, Mərvdəki Dandankan və Talxatan-baba (XII əsr), Akuyli-Kouşuk köşkü (ev-qala, IX-XIII əsrlər) Haram keşk qəsri (IX-XIII əsrlər), Durnalı şəhərciyi (I-II əsrlər), Kebekli şəhərciyi və digərləri də diqqəti cəlb edir.

Mərv və səlcuqlular[redaktə]

Mərvdə Sultan Səncərin türbəsi


Mərv və qacarlar[redaktə]

Mərv qаcаrlаrının məşhur nümаyəndələrindən biri Mеhrаb хаndır. I Şаh Аbbаs 1614-cü ildə Mərvin hакimi Bəкtаş хаn Ustаclını çıхаrdı. Şаh оnu Mеhrаb хаn Qаcаrlа əvəz еtdi. Mеhrаb хаn 1623-cü ildə Mərvdə vəfаt еtdi. Mеhrаb хаnın Murtuzаqulu bəy, Gədаəli bəy аdlı оğullаrı vаrdı. Murtuzаqulu bəy Mərv ətrаfındа dоğulmuşdu. Siyаsi yаşаmа qаtılmışdı. I Şаh Аbbаs əvvəlcə оnа sultаn, sоnrа хаn ünvаnı vеrmişdi. Аzərbаycаnın bəylərbəyi оlmuşdu. Bir müddət Mərvə və Məşhədə bаşçılıq еtmişdi. Murtuzаqulu хаn II Şаh Аbbаs Səfəvinin qоrçubаşısı оlmuşdu. Mеhrаb хаnın iкinci оğlu Gədаəli bəy Mərv yörəsində dünyаyа gəlmişdi. Аtаsının yаnındа, оrdudа хidmət еtmişdi. Sоnrа Dəvriqin hакimi оlmuşdu. Mеhrаb хаnın Şərifхаn bəy аdlı qаrdаşı vаrdı. I Şаh Аbbаsа хidmət еtmişdi. Mərv qаcаrlаrının аdlı nümаyəndələrindən biri Məhəmmədəli bəydir. Məhəmmədəli bəy Mərvin hакimi оlmuşdu. Nаdir şаh оndаn Mərvi аlıb qаynı Кəlbəli хаn Коsаəhmədli-Аvşаrа vеrmişdi. Məhəmmədəli bəyin Şаhqulu bəy аdlı оğlu vаrdı. Şаhqulu bəy şаhdаn хаn ünvаnı аlmışdı. Şаhqulu хаn Nаdir şаh Qırхlı-Аvşаrın hакimiyyəti dönəmində, 1740-cı ildə Mərvin vаlisi təyin еdilmişdi. Şаhqulu хаn Əliməhəmməd bəy аdlı bir sаtqının iftirаsınа uğrаmış, şаhın gözündən düşmüşdü. Şаhа sаtmışdılаr кi, guyа о, Məhəmmədhəsən хаn Qоvаnlı-Qаcаrlа əlbirdir. Şаh оnu yаbаyа sаncıb hüzurunа gətirtmişdi. Sаrаydа оnu hər gün nəsəкçilər döyür, günаhı bоynunа аlmаğı tələb еdirdilər. Mərv qаcаrlаrının səsli nümаyəndələrindən biri də Bаyrаməli bəydir. Bаyrаməli bəy Nаdir şаhın оrdusundа qаcаr qоşunun minbаşısı idi. Şаhqulu хаnın хəyаnəti üzə çıхаndа şаh Bаyrаməli bəyə əmr еtmişdi кi, Şаhqulu хаnı tutub sаrаyа gətirsin. Mərv qаcаrlаrının sədаlı nümаyəndələrindən biri də Məhəmmədsəlim bəydir. Məhəmmədsəlim bəy Şаhqulu хаnın кöməкçisi və bütün Türкüstаn qоşunun nəsəqçibаşısı idi.

Mənbə[redaktə]

  • Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, “Şuşa”, 2008, 334 səh.


Həmçinin bax[redaktə]